Maandag 27/06/2022

AnalyseOorlog in Oekraïne

Japan breekt met pacifistische traditie door Oekraïne ongekend stevig te steunen: ‘Ze beseffen dat ze geïsoleerd zijn’

De Oekraïense president Zelensky gaf vorige week een toespraak voor leden van het Japanse lagerhuis. Beeld AFP
De Oekraïense president Zelensky gaf vorige week een toespraak voor leden van het Japanse lagerhuis.Beeld AFP

Japan, dat zich meestal afzijdig houdt bij conflicten aan de andere kant van de wereld, schaart zich in de Oekraïne-oorlog ferm achter de anti-oorlogscoalitie. Die Japanse inzet wordt echter vooral ingegeven door wantrouwen jegens China.

Marije Vlaskamp

Op zijn virtuele wereldtournee langs sympathiserende regeringen bespeelde de Oekraïense premier Volodymyr Zelensky vorige week de emotionele registers van het Japanse parlement meesterlijk. Zijn subtiele verwijzing naar de gedeelde ervaring met rampen met kerncentrales – Tsjernobyl in 1986, Fukushima in 2011 – ontroerde de Japanse volksvertegenwoordiging. Een enkele politicus droeg een geel-blauw mondmasker.

Een online speech van een ongeschoren westerse oorlogspresident is net zo ongebruikelijk voor het Japanse parlement als de ongekend stevige Japanse steun voor Oekraïne. Naast miljoenenleningen aan Kiev en generatoren, helmen en scherfvesten voor het Oekraïense leger, legde Japan sancties op aan zo’n 100 Russische bestuurders, oligarchen, banken en organisaties. Daarna nam Tokio Rusland de status van meest begunstigde handelspartner af en verbood het de export van luxegoederen en high-tech. Deze week worden de juridische mogelijkheden afgedicht zodat de sancties niet met cryptomunten worden omzeild.

Japanse naoorlogse veiligheidsbeleid

Een verschil van dag en nacht met 2014, toen Japan pas na aandringen door westerse partners schoorvoetend een vederlicht pakketje sancties instelde na de Russische inval van de Krim. Nu breekt Tokio met de pacifistische traditie die het Japanse naoorlogse veiligheidsbeleid kenmerkte. Japan, dat samen met Duitsland als verliezer uit de Tweede Wereldoorlog kwam, heeft een grondwet die Tokio verbiedt ten strijde te trekken. Het Japanse leger treedt slechts defensief op, al kan het sinds een grondwetswijziging in 2014 bondgenoten in het geval van een aanval wel bijstaan.

Was die verandering destijds omstreden, nu wordt zomaar gediscussieerd over het grootste taboe: het Japanse leger van aanvalswapens voorzien. Voor die omslag betaalt Japan wel een prijs. Moskou ziet geen been meer in vredesbesprekingen over de Koerillen, een betwiste eilandengroep waar zowel Rusland en Japan sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog aanspraak op maken.

Lang stond de relatie met Rusland in het teken van eindeloze Japanse toenaderingspogingen, in de hoop dat Rusland in elk geval een deel van die eilandengroep zou teruggeven. Oud-premier Shinzo Abe, de ultra-nationalist die van 2012 tot 2020 regeerde nadat hij in 2007 al een jaar premier was, had er tientallen ontmoetingen met zijn Russische collega Vladimir Poetin voor over – compleet met uitstapjes naar judokampioenschappen en een traditioneel badhuis. Maar met ‘onvriendelijke landen’ als Japan wordt niet onderhandeld: de afgelopen dagen hield de Russische marine militaire oefeningen op en om de betwiste eilandjes.

Samen met een oplossing voor het conflict over de Koerillen ging ook de Japanse strategie om Rusland los te maken van China kopje onder. De Russische marine wordt op zijn dreigende rondjes om Noord-Japan tegenwoordig soms zelfs vergezeld door marineschepen uit China, een land waar Moskou een nieuwe ‘grenzeloze samenwerking’ mee heeft. Uitgerekend dit scenario had Japan willen vermijden en één blik op de kaart maakt duidelijk waarom.

Ten westen van het Japanse eilandenrijk ligt China. Daarmee heeft Japan een prikkelbare verhouding, wegens het brute Japanse optreden tijdens de bezetting van grote delen van China in de Tweede Wereldoorlog. Er suddert een grensconflict met Peking over de Senkaku, in het Chinees Diaoyutai, een groep onbewoonde eilandjes. Japans grootste zorg is echter de Chinese economische en militaire ambitie in de regio en de wereld.

Dan is er de onvoorspelbare kernmacht Noord-Korea, een Chinese bondgenoot die uitgesproken vijandig is jegens Japan, dat het ziet als voorpost van de Verenigde Staten. In het noorden deelt Japan een zeegrens met Rusland.

Chinese ambities binnen de perken houden

In deze ‘keuze tussen drie autoritaire kwaden’ zette Tokio alle kaarten op Rusland als minst slechte optie, zegt Artjom Loekin, Oost-Azië specialist aan de Federale Universiteit van Vladivostok. “Abe hoopte Rusland in een neutrale partner te veranderen. Dat is niet gelukt. Nu beseffen de Japanners zich dat ze geïsoleerd zijn en alleen op het westen kunnen rekenen. Vandaar dat ze zoveel solidariteit met Oekraïne vertonen: ze dekken zich vast in, zodat ze in de toekomst ook westerse steun tegen China krijgen.”

Als sinds begin jaren negentig beschouwt Japan China als het grootste risico op veiligheidsgebied, maar om Peking niet te ontrieven schreeuwde Tokio dat niet van de daken. Tot de Japanse regering vorig jaar aankondigde op te willen komen voor Taiwan: een regionale hotspot vlakbij Japan die Peking desnoods met militaire middelen onder Chinees bestuur wil brengen.

Om de Chinese ambities binnen de perken te houden, werd vorig jaar een nieuwe westerse defensiepact in Azië genaamd AUKUS opgericht. Uit angst voor de Chinese furie over deze ‘Aziatische NAVO’ van de VS, het Verenigd Koninkrijk en Australië, werd Japan formeel geen lid. Maar het schurkt er inmiddels zo dicht tegenaan dat de alliantie schertsend JAUKUS wordt genoemd.

De oorlog in Oekraïne brengt de geleidelijk ingezette overgang naar een militair assertief Japan in een stroomversnelling. Net zoals in Duitsland maken pacifistische principes plaats voor plannen voor herbewapening, al vinden die discussies vooral plaats in nationalistische kringen rond Abe. Er wordt zelfs gespeculeerd over plaatsing van Amerikaanse kernwapens op Japanse bodem. Wat daarvan komt, is afwachten. Nu gaat het Japan om een demonstratie van de onverzettelijkheid van de anti-oorlogscoalitie, in de hoop dat Peking wel tien keer nadenkt over navolging van Poetins voorbeeld in Azië.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234