Maandag 21/10/2019

Privacy

Licht op groen voor vingerafdrukken op ID-kaart: hoe is het zover gekomen?

Brecht Vandenbroucke - vingerafdruk - krant 14 november 2018 Beeld Brecht Vandenbroucke

Vingerafdrukken op de identiteitskaart: amper vier jaar geleden leek het een buitensporig voorstel. Woensdagmiddag keurde het federaal parlement de invoering ervan goed. Hoe is het zover gekomen?

7 januari 2015. Die dag is achteraf gezien misschien wel de belangrijkste dag van de aflopende regeerperiode. Waarom? Omdat het evenredigheidsbeginsel die dag wellicht voorgoed is veranderd in ons land. Dit beginsel, een fundament van de democratie, bepaalt dat de overheid het individuele belang van zijn burgers alleen mag schaden als dit noodzakelijk is voor het algemeen goed. De overheid moet proportioneel zijn. Niet met een kanon op een mug mikken.

Op de ochtend van 7 januari 2015 dringen de broers Cherif en Saïd Kouachi de redactieruimte van het weekblad Charlie Hebdo in Parijs binnen en schieten twaalf mensen dood met kalasjnikovs. Die moordraid blijkt het startpunt van een hels jaar. In de maanden daarna wordt Europa overspoeld door terreur. 

Teruggekeerde Syrië-strijders en homegrown terroristen slaan de handen in mekaar. Midden januari 2015 rollen
special forces op het laatste nippertje een terreurcel in Verviers op. In augustus verijdelen reizigers dat een man het vuur opent op een Thalys. In november vallen IS-commando’s zes doelen aan in Parijs. Meer dan 80 muziekfans worden geëxecuteerd in de Bataclan. In maart 2016 treffen bommen de luchthaven van Zaventem en het Brusselse metrostation Maalbeek.

Lees ook: ‘Deze maatregelen bedreigen onze privacy’.

Biometrisch paspoort

Op 7 januari 2015 is de regering-Michel amper drie maanden ingezworen. De coalitiepartijen happen naar adem: hoe om te gaan met de terreurdreiging? In het pas onderhandelde regeerakkoord zijn hier amper afspraken over gemaakt. De nieuwe minister van Binnenlandse Zaken Jan Jambon (N-VA) heeft twee ideeën klaar. Beide komen overwaaien uit de VS, waar na de aanslagen van 9/11 strenge maatregelen zijn genomen om het grondgebied beter te beveiligen.

Zijn eerste voorstel is de invoering van een biometrisch paspoort met digitale vingerafdrukken en irisscans, zodat terroristen die onder een valse identiteit reizen sneller tegen de lamp lopen bij controles. Het tweede voorstel is de invoering van passagierslijsten. Luchtvaartmaatschappijen zouden voor vertrek zo’n lijst moeten doorgeven aan de autoriteiten zodat die de reizigers kunnen opvolgen en screenen.

Deze ideeën vallen aanvankelijk op een koude steen. Binnen de regering zelf. “De veiligheid verbeteren is nu heel belangrijk, maar het is tegelijk mijn taak om de privacy te beschermen. De mensen zullen later aan mij komen vragen waarom ik mijn mond niet open heb gedaan”, reageert toenmalig staatssecretaris voor Privacy Bart Tommelein (Open Vld). En ook erbuiten klinkt kritiek. De Liga voor de Mensenrechten fulmineert tegen deze “zware schending van het vermoeden van onschuld”.

Europa is even terughoudend. Na 9/11 voerde de Europese Commissie een homerische discussie met de VS over de invoering van passagierslijsten.

Op Marokkaanse wijze

Het zaadje is echter geplant en zal in de angstwekkende maanden na de aanslag op Charlie Hebdo langzamerhand ontkiemen. Na een werkbezoek aan Marokko, op 1 maart 2016, zet Jambon nog een stap verder. De minister overpeinst luidop de invoering van een nationale databank met vingerafdrukken. Die zou dienen om na een misdrijf de dader makkelijker op te sporen. Vandaag kan het gerecht alleen terugvallen op vingerafdrukken van mensen die al gekend zijn bij justitie.

Jambon beseft zelf dat zo’n database allesbehalve vanzelfsprekend is. “We zullen zien. Hier in Marokko hebben ze geen Privacycommissie hé”, zegt hij. Volgens hem loopt Marokko “ver, ver” voor op Europa: “Hier komt veiligheid eerst.”

De reactie blijft dezelfde: ook deze keer wordt het idee snel naar de prullenmand verwezen. Door juristen en door de coalitiepartners. Met Open Vld op kop. Tegelijk lijkt er stilaan wel iets te bewegen binnen de federale coalitie. Het bloedbad in Parijs twee maanden eerder en de betrokkenheid van Brusselse jihadisten daarbij hebben hier alles mee te maken. De druk om krachtdadig in te grijpen, groeit.

Een bewijsstuk hiervoor: daags na het drama kondigt premier Charles Michel (MR) een groot pakket antiterreurmaatregelen aan. Daarin zit onder meer de afschaffing van de anonieme gsm-kaarten. Eind november gaat Brussel in lockdown omwille van dreigende terreur. Op 22 maart 2016 volgen de aanslagen.

Lees ook het standpunt van hoofdredacteur Bart Eeckhout: ‘Als je vandaag je vingerafdruk afgeeft, waarom zou je je dan morgen verzetten tegen een databank?

Veiligheidsdenken

Een hoge regeringsbron vertelt: “Na Parijs en zeker na Brussel voelde je de sfeer omslaan. Iedereen was geschokt door het geweld van IS. Op zo’n momenten moet je afwegen: in hoeverre is privacy ondergeschikt aan veiligheid? Niemand wil een politiestaat, maar het is niet zo gemakkelijk. Zeker als je eigen burgers worden geraakt.”

Binnen de regeringstop vindt Jambon steeds meer steun bij premier Michel. Hoewel diens partij zich op heel wat thema’s de facto in het politieke midden positioneert, wordt onder impuls van de premier de veiligheidskoers resoluut naar rechts gestuurd. Zo is Michel een van de pleitbezorger voor de inzet van militairen op straat. Hij wil niet te boek gaan als de premier die de IS-terreur halfzacht aanpakte.

Ook de Vlaamse liberalen heroverwegen hun positie. Traditioneel staan de liberalen erg weigerachtig tegen het inleveren van vrijheid voor veiligheid. Maar ook bij hen maakt dit fundamentele principe plaats voor een veiligheidsdenken. Volgens insiders speelt de transfer van Bart Tommelein naar het Vlaamse niveau hierin een rol. De vocale Oostendenaar wordt opgevolgd door Philippe De Backer. Een N-VA’er typeert hem als “iemand met een realistischere kijk op het geheel”.

“Ik keur geen enkele maatregel zomaar goed, maar ik ga wel in dialoog”, zegt De Backer. Tommelein wil enkel kwijt dat “zijn standpunten gekend zijn”.

Hertoginnedal

In mei 2017, wanneer de regering op het Kasteel van Hertoginnedal verzamelt voor een groots aangekondigde ‘superministerraad over terreur’ is er achter de schermen een compromis uitgewerkt. Er komt geen permanente databank met vingerafdrukken van alle Belgen. N-VA laat die eis varen. In ruil gaan de coalitiepartners akkoord met de toevoeging van vingerafdrukken op identiteitskaarten. Die mogen enkel dienen om identiteitsfraude door criminelen en terroristen tegen te gaan.

“Voor ingrijpende maatregelen heb je altijd een soort van katalysator nodig”, zegt Olivier Van Raemdonck, de woordvoerder van Jambon. “In dit geval had de terreur een belangrijke impact. Hoewel ik wil benadrukken dat digitale vingerafdrukken aan de identiteitskaart toevoegen eigenlijk een logische evolutie is. Veel van de kritiek slaat eerlijk gezegd nergens op. We gaan geen databank aanleggen met vingerafdrukken. Er is gespeeld met dit idee, maar we doen het niet. Dit is geen Big Brother.”

Om iedereen hiervan te overtuigen, heeft Jambon volgens zijn kabinet in de afgelopen jaren  ‘ontelbare uren’ stille diplomatie gevoerd in de Kamer en in de Europese cenakels. Dat intussen ook Europa meegaat in de invoering van passagierslijsten voor de luchtvaart toont aan hoe op heel het continent veiligheid aan belang heeft gewonnen ten opzichte van privacy. België, Nederland, Frankrijk en het VK hebben sinds vorig jaar een deal over passagierslijsten voor de Thalys en Eurostar.

Facebook-schandaal

Of de regering-Michel de weegschaal niet te veel laat doorslaan naar veiligheid, is een vraag waar pas over enkele jaren een definitief antwoord op komt.

Staatssecretaris De Backer denkt van niet. Hij wijst erop dat onze houding tegenover privacybescherming een stuk scherper is geworden. Mede door de schandalen bij datareuzen als Google en Facebook. “Het is wellicht veel minder zichtbaar, maar ook het toezicht op onze gegevens is de laatste jaren veel strenger geworden.” Elke overheidsdienst die persoonlijke data beheert, van de fiscus tot de politie, moet nu een ‘data protection officer’ in dienst hebben. “Ook het Comité P en het Comité I kijken nauw toe. Misbruiken worden streng bestraft”, onderstreept De Backer.

Het kabinet-Jambon snapt de kritiek van veel juristen en privacy-experts, dat er steeds vaker met een kanon op een mug wordt geschoten, niet. “Als je ziet wat voor een ravage slechts een handvol terroristen kunnen aanrichten, dan moet je er wel voor zorgen dat je die mug te pakken krijgt. Vergeet dat niet”, luidt het.

Jambon wil de komende maanden voort inzetten op nieuwe technologieën als blockchain en datamining. Op 19 en 20 december organiseert hij een groot congres in Brussel – ‘Niveau S’. Daar zal onder meer Marc Goodman spreken, een FBI-raadgever die al jaren waarschuwt voor de spanning “tussen mensen die nieuwe technologie ten goede gebruiken en zij die er – bewust of onbewust – kwaad mee doen”.

Nu nog uitmaken bij wie Vadertje Staat thuishoort.

Privacycommissie: “Het woord ‘terreur’ doet veel deuren opengaan”

“Er compleet over.” Dat vindt Willem Debeuckelaere over het wetsontwerp om vingerafdrukken op de elektronische identiteitskaart te bewaren. 
 

Hij is voorzitter van de Privacycommissie, intussen omgedoopt tot Gegevensbeschermingsautoriteit (GBA), maar hun negatieve advies werd genegeerd door de regering. “Er is niets dat er op wijst dat deze maatregel iets oplevert op het vlak van terreurbestrijding of mensenhandel”, zegt hij. “Er zijn enkele tientallen gevallen bekend waar de identiteit van de persoon niet achterhaald kan worden, daarvoor moet je toch niet 11 miljoen Belgen gaan verplichten hun vingerafdruk te geven?” Wat hem het meest stoort, is dat er geen voorafgaand onderzoek is geweest om de impact van de maatregel na te gaan. “Dat is simpelweg in strijd met de wet.” Er komt geen permanente databank, maar de gegevens blijven tot drie maanden bewaard. Het risico op hacking en misbruik, loert om de hoek, geeft De Beuckelaere aan.
 

Onze privacy staat steeds meer onder druk, meent hij. “De woorden ‘terreur’ en ‘veiligheid’ doen veel deuren opengaan”, zegt Debeuckelaere. “Uitzonderlijke tijden vragen uitzonderlijke maatregelen, akkoord. Maar dan moeten we straks de huidige ingrepen opnieuw evalueren en waar nodig terugschroeven.”
 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234