Donderdag 27/06/2019

Interview Hendrik Vos

‘Met meer Europese samenwerking had Mawda nog geleefd’

Hendrik Vos: ‘Met meer Europese samenwerking had Mawda nog geleefd.’ Beeld Thomas Sweertvaegher

Zijn we boos op de Oost-Europese trucker die onze jobs afpakt? Tja, we gaan wel naar de Aldi, waar alles, dankzij die trucker, goedkoper is. ‘Altijd het hele plaatje bekijken’, zegt professor Hendrik Vos. ‘Maar schrijf vooral niet dat ik eurofiel ben.’

Denkers over Europa

De EU is op een kruispunt aanbeland. Tussen 23 en 26 mei beslissen burgers uit de hele Unie bij de Europese verkiezingen of we de komende vijf jaar méér, een andere, of minder EU willen. De Morgen zet de grote uitdagingen op scherp in interviews met Europese denkers. Vandaag: Hendrik Vos, Europa-kenner en hoogleraar aan de UGent.

“Ik heb al politieke voorstellen gehad”, zegt Hendrik Vos. “Maar ik ga niet op een lijst staan. Het zou moeilijk zijn om mij volledig te herkennen in één partij. Mijn vrijheid is mij veel waard. En, ook belangrijk: mijn vel is niet dik genoeg voor de politiek. Daarom zit ik niet actief op Twitter. Ik ga kapot van de bagger die je daar soms leest. Als ik een column heb geschreven, volg ik niet hoe men daarop reageert. Als ik over vluchtelingen schrijf, weet ik dat ik stront over mij heen ga krijgen. Ik lig daar echt van wakker.”

Hendrik Vos, verbonden aan de Vakgroep Politieke Wetenschappen van de UGent, is met voorsprong de bekendste Europa-watcher van Vlaanderen. Samen met zijn kompaan en VRT-journalist Rob Heirbaut publiceerde hij onlangs een nieuw boek: Europa in woelig water, over de Europese Unie en de recente crisissen die haar voortbestaan leken te bedreigen. Zijn column in De Standaard en tussenkomsten in het maatschappelijk debat getuigen van een passie voor Europa en een progressieve visie op de samenleving: hij houdt niet van ‘liegende griezels in maatpak’ en evenmin van ‘hyperventilerende twitteraars’ – waarover straks meer. Laten we beginnen bij het begin.

Wat staat er zondag op het spel?

Hendrik Vos: “Voor wie het volgt, lijkt dat vanzelfsprekend. Maar niet iedereen is zich daarvan bewust: alle doemberichten die de laatste jaren zijn verspreid over Europa, over het einde van de euro of het einde van de Europese Unie, zijn pure prietpraat. Europa zal de komende jaren krachtiger worden. De vraag is hoe het wordt ingevuld: met een linkser of een rechtser beleid? Dat is maakbaar, daar hebben we greep op.”

De EU als zodanig staat niet ter discussie?

“Op dit moment niet. Elke periode in de geschiedenis heeft haar eigen structuren. We woonden in holen, nederzettingen en stadstaten. Sinds de negentiende eeuw hebben we natiestaten. Maar die zijn niet geschikt voor de uitdagingen van deze eeuw, die grensoverschrijdend zijn: veiligheid, klimaat, migratie, belastingfraude. Het idee dat al die landen apart nog iets kunnen doen aan bijvoorbeeld het belasten van bedrijven zoals Google, is achterhaald.”

Toch is er veel verzet tegen de Unie.

“Omdat nooit echt goed is uitgelegd waarom de EU nodig en nuttig was.”

Daar zegt u iets essentieels: het Europese project is niet goed ‘uitgelegd’ door de politici die het hebben uitgebouwd. Is dat project eigenlijk ooit ter democratische goedkeuring voorgelegd aan de kiezers van Europese lidstaten?

“Nee. En waar dat wel is gebeurd, in landen die later zijn toegetreden, beseften mensen niet altijd welk pad ze kozen. In Oost-Europa dachten velen bijvoorbeeld dat de Unie een subsidiekoe is die men kan melken. Het besef dat toetreding ook de aanvaarding van regels impliceert, omdat een interne markt nu eenmaal regels vergt, was onvoldoende aanwezig. Er is natuurlijk een alternatief, en dat is jezelf isoleren, zoals Noord-Korea. Maar daar betaal je wel een prijs voor.”

Maar toch: de politieke elite die het Europese project heeft uitgetekend, is nooit helder en transparant geweest over die plannen ten aanzien van de kiezers.

“Toen men ermee begon, was er ook geen groot plan. Het is begonnen met samenwerken voor kolen en staal, en dat was functioneel, dat had met oorlogen te maken, die men voortaan wilde vermijden. Die samenwerking heeft een dynamiek in gang gezet waaruit snel bleek dat ook andere vormen van samenwerking nuttig konden zijn. Maar die dynamiek is nooit onafwendbaar geweest. Als de Europese eenmaking onafwendbaar was, dan hadden we allang één migratiebeleid, één sociaal beleid. En dat is niet zo.”

Maar het was zelden voorwerp van debat.

“Nog altijd niet. Hoe vaak is er de voorbije weken over Europa gedebatteerd? Zo’n debat wordt afgeraffeld, om het te kunnen afvinken. Maar bij de Vlaamse en federale debatten is Europa een olifant in de kamer: aan alle thema’s hangt een Europese component – van vliegtaks tot begroting. Maar die link wordt niet gelegd. Vergis u echter niet: alle Europese beslissingen werden tot dusver genomen door democratisch verkozen regeringen van de lidstaten. Die hebben alles willens en wetens beslist.”

Onder de radar. De Europese voorhoede, zoals de Franse Jacques Delors en onze eigen Jean-Luc Dehaene, hebben ons meegenomen op een pad dat almaar verdere eenmaking vergt. En nu botst dat project op zijn grenzen, ook bij veel kiezers.

“Ik heb ook wel empathie met de EU-kritische of -sceptische kiezer. En een deel van de Europese ambtenarij zal zeker vinden dat ze beter met rust gelaten worden, en dat is niet goed. Maar de belangrijkste reden waarom politici zelden met hun Europese plannen naar buiten kwamen, heeft te maken met de kwetsbaarheid van de constructie: de Europese politiek is één grote compromissenfabriek.”

Dat is op zich toch eerbaar?

“Uiteraard. Maar daardoor hebben mensen zoals Delors en Dehaene volgens mij altijd beseft: als we dit voorleggen aan de kiezer, dan worden we een schietschijf. Zeker in een referendum over eenmaking is het altijd makkelijker om tegen te zijn.”

Eigenlijk dachten Delors en Dehaene: de mensen zullen dat niet begrijpen, dus laten we het zelf maar regelen. Is dat niet diep ondemocratisch?

“Het is in elk geval een gemakkelijkheidsoplossing. Ze waren ook bang dat hun plannen vertraging zouden oplopen, en dat we voorbijgehold zouden worden door grootmachten en internationale ontwikkelingen. Het Europese project is uitgewerkt met de beste bedoelingen. Het is zeker geen complot geweest of zo.”

BIO

• geboren op 30 juni 1972 in Mechelen

• hoogleraar aan de Vakgroep Politieke Wetenschappen aan de UGent

• Europa-kenner, heeft een tweewekelijkse column in De Standaard

• publiceerde onder meer, samen met VRT-journalist Rob Heirbaut, Hoe Europa ons leven beïnvloedt (2008) en recent Europa in woelig water (2019)

Dat niet. Maar de Britse filosoof Larry Siedentop schrijft in zijn standaardwerk Democracy in Europe wel dat de EU een Franse constructie is, waarmee Frankrijk het Duitse beleid mee wilde bepalen. Dat is een soort verborgen agenda.

“Bij de invoering van de euro heeft dat meegespeeld. In 1990, na de Duitse eenmaking, wilden de Fransen de Duitse mark inkapselen. Maar een louter Franse constructie? Dat denk ik niet. Vergeet niet dat Delors een socialist was. Als het aan hem had gelegen, had Europa een veel sterker sociaal beleid gekend. Vandaag zie je nog altijd dat de Fransen minder competitief zijn omdat ze zulke sterk vakbonden hebben, bijvoorbeeld.”

Zijn wij, Belgen, rijker geworden dankzij de Europese Unie?

“Absoluut. Al is een grote markt interessanter voor grote bedrijven dan voor kleine ondernemingen. Maar België draait op export, en als je dan plots gratis toegang krijgt tot zo’n enorme markt, speelt dat in je voordeel. In de jaren zestig moest je de boter die je in Nederland had gekocht, nog aangeven aan de grens, en daar taksen op betalen. Een open economie is in ons voordeel geweest.” (neemt blad papier en schrijft snel iets op)

U bent een echte eurofiel.

(lacht) “Ik heb hier net genoteerd: schrijf vooral niet dat ik een eurofiel ben. Ik verdedig het project, maar ik krijg geen tranen in mijn ogen als ik de Negende van Beethoven hoor. Maar ik doe ook niet smalend over de Nobelprijs: Europa heeft oorlog onmogelijk gemaakt. Nog geen honderd jaar geleden was het hier Aleppo en Mosul in het groot. Ik vind het goed dat bedrijven zoals Google miljardenboetes kunnen krijgen. Maar veel andere beslissingen zijn niet oké. Op sociaal vlak kan het beter. En het vluchtelingenbeleid is een schande.”

Wat ging er precies mis?

“Europa heeft die kwestie niet verkeerd aangepakt, maar gewoon níét aangepakt. Omdat er zoveel verschillende meningen zijn, heeft dat tot stilstand geleid. Turkije vangt meer vluchtelingen op dan de hele EU samen. En dat land heeft veel minder draagkracht. Dat zet de zaken toch in perspectief.”

U schrijft in uw boek bewust over de ‘vluchtelingenkwestie’ en ‘-problematiek’, niet over de vluchtelingencrisis.

“Juist daarom. Het plan was om 160.000 kwetsbare mensen te hervestigen in Europa. Dat zijn er 30.000 geworden. In vergelijking met wat Turkije doet, stelt dat niets voor.”

Zelfs de erg migratiekritische socioloog Mark Elchardus heeft in De Morgen ooit gezegd dat België alleen al makkelijk 10.000 vluchtelingen zou kunnen invliegen.

“Natuurlijk. En ik begrijp dat zoiets niet gemakkelijk ligt. Maar het enige waar Europa het nu over eens is geraakt, is: we gaan ze buitenhouden. Turkije heeft bijna 6 miljard euro gekregen. En ook in Afrika proberen we ze tegen te houden. Dat ze worden gemarteld, verkracht en als slaven verkocht – ach, dat kan ons niet schelen. Het cynisme over vluchtelingen en migranten vind ik stuitend. Dat kan mij boos en emotioneel maken.”

‘Mijn vel is niet dik genoeg voor de politiek. Daarom zit ik niet actief op Twitter. Ik ga kapot van de bagger die je daar soms leest.’ Beeld Thomas Sweertvaegher

En de rechtse partijen die geen vluchtelingen willen opvangen, willen geen extra geld geven aan een Europese grenspolitie. Klopt dat?

“Dat klopt. Nu, de implicaties zijn groot, want zo’n Europese grenspolitie betekent dat er straks ook Roemenen en Polen kunnen patrouilleren aan onze Vlaamse kust. Maar als we onze buitengrenzen willen beschermen, hebben we die patrouilles wel nodig. Wie een redenering begint, moet die afmaken.”

Wat vindt u ervan dat zelfs Groen nu ook voor pushbacks is?

“Ik denk dat het om een lapsus ging van Wouter De Vriendt. Hij was op dit onderwerp een beetje in paniek geschoten, vermoed ik. Hetzelfde geldt voor John Crombez: wat hij ooit zei over pushbacks, wordt ook niet breed gedragen door de sp.a. Ook bij CD&V voel ik nog veel warmte voor het standpunt van de Duitse bondskanselier Angela Merkel, die in 2015 opriep om het samen aan te pakken – ‘Wir schaffen das’. Dat was ook een optie geweest. Maar dat front is snel beginnen afbrokkelen.”

In Vlaanderen is N-VA stevig tekeergegaan tegen Merkel. In uw columns blijkt vaak dat u een afkeer hebt van een bepaald politicus die zich, in uw woorden, ‘de pleuris kwekt en hyperventileert op Twitter’. Is dat toevallig…

“Theo uit Lubbeek? (lacht) Ongetwijfeld. Ik hou niet van die stijl. Beeld u eens in dat de moordenaar van Julie Van Espen iemand met een vreemde naam was geweest. Dan had één tweet van Theo Francken volstaan – gewoon de naam, met de hashtag #tja – om de trollen in gang te steken. Het zetten van zo’n sfeer, daar is Francken kampioen in.”

Nog even terug naar het begin van dit gesprek: de zogenaamde populisten zullen de EU als dusdanig niet op het spel kunnen zetten?

“Nee. De meesten onder hen zijn zelf van gedacht veranderd. Na de ontnuchtering van de brexit pleit geen enkele partij in Europa nog om uit de Unie te stappen. Alleen misschien Thierry Baudet in Nederland en zijn Europese lijsttrekker Derk-Jan Eppink gaan nog in die richting, maar zelfs zij doen het met lange tanden. Eppink is een liberaal die de vrije markt voorstaat, die begrijpt goed genoeg dat een nexit onzin zou zijn. Ook Marine Le Pen in Frankrijk en de Lega in Italië willen er niet meer uit.”

En Vlaams Belang?

“Wel, die partij heeft een paar weken geleden verschillende tweets verwijderd waarin ze het over een vlexit had. Het was VRT-journalist Ivan De Vadder die dat opmerkte. Vlaams Belang wilde eerst Vlaanderen uit de Unie laten stappen, en nu niet meer.”

Vlaanderen is niet eens een lidstaat.

“Inderdaad. Dus een vlexit is gewoon een onnozel idee. Maar de toon die uiterst rechtse partijen vandaag aanslaan, is toch een andere dan vroeger: vandaag willen zij de Unie van binnenuit hervormen. Op zich is dat een legitieme, democratische wens. Dat is dan ook de inzet van zondag: welke kant moet het uit? Wat doen we met onze privacy versus veiligheid? Wat met onze sociale rechten? Hoe ver gaan we in onderlinge solidariteit?”

Transfers liggen in België al moeilijk.

“En toch moet dat debat in Europa ten gronde worden gevoerd. Wij geven momenteel meer geld aan Oost-Europa, dat klopt. Maar dat die landen welvarender worden, is ook in ons belang. Als mensen daar rijker worden, willen ze Belgisch bier drinken, en nemen ze Belgische architectenbureaus in de arm voor grote werken. Die Europese transfers verdwijnen dus niet in een soort zwart gat.”

Bestaat er nog sociale dumping?

“Eerst toch even zeggen dat het makkelijk is om boos te zijn op de Poolse loodgieter die hier onze jobs afpakt, terwijl veel Belgen die loodgieter wel voor een appel en een ei hun badkamer laten renoveren. Het is ook makkelijk om boos te zijn omdat Oost-Europese vrachtwagenchauffeurs onze jobs afpakken, terwijl we wel naar de Aldi gaan omdat veel producten daar een paar cent goedkoper zijn juist omdat ze door een Oost-Europese truckchauffeur hiernaartoe zijn gebracht. We moeten wel het hele plaatje bekijken.”

‘De twee kandidaten die Nigel Farage als UKIP-voorzitter wilden opvolgen, hebben dat uitgevochten, met de vuist. Over dat soort volk gaat het.’ Beeld Thomas Sweertvaegher

Maar is het dumpingprobleem opgelost?

“Met kleine stapjes wordt daar vooruitgang geboekt. Marianne Thyssen (CD&V), die voor ons land in de Europese Commissie zit, heeft werk gemaakt van de zogenaamde detachering. Een Pool die bij een Pools bedrijf in dienst is, maar hier aan de slag gaat, blijft voor zijn sociale zekerheid in Polen, maar moet voorts wel naar Belgische normen worden betaald. Dat is al een hele prestatie.”

En de truckchauffeurs?

“Dat is veel moeilijker te reguleren, omdat die per definitie mobiel zijn en verschillende landen doorkruisen. En beslissingen over die onderwerpen worden uiteraard genomen terwijl de Polen en Roemenen mee aan tafel zitten. Daarom gaat dat moeizaam.”

Hoe kijkt u naar de zogenaamde illiberale tendensen, de afbraak van de rechtsstaat, in Polen en Hongarije?

“Dat is absoluut een groot probleem. De rechtsstaat is de sokkel waarop Europa rust. Als landen onafhankelijke rechtspraak op de helling zetten, moeten we ons zorgen maken. Tegelijk hebben landen de neiging om elkaar wat met rust te laten op dat punt. Polen en Hongarije zijn niet de enige landen waar rechters politiek worden benoemd.”

In België gebeurt dat ook. Rebecca Vanden Broucke, vroeger bekend als Fientje Moerman, werd door haar liberale partij benoemd bij het Grondwettelijk hof. Als Viktor Orbán zoiets doet, zouden de liberalen hier moord en brand schreeuwen.

“Dat is juist, maar in Polen en Hongarije gaat het om een zorgwekkende combinatie van maatregelen. Ook over persvrijheid. Er is te veel schroom bij andere lidstaten om daar protest tegen aan te tekenen. Zoals ook Spanje best wat steviger op de vingers getikt had mogen worden voor wat ze met de Catalanen doen en hebben gedaan. Europa had daar iets van kunnen zeggen: volgens het Europees handvest van grondrechten mag een mening nooit worden bestraft met gevangenis.”

Wás het wel een mening? Ging het niet om de ongrondwettelijke organisatie van een referendum?

“Volgens de Spaanse overheid ging het over de ondermijning van de staat, ja. Maar voor wie het nuchter bekijkt, ging het om mensen die op een vreedzame manier hun politieke mening wilden uiten. De Guardia Civil is gaan kloppen op mensen die hun stem gingen uitbrengen. Op alle andere plekken in de wereld zouden wij dat onaanvaardbaar vinden. Nu heeft België zelfs de Spaanse ambassadeur niet op het matje geroepen. Dat tegen Polen en Hongarije nu wel artikel 7 wordt geactiveerd, waardoor in theorie hun stemrecht kan worden afgenomen, is een goede zaak.”

Maar zover zal het nooit komen.

“Dat niet. Want daarvoor is unanimiteit nodig. Maar door die procedure voelen Polen en Hongarije zich een beetje paria’s, ze weten dat zoiets weegt op het investeringsklimaat. Ze zoeken dus wel de kantjes op, maar nemen altijd net op tijd gas terug. Zowel Polen als Hongarije hebben overwogen om de doodstraf opnieuw in te voeren. Daar is nu geen sprake meer van. We zullen dat gedrag nog even moeten uitzweten, zo simpel is het.”

Is het verzet van iemand zoals Verhofstadt tegen Orbán wel geloofwaardig? Toen hij zelf premier was in België, kondigde hij de arrestatie van Dyab Abou Jahjah aan in het parlement, wat een schending van de scheiding der machten was, en hij werd door het Europees Hof voor de Rechten van de Mens ooit veroordeeld voor de deportatie van Roma uit Gent.

“Verhofstadt is niet de enige die wat Roma betreft ooit over de schreef ging. De Franse presidenten François Hollande en Nicolas Sarkozy hebben ooit Romakampen laten plat bulldozeren. Ook dat was een ware schande. Maar nogmaals: in Hongarije en Polen is het een zorgwekkende combinatie van heel veel factoren.”

‘Beeld u eens in dat de moordenaar van Julie Van Espen iemand met een vreemde naam was geweest. Dan had één tweet van Theo Francken volstaan om de trollen in gang te steken.’ Beeld Thomas Sweertvaegher

Wat vond u van de onthulling over Heinz-Christian Strache, de Oostenrijkse FPÖ-leider die met zijn partij uit de regering is gezet nadat hij in de val was gelokt met de belofte van Russisch geld?

“Een fascinerend verhaal. Maar ik denk niet dat zijn partij, of andere radicaal-rechtse partijen, hierop zullen worden afgerekend. Wie tegen het systeem stemt, zal er nu van overtuigd zijn dat het systeem hem heeft geflikt. Het zegt wel iets over hoe zulke lieden te werk gaan. En hoe weinig scrupules ze hebben. Denk aan het ontslag van Nigel Farage als UKIP-voorzitter na het brexit­referendum. De twee kandidaten die hem wilden opvolgen, hebben dat uitgevochten, met de vuist. Over dat soort volk gaat het.”

Hoort de ‘liegende griezel in maatpak’, zoals u Dries Van Langenhove ooit noemde, daar ook bij?

“Wat mij betreft wel. Ik vind het erg verontrustend hoe populair hij is in middelbare scholen. Maar goed. Partijen zoals Vlaams Belang hebben hun publiek, en in een democratie moeten zij mee aan tafel kunnen zitten, zeker?”

Zal radicaal-rechts een succesvolle fractie vormen in het Europees Parlement?

“Die zullen intern binnen de kortste keren ruzie maken. Sommige van die partijen zijn nog altijd ethisch erg conservatief, andere verdedigen vanuit een anti-islamreflex alles wat homorechten aangaat. Sommige zijn links, andere heel rechts op economisch gebied. En voor extreemrechts in landen zoals Polen is Vladimir Poetin de grote vijand, terwijl andere partijen in die fractie juist met Poetin flirten. Het enige wat ze allemaal gemeen hebben, is: vreemdelingen buiten houden.”

Waar komt het radicaal-rechtse gedweep met Vladimir Poetin vandaan?

“Daar spelen vele elementen mee. Marine Le Pen had gewoon geld nodig, en Poetin heeft haar geld geleend. En Poetin zelf heeft er alle belang bij om Europa te destabiliseren. Na de val van de Muur is dat hele Sovjetrijk verschrompeld, en hij wil de natie en ook haar invloedssfeer in ere herstellen. Poetin zoekt krachten die de Unie van de rails willen halen. Dat maakt hem populair in eigen land. Voor de komst van Poetin werd Rusland niet bestuurd. Boris Jeltsin was tijdens zijn hele ambtstermijn geen seconde nuchter.”

En Europees Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker: is die soms nuchter?

(lacht) “Juncker wel. Dat fameuze filmpje waarin hij de trap niet op kan: toen had hij echt gewoon rugpijn, hoor. Juncker zal vast af en toe gedronken hebben. Maar dat Europese wereldje is één groot roddelkot, dus als hij toen bij dat filmpje dronken was geweest, had iedereen het geweten.”

Ligt het politieke zwaartepunt niet bij de Europese Raad van staatshoofden en regeringsleiders, die nu wordt voorgezeten door Donald Tusk?

“Dat kun je wel zeggen Maar zodra een idee vertrokken is, weegt ook het Europees Parlement zwaar. En bij het concreet invullen van wetgeving zijn het de vakministers uit de lidstaten die beslissen. Als Europa glyfosaat toestaat, dan is dat niet omdat een of andere platgelobbyde ambtenaar dat heeft beslist, maar omdat de meerderheid van de lidstaten dat hebben afgesproken. Ook de Europese Commissie heeft nauwelijks manoeuvreerruimte. Het zijn altijd de lidstaten die iets moeten goedkeuren. Europa is geen ongrijpbaar machientje dat ergens boven ons hangt.”

Toch hebben veel mensen dat gevoel.

“Als Europa traag is en aarzelt, wordt snel gezegd: ‘Europa luistert niet naar de mensen’. Het is andersom: Europa luistert te veel. Over elke kwestie lopen meningen uiteen, tussen landen en tussen partijen. Als Europa dan een zo breed mogelijk draagvlak zoekt, valt het mechaniekje stil.”

De liberale fractieleider Guy Verhofstadt wil graag een Verenigde Staten van Europa: een soort superstaat met een burgerschapsgevoel, die belastingen heft, een eigen leger heeft, enzovoort. Anderen willen een EU als samenwerking van lidstaten. Zijn dat de twee modellen die met elkaar wedijveren?

“Ja, maar geen van beide zal het halen. Het idee van één homogeen volk met een vlag hoort bij de natiestaten. Dat kun je niet kopiëren naar Europa. Verhofstadt heeft trouwens al vaak gezegd dat het ‘nu of nooit’ is om die sprong naar de Verenigde Staten van Europa te maken. Maar zo werkt het niet. Het gebeurt niet met sprongen, maar met stapjes. De geschiedenis stottert, zou je kunnen zeggen. Het gaat nooit in één vloeiende beweging, maar het gaat altijd wel vooruit. Wat zal groeien, is meer samenwerking. Bijvoorbeeld op het vlak van veiligheid en inlichtingendiensten.”

In uw boek schrijft u dat de kleuter Mawda wellicht nooit gedood zou zijn als de Europese inlichtingendiensten beter zouden samenwerken.

“Dat is toch sterk: met meer Europese samenwerking had Mawda nog geleefd. Op die bestelwagen had de Franse politie een tracker aangebracht. En die informatie was niet doorgegeven. Als er nagedacht wordt over een Europese inlichtingendienst, hoor je snel het verwijt dat we dat niet willen, zo’n superstaat met een FBI zoals in de Verenigde Staten. Dan denk ik: oké, maar maak die redenering eens af. Besef dat ook terroristen profiteren van verschillen in veiligheidsdiensten. En denk dan nog eens na.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden