Zondag 13/06/2021

PortretEgbert Lachaert (Open Vld)

Kan Egbert Lachaert (Open Vld) zijn partij op tijd wakker schudden?

null Beeld Gilles Vranckx
Beeld Gilles Vranckx

Na een jaar als voorzitter wordt Egbert Lachaert in zijn partij op handen gedragen. Maar voor de kiezer blijft Open Vld de traditionele partij die in 2019 een bolwassing kreeg. ‘Met alleen een nieuw logo gaan we er niet raken.’

Nog voor Egbert Lachaert officieel verkozen was als voorzitter van de Vlaamse liberalen, werd de lat al erg hoog gelegd. “Waarom zou Lachaert geen Vlaamse Macron kunnen worden?”, vroeg Alexander De Croo, dan nog vicepremier, zich af in het weekblad Knack. De opdracht was helder: Lachaert moest, in navolging van de Franse premier, van de liberalen weer een dominante politieke kracht maken door de ramen en deuren van de klassieke partijpolitiek open te gooien.

De verkiezingen van 26 mei 2019 hadden niet de verhoopte wederopstanding gebracht. Met 13 procent van de Vlaamse stemmen zakte Open Vld verder weg in het moeras van de middelgrote partijen. Net als bij de Vlaamse christendemocraten en socialisten moest een verse voorzitter de aanjager worden van een grote vernieuwingsoperatie, en de partij weer met electoraal succes laten aanknopen. Bij die twee laatste partijen doen Joachim Coens (CD&V) en Conner Rousseau (Vooruit) verwoede pogingen.

Waar staan Lachaert en de Open Vld bijna één jaar later? Alvast in drie regeringen tegelijk: zowel in de Vlaamse, Brusselse, als federale. Het is één reden waarom het interne vertrouwen in de voorzitter vooralsnog erg groot is.

El Kaouakibi

Dat valt ook aan de rust binnen de blauwe gelederen af te lezen. De twee flanken van de partij houden zich opvallend koest. Zelfs en vooral Vincent Van Quickenborne, die zich de voorbije jaren graag als donkerblauwe waakhond liet opmerken. Als vakbonden met een staking dreigden, zoals recent, was Van Quickenborne er doorgaans als de kippen bij om die vakbonden als roekeloze gekken af te schilderen. Vandaag houdt hij de scherpe taal op zak, en schrijft hij zich als minister van Justitie helemaal in in het strikte coronabeleid van De Croo en Lachaert.

Dat beleid kleurt onverwachts paars-groen. Lachaert, De Croo en Van Quickenborne waren door de liberale achterban juist op het schild gehesen om een paars-gele regering met N-VA mogelijk te maken. Toen het in de formatie tot een botsing kwam met N-VA-voorzitter Bart De Wever, koos Lachaert echter voor een centrumlinkse Vivaldi-regering zonder N-VA. De Wever heeft hem dit nog altijd niet vergeven. Binnen de partij leidde de keuze van Lachaert dan weer tot een herwonnen fierheid. De liberalen laten zich niet langer de les spellen: dat is het gevoel dat overheerst.

De interne vrede heeft ook veel te maken met de resultaten van de recentste Nederlandse verkiezingen, zegt een insider. De rechts-liberale VVD en de sociaal-liberale D66 werden er samen de grote overwinnaars. “De twee flanken van het liberalisme kunnen dus tegelijk winnen, ze hoeven elkaar niet voortdurend te bekampen. Dat heeft voor een bepaalde rust in het huis gezorgd.”

Onder controle

Rust: dat woord nemen verschillende liberalen in de mond als we naar de gemoedstoestand van de partij peilen. Lachaert heeft de boel onder controle. “Ere wie ere toekomt: ik had gedacht dat de affaire rond Sihame El Kaouakibi (die intussen door hem uit de Open Vld werd gezet, red.) in een broeder- of zustermoord zou uitmonden. Zo zou het in de meeste partijen gaan. Maar hij heeft dat goed opgevangen”, zegt politicoloog Carl Devos (UGent). “Uiteindelijk is de affaire bijna schadelijker gebleken voor N-VA dan voor Open Vld.” Lachaert slaagde erin de zaak-El Kaouakibi niet op de hele partij te laten afstralen: het was een persoonlijke affaire, geen politiek schandaal.

Carl Devos: ‘Lachaert heeft de zaak-Sihame goed aangepakt. De affaire is bijna schadelijker gebleken voor N-VA dan voor Open Vld.’
 Beeld Wouter Van Vooren
Carl Devos: ‘Lachaert heeft de zaak-Sihame goed aangepakt. De affaire is bijna schadelijker gebleken voor N-VA dan voor Open Vld.’Beeld Wouter Van Vooren

Ondanks de goede luim in de partij valt de vergelijking met Macron wel erg dunnetjes uit. Van een verbredingsoperatie is onder Lachaert geen spoor te vinden. Open Vld is nog steeds de klassieke partij die ze een jaar geleden was. Vorige week lanceerde Egbert Lachaert wel een reeks voorstellen die een nieuwe wind moeten doen waaien in het politieke bedrijf, zoals het afschaffen van de lijststem, maar die door waarnemers als flink onvoldoende werden onthaald.

Ook naar nieuwe gezichten is het nog vruchteloos speuren. Heel wat ervaren rotten – Gwendolyn Rutten, Bart Tommelein, Philippe De Backer, Patrick Dewael – hebben het hoogste politieke niveau achter zich gelaten, en achter het nieuwe triumviraat Lachaert, De Croo en Van Quickenborne gaapt een grote leegte. Liberalen als minister Lydia Peeters, Senaatsvoorzitter Stephanie D’Hose of Antwerps boegbeeld Willem-Frederik Schiltz wegen te licht om de partij bij de hand te nemen en kiezers in groten getale te charmeren. Het potentieel van El Kaouakibi ging in rook op.

Als er al iemand macronistische trekjes heeft, dan is het De Croo. Het premierschap viel de liberalen als het ware in de schoot, en blijkt voorlopig een schot in de roos. De Croo scoort als staatsman die boven de mêlee staat en een nieuw soort leiderschap uitstraalt, met een ploeg zonder al te veel gekibbel. Met dank aan de coronacrisis, die de ideologische verschillen tussen de zeven regeringspartijen naar de achtergrond duwt. En vooral ook met dank aan de ideologische flexibiliteit van De Croo, die zich eerder als een goede huisvader dan als een blauwe hardliner profileert.

De partij ent zich volledig op dat premierschap. Bij Open Vld rekenen ze in 2024 op een forse kanseliersbonus. Daar valt, gezien het succes van Rutte in Nederland, zeker iets voor te zeggen. “Rutte heeft getoond dat je ook beloond kunt worden voor moeilijke politieke keuzes in deze crisis”, zegt een topliberaal. Maar het is tevens een risico. De sterke as die De Croo tot nu toe vormde met Vooruit-kopman Frank Vandenbroucke vertoont barsten. Ooit is de coronacrisis voorbij, en komen de ideologische verschillen wél weer aan de oppervlakte.

De discussie over de loonnorm bijvoorbeeld heeft een flinke kater achtergelaten bij PS-voorzitter Paul Magnette. Vroeg of laat zullen de socialisten deze rekening vereffenen. Dat belooft weinig goeds voor de grote socio-economische hervormingen die nog op de plank van Vivaldi liggen: de hervorming van de pensioenen, de arbeidsmarkt en de fiscaliteit. Ook de federale put van 29 miljard euro zal wat gedelgd moeten worden. Als het van de liberalen afhangt met zo weinig mogelijk nieuwe belastingen. Maar ook dan zullen ze eerst langs de socialisten, die als de dood zijn voor sociale besparingen, moeten passeren.

Open Vld gaat maar beter op zoek naar de eigen kracht. Maar op basis van welk verhaal? Toen Lachaert net verkozen was, beloofde hij “een nieuw hoofdstuk” voor het liberalisme te schrijven. “We willen een breed liberalisme uitdragen dat alle groepen in de samenleving kan verbinden”, klonk het. Tot op heden blijft de invulling van dat nieuwe hoofdstuk echter vaag.

null Beeld BELGA
Beeld BELGA

De nuchtere vaststelling is dat de liberalen, gedwongen door de omstandigheden, op dit moment het gezicht zijn van het meest aliberale beleid sinds 1945 – met een avondklok, een exploderend budgettair tekort en de koppeling van talloze gevoelige databanken met gezondheidsgegevens. En als partij die de premier levert, is het ook nog eens moeilijk om de ideologische scherpslijper te spelen. “Als een regering al geen bordeel is, dan toch een erotisch centrum waar niemand onbevlekt uitkomt”, zegt een liberaal. Dat maakt het moeilijk om als partij de maagdelijkheid te herwinnen.

Kabbelen

“Als je alleen probeert te wegen op wat er in de regering gebeurt, verlies je op den duur je eigen smoel”, zegt Vincent Stuer, voormalig woordvoerder van de partij en kenner van het liberale huis. “Egbert is iets te veel bezig met events, met dagjespolitiek. Dat kun je hem moeilijk kwalijk nemen in deze coronacrisis, die de nieuwscyclus op zijn kop zet. Hij doet dat ook goed. Maar de vorige verkiezingen waren een politieke schok: mensen eisten vernieuwing. Die is er nog niet gekomen. Met alleen een andere naam en een ander logo zullen we er niet raken.”

Naar nieuwe gezichten is het nog vruchteloos speuren. Achter het nieuwe triumviraat Lachaert, De Croo en Van Quickenborne gaapt een grote leegte. Beeld BELGA
Naar nieuwe gezichten is het nog vruchteloos speuren. Achter het nieuwe triumviraat Lachaert, De Croo en Van Quickenborne gaapt een grote leegte.Beeld BELGA

De grote verdienste van Lachaert is tegelijk zijn achilleshiel. Want is de rust die over de partij is neergedaald niet té rustig? “Bij de verkiezingen is gebleken dat we onszelf fundamenteel in vraag moeten stellen”, zegt Stuer. “Maar net als bij de groenen blijft het rustig kabbelen. De mensen aan de subtop van de partij vinden dat natuurlijk prima, want hun plaats staat op het spel. Wat we nodig hebben, is opschudding. Een transitiemanager. Daar moet je als partijvoorzitter een ambetant karakter voor hebben, wat Egbert niet heeft. Hij zal dus wat brutaler uit de hoek moeten komen dan hij van nature is.” Ook een andere liberaal zegt in de nieuwe voorzitter tot nog toe iets te veel een gentleman te zien in plaats van een oproerkraaier die de boel wakker schudt.

Om maar één voorbeeld te geven: niet elke voorzitter zou zo veel geduld hebben met Vlaams Parlementslid Els Ampe (Open Vld), die zich al maanden nadrukkelijk verzet tegen het federale coronabeleid. Afgelopen maandag kreeg ze zowat het voltallige partijbureau van de liberalen over zich heen. In het weekend had ze een filmpje online gezet waarin ze flink tekeerging tegen de Brusselse politie na de heropening van de terrassen.

Maggie De Block, Sven Gatz, Bart Somers, Mathias De Clercq en zelfs Jong VLD-voorzitster Tess Minnens veegden Ampe om beurten de mantel uit. Ze kreeg het verwijt dat ze met haar ramptoerisme beter aan oorlogsjournalistiek dan aan politiek kon gaan doen. “Het point of no return is gepasseerd voor Ampe in deze partij”, klonk het achteraf bij een liberaal. “Het koordje waaraan ze bengelt wordt steeds dunner”, zei een ander.

Maar de voorzitter zelf is niet het type die zulke incidenten met grote trom zal gebruiken om zijn macht te etaleren. Hij lost de problemen op zijn manier op: een gesprek, een uitbrander, een sanctie, en dan weer verder werken.

Vrijheidsgedachte

Zelf noemt Lachaert zich een zachte hervormer. “Ik ben niet het type dat plots de revolutie ontketent”, laat hij weten. Een kwestie van stijl, klinkt het. “Een van de dingen die ik goed kan, is mensen meenemen in een hervorming zonder dat ze zich daarvan bewust zijn. Zo schakel je al veel tegenstand uit.” (lacht)

Achter de schermen timmert Lachaert al maanden geruisloos aan de vernieuwing. “Alles ligt zo goed als klaar. Maar ik wil er niet te veel tamtam rond maken voordat het zover is. Uiteindelijk is de kiezer enkel geïnteresseerd in het eindresultaat”, zegt hij. De Oost-Vlaming is beducht voor het verwijt dat de operatie in feite een lege doos is, een bedenking die critici ook al maakten over de vernieuwingsoperaties bij Vooruit en CD&V.

Al zes weken is hij bezig met, zoals dat dan heet, strategische positioneringsoefeningen. In gesprekken met partijgenoten wordt de balans opgemaakt: waar staat de concurrentie? En wat plaatst Open Vld daar tegenover? De komende maanden volgen er nog gesprekken met basismilitanten, burgemeesters en waarnemers van buiten de partij. Dit alles moet uitmonden in een grote inhoudelijke opfrisbeurt. Lachaert wil hiermee naar buiten komen na het congres dat Open Vld en MR in september samen organiseren ter ere van 175 liberalisme in België. Niet eerder. “Het is moeilijk om een invulling te geven aan vrijheid op het moment dat iedereen nog opgesloten zit door corona”, zegt Lachaert.

Qua inhoud houdt de voorzitter de kaarten tegen de borst. “We moeten het liberalisme alvast niet opnieuw uitvinden”, zegt Lachaert. “Wel moeten we een aantal kernwaarden terug scherpstellen. Denk maar aan de vrijheidsgedachte. Wij staan niet voor een onbezonnen vrijheid, maar voor een vrijheid die die van zwakkeren niet hypothekeert.” Tegenover N-VA en CD&V willen de liberalen zich onderscheiden met hun vooruitgangsoptimisme. Lachaert: “Wij voelen ons niet thuis in het gemeenschapsdenken van het oude Vlaanderen, waarin het vroeger zogezegd allemaal beter was.”

Terwijl Coens onlangs bij CD&V de partijstructuren hertekende, en daarbij op forse weerstand stuitte, passeerde het businessplan dat Lachaert voor Open Vld uittekende geruisloos langs de partijorganen. Nochtans bevat het een aantal gevoelige maatregelen, zoals een kritische evaluatie van de parlementsleden, die zich ook met lagere campagnebudgetten tevreden moeten stellen. “We zijn een kleinere partij geworden. Voortaan moet iedereen zijn plaats verdienen”, zegt Lachaert.

Staatsbemoeienis

Om vers bloed te laten instromen, komt er vanaf september een talent academy. In alle provincies zal jong talent worden gescout. Dit talent mag zowel van binnen als buiten de partij komen. Maar geen nood: Open Vld claimt niet het etiket ‘beweging’. “Partij of beweging: dat is discussiëren over het geslacht der engelen”, zegt Lachaert. “Wat telt, is onze openheid en de manier waarop we niet-leden betrekken. Wij, liberalen, hebben daar al een lang trackrecord in.”

Maar personeelswisselingen en ledenactiviteiten zullen niet volstaan om weer uit het dal te klauteren. De liberalen beseffen dat een aantal grote vraagstukken nu eindelijk een helder antwoord nodig hebben. Corona heeft een paar essentiële liberale dilemma’s weer op scherp gezet, zoals: in welke mate moet de staat zich bemoeien met de vrije markt?

De discussie over de patenten op coronavaccins toont dat er geen pasklaar liberaal antwoord is. Voormalig Open Vld-voorzitster Gwendolyn Rutten en econoom Paul De Grauwe vinden het de logica zelve om die patenten tijdelijk op te schorten, maar veel andere liberalen zien daarin een al te links recept.

Toch is er het besef dat iets meer staatsbemoeienis misschien geen kwaad kan. “De grootste schok aan het begin van de crisis was de disruptie van de globale bevoorradingsketen”, zegt voormalig minister Philippe De Backer. Er is volgens hem nood aan een diepgaand debat over strategische onafhankelijkheid: welke sectoren en technologieën zijn te cruciaal om volledig in buitenlandse handen te geven? “Tijdens de coronacrisis ging het over mondmaskers en medisch materiaal, maar dat debat gaat natuurlijk evengoed op voor 5G.”

‘Egbert is iets te veel bezig met dagjespolitiek. Mensen eisten vernieuwing en die is er nog niet gekomen’, zegt Vincent Stuer, voormalig woordvoerder Open Vld.
 Beeld Photo News
‘Egbert is iets te veel bezig met dagjespolitiek. Mensen eisten vernieuwing en die is er nog niet gekomen’, zegt Vincent Stuer, voormalig woordvoerder Open Vld.Beeld Photo News

Nog een vraagstuk: wat betekent privacy nog in de tijd van vaccinatiepaspoorten, of van databanken en apps voor contacttracing? Zijn we nog meester van de eindeloze stroom data die over ons bestaat? Die vragen kunnen niet beantwoord worden zonder ook de rol van big tech tegen het licht te houden. Technologiemastodonten als Amazon, Facebook en Google ontglippen bovendien iedere vorm van faire belastingheffing en traden de voorbije jaren steeds vaker op als poortwachters van de vrije meningsuiting. Dat zijn ontwikkelingen waar liberalen zenuwachtig van beginnen te schuifelen.

China en facebook

Meer in het algemeen zijn tijdens de pandemie veel essentiële vrijheden erg makkelijk aan de kant geschoven, zelfs met liberalen aan het roer. Vaak tot frustratie van MR-voorzitter Georges-Louis Bouchez, die weerwerk bood maar zich onvoldoende gesteund voelde door Open Vld. Ook vanuit het parlement kwam er weinig tegenspraak. Is er een grens verlegd? Moet de bescherming van onze vrijheden bijgespijkerd worden?

Al die vragen samen zijn existentieel voor de toekomst van de liberalen. En dat terwijl 2024 politiek niet eens zo ver weg meer is. De volgende verkiezingen worden mogelijk het moment van de waarheid voor de traditionele partijen. Als ze niet opletten, worden ze door de extreme alternatieven van de kaart geveegd. Lachaert beseft dat maar al te goed. Als hij nog een grote vernieuwing wil realiseren, moet het nu wel echt gaan gebeuren. Wetende dat het laatste jaar voor de verkiezingen volledig in het teken van de campagne staat, rest er eigenlijk nog maar twee jaar om alles te voltooien. Het is tijd om de boel op te schudden.

Stuer: “Uiteindelijk zijn het heel liberale tijden: alles waar je als liberaal voor staat, wordt bedreigd, of het nu door China of Facebook is. Al die bedreigingen vormen een ideale reden om er voor te vechten. Ik ben misschien pessimistisch over het zelfreinigend vermogen van partijen. Maar ik ben optimistisch over het feit dat we weer 20 procent kunnen halen. We zijn allesbehalve gedoemd om op 13 procent te blijven hangen.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234