Maandag 14/10/2019

Interview

Ivan Van de Cloot: "Sorry, maar ik moet het feestje van de regering verbrodden"

Ivan Van de Cloot is een Belgisch econoom en columnist. Hij is hoofdeconoom van de denktank Itinera Institute. Beeld Franky Verdickt

Ivan Van de Cloot maakt zich zorgen. Als zelfs een regering die zuinigheid in haar DNA behoort te dragen de begroting niet op orde krijgt, zit het goed fout. "De Belgische democratie functioneert niet meer."

Het lentezonnetje schijnt heerlijk binnen in het statige pand dat denktank Itinera betrekt aan het hoodstedelijke Warandepark, maar hoofdeconoom slaakt een zucht. Het gesprek zal gaan over de stand van het land, en die noopt hem tot somberheid. Veel aansporing heeft hij niet nodig, de verontwaardiging gutst er vanzelf uit. 

“Deze regering mist te vaak kansen voor een beter beleid. De ambitie, waar is die gebleven? Bij Itinera hebben we soms het nare gevoel dat we de enigen zijn die rekening houden met de lange termijn. De obsessie met de korte termijn geldt niet alleen voor deze regering. Het is een universeel gegeven in ons politiek systeem.”

Maakt u dat eens concreet.

Van de Cloot: “Het is alarmerend dat zelfs deze regering in deze omstandigheden geen begroting in evenwicht aflevert. Vergelijk het met de Heilige Augustinus die de gelofte van kuisheid moest afleggen. ‘Ik ga dat zeker doen’, beloofde hij. ‘Maar vandaag nog even niet.’

“Er is een psychologische reden waarom overheden slecht op hun centen letten. Ze werken met andermans geld, en dat rolt makkelijker. De staat is de rentmeester van onze opgehaalde belastingen. Sla er de wereldliteratuur maar op na: met rentmeesters loopt het vaak fout af. Je moet hen echt wel in de gaten houden. En daar wringt het schoentje in België. Wie controleert het begrotingsbeleid? Het parlement? Om Herman Van Rompuy te parafraseren: 'de meerderheid moet haar mond houden en de oppositie heeft helemaal niks te zeggen'. De bevolking? 'Ach, waar maken we ons zorgen om, meneer?'”

Juist van deze regering zou je toch meer budgettaire ijver verwachten?

“Bij het begin, in de nadagen van de financieel-economische crisis, was besparen lastig voor deze regering. Maar dat excuus geldt nu niet meer. De economie draait als een tierelier. Voor een land met een hoge schuld, zoals het onze, is dit het moment om de tekorten aan te zuiveren.

Waarom gebeurt dat niet?

“Politici komen pas in actie als ze een paar centimeter voor het ravijn staan. Zodra ze weer wat voetjes kunnen terug zetten, verdwijnt weer de hoogdringendheid. Ik vind het echt zorgelijk dat in de hele Wetstraat bijna geen enkele voorzichtige stem meer te horen valt. De fiscaal conservatieven, zoals ik, zijn een bedreigde diersoort.”

Moeten we dan medelijden hebben met Johan Van Overtveldt (N-VA)? Als minister voert hij een beleid dat haaks staat op wat hij als opiniemaker verdedigde.

“Wel begrip, geen medelijden. (lacht) Er is geen enkele politicus die op kan tegen het particratisch keurslijf van het compromis.

“Johan Van Overtveldt is het probleem niet. Het probleem is hoe de coalities vandaag werken. De Belgische democratie functioneert niet meer. Coalities worden niet meer gevormd om samen iets hogers te verwezenlijken. Ze worden gevormd om elkaar af te blokken in een permanente electorale campagne."

Waarom zou dat typisch Belgisch zijn?

“Elders worden wel forse stappen gezet. In de jaren 90 was Canada nog het zieke broertje van de geïndustrialiseerde wereld. Hoe hebben ze dat gekeerd? Onder dwang. Omdat de VS met een scheef gezicht keek naar haar falende kleine broer. Omdat een ratingverlaging dreigde. Omdat het IMF Canada zijn status van ‘ontwikkeld land’ dreigde af te pakken."

De rating van België is ook al eens verlaagd.

“Exact. Waarom gebeurt er hier dan zo weinig? Omdat we in slaap gewiegd worden. We zitten veilig in de euro. Wij hebben een traditie van vaste hypotheekrentes. Dat betekent dat mensen de gevolgen van stijgende rentes amper voelen, en dus geen druk zetten op de politici. “Erik Buyst (professor Economie KU Leuven, red.) heeft België het ‘gestolde land’ genoemd. Dit land heeft zijn eigen inertie georganiseerd. De stabiliserende factoren verhinderen ons de koers echt te wijzigen."

Het is vast vloeken in de budgettaire kerk, maar wat is er mis met een rustig consensusbeleid?

“Wij kunnen zoveel beter. Bovendien is er wel degelijk een scenario mogelijk waarin het fout afloopt. Ik zeg niet dat de pensioenkassen zullen opdrogen, maar het is wel mogelijk. België heeft zijn welvaart niet zozeer te danken aan het beleid, maar wel aan een overschot aan geluk. Aan haar ligging, centraal in West-Europa, en aan de haven van Antwerpen.”

Het gaat hier te goed?

“Als ik daar nu bevestigend op antwoord, lijk ik een cijfersadist. Maar je moet geen kernfysicus zijn om te weten hoe je een begroting laat kloppen, de pensioenen betaalbaar houdt en een belastingssysteem zo inricht dat het minder nefast is. Dat zijn eigenlijk 'simpele' problemen. Toch deinst de politiek ervoor terug, omdat de maatregelen ingrijpend zijn.

Politici durven niet doorpakken?

“Kent u het boek Profiles in Courage van John F. Kennedy? Meer politici moeten dat boek lezen. We hebben nood aan meer moedige politici én journalisten. Welke politicus, die de lange termijn voor ogen hield, werd daar ooit voor beloond?

“Bruno Tobback heeft dat ooit, toen hij nog minister van Milieu was, mooi verwoord: ‘Elke politicus weet wat je moet doen om het klimaatprobleem aan te pakken. Er is alleen geen enkele politicus die weet hoe hij nadien nog verkozen met raken’."

Hoe lossen we dat op?

“Het beleid zou professioneler, wetenschappelijker, meer evidencebased moeten worden.

Vervang democratie door technocratie?

“Ach, welnee. Ik wil de regering helemaal niet vervangen door een supercomputer die alles vooraf berekent. Dat zou ook niet werken. De politiek moet zich vooral meer voeden met facts and figures."

Aan de pensioenhervorming ging wel een uitgebreid expertenrapport vooraf. Toch krijgt de regering bakken kritiek.

“De regering is op de verkeerde manier gestart. Ze is begonnen met het optrekken van de wettelijke pensioenleeftijd, wat in geen enkel partijprogramma stond, en heeft daar veel krediet mee verspeeld.

"Daarna was ze bevreesd afgeschilderd te worden als 'de regering van de asociale horror'. Dus nu wordt met schokjes en beetjes over de pensioenen beslist. Niemand heeft het overzicht nog, wat iedereen bezorgd maakt. De partijtactieken hebben het beleid overwoekerd. Het resultaat is dat niemand nog dit bastaardbeleid durft verdedigen.”

Net zoals niemand nog de benoeming van kleinzoon Cédric Frère bij de Nationale Bank krijgt uitgelegd.

(knikt) "Eigenlijk is dat een bagatel, een zoveelste politieke benoeming. Maar ze is wel symbolisch voor onze politieke cultuur van middelmaat. Als politici zaken beslissen waar ze zelf niet in geloven, dan hoeft het niet te verwonderen dat mensen afhaken. Waar is het vuur? Waar is de ambitie?

“Kijk, ik geloof niet dat onze politici laf of uitgeblust zijn. Het is niet puur een probleem van personen, het is de coalitievorm die uitgeput is. In Nederland ruilt men in een coalitie soms grote dossiers uit. De ene partij mag haar punt maken in ruil voor een prioriteit van de andere partij. Hier is er te vaak de bijgedachte dat de coalitiepartner vooral niet mag scoren, zelfs niet met iets dat het land echt nodig heeft."

Is dat erger bij deze regering dan bij voorgaande?

“Niet eens. Een voorbeeld: De vorige regering heeft een aantal fiscale experimenten uitgeprobeerd – de fairnesstaks, de liquidatieheffing… –  waarvan je kon voorspellen dat ze zouden mislukken. Een partij – Open Vld  is zo getraumatiseerd geraakt door die falende ‘pestbelastingen’ dat ze blokkeert bij elk volwassen gesprek over een fiscale hervorming. En dus worden er hoogstens kleine stapjes gezet."

U bent niet onder de indruk van de taxshift.

“Het glas is halfvol. Net zoals bij de hervorming van de ambtenarenpensioenen. Het gaat de goede kant op. De uitzonderingen voor de NMBS en het leger zijn wel een treffend voorbeeld van hoe één stapje achterwaarts verhindert dat er een grote pas in de goede richting wordt gezet."

Gaat u akkoord met de uitzonderingen voor de zware beroepen?

"De regering zou beter inzetten op aangepast werk. Mensen die hun job aan hun eigen tempo kunnen doen, met een goede combinatie tussen werk en gezin, willen gerust tot hun pensioenleeftijd werken."

Wat had u dan verwacht van de pensioenhervorming?

"De regering rekent zichzelf rijk. We moeten ons durven afvragen of het hele systeem niet op drijfzand wordt gebouwd. Zo gaat het Planbureau ervan uit dat er 1,3 miljoen migranten zullen bijkomen en schat het in dat die massaal werk zullen vinden. Met de verhoging van de pensioenleeftijd van 65 naar 67 gaat datzelfde Planbureau er ook vanuit dat iedereen automatisch twee jaar langer aan de slag zal blijven. Wel, in Nederland is er een gelijkaardige hervorming geweest, en weet u hoeveel langer ze daar effectief werken? Zes maanden.

"Als ik zo'n ondoordachte veronderstelling hoor, heb ik de plicht om het feestje te verbrodden. Als ik Daniel Bacquelaine (pensioenminister, MR, red.) zie gloriëren en doen alsof alles in orde is, dan denk ik: ben ik nu eenoog in het land der blinden?"

Wat moet de regering dan doen?

"Om te beginnen: de feiten vertellen. In ons land werkt men gemiddeld 32 jaar, in de rest van de EU is dat 35 jaar. Er is toch geen natuurwet die zegt dat Belgen maar 32 jaar kunnen werken?

"Langer werken zou ook een hoger pensioen moeten opleveren. Helaas bleek al snel dat er geen draagvlak was binnen de coalitie voor zo'n bonus-malussysteem. Het valt ook te betreuren dat deze regering het pensioen met punten gewoon doorschuift."

Ligt het aan de zwakheid van de minister?

"Dat hij Franstalig is, en het daardoor moeilijk heeft in Vlaanderen, dat soort excuses moeten we niet accepteren. Wie dit probleem ook aanpakt, de hele politieke klasse is er verantwoordelijk voor.

"We moeten vooral af van dat eeuwige populisme, van de belofte die elke politicus bij elke verkiezing maakt: 'stem op mij en ik breng u de hemel'. De tragedie van de huidige politiek is dat je je als held met bovenmenselijke krachten moet presenteren, ook al besef je donders goed dat je die niet bezit."

Moet het kiessysteem op de schop?

"Een achttienjarige die afstudeert in het middelbaar onderwijs, beseft die wel waar de welvaart vandaan komt?"

Zou u dan meer stemrecht geven aan mensen met meer diploma's?

"Op onze wandelingen met mijn hond komt die piste wel eens aan bod. Maar daar verzet ik me dan tegen omdat dit botst met zoveel waarden.

Kan meer burgerparticipatie de democratie erbovenop helpen?

"Ringland heeft in Antwerpen vanaf de zijlijn meer kunnen verwezenlijken dan wanneer ze in de politiek was gestapt."

Moeten alle burgerbewegingen dan uit de politiek blijven?

"Wellicht niet. In sommige gemeentes is de politiek zo ontspoord dat alleen een deus ex machina de zaak kan oplossen. Daar heersen soms feodale potentaten die zichzelf via cliëntelisme in stand houden. Denk maar aan Philippe Moureaux (PS) de ex-burgemeester van Molenbeek."

Nieuw bloed bij de traditionele partijen, gelooft u daar in?

"Nieuwkomers raken snel ingekapseld in het systeem. Als ik tegen jonge politici mijn betoog houd dat het kadastraal inkomen aan vervanging toe is, zeggen die meteen: 'Daar zijn onze kiezers allergisch voor'. Terwijl je daar minder taboes verwacht. Waarom zijn die jongeren niet immuun voor de inertie?"

Maakt die inertie een echte taxshift onmogelijk?

"Deze coalitie had de moed moeten hebben om tegen haar kiezers te zeggen: 'We gaan nieuwe evenwichten zoeken in de belastingen'. En als er meer geld binnenkomt, had ze er aan kunnen toevoegen: 'Dan zullen we de zotste zaken in de fiscaliteit wegwerken'. Zoals, bijvoorbeeld, de lasten op arbeid van 53,7 procent voor alleenstaanden. Studies tonen trouwens aan dat 1 geïnde euro in ons land veel meer maatschappelijke schade aanricht dan in andere landen."

Is dat uw grootste frustratie over deze regering?

"Het gebrek aan een meer omvattende taxshift, die de complexiteit aanpakt, is een serieus gemiste kans. Wat hoofd- en bijzaak is, dat lijkt de politiek niet meer te weten. Wat als, denk aan dat tv-programma, het parlement vanaf de eerste dag van deze legislatuur alle fiscale aftrekken en alle uitzonderingsregimes had uitgeplozen? Die komen neer op 70 procent van alle geïnde belastingen. We zitten met zo'n hoge tarieven en zo'n smalle belastingsbasis. Terwijl we belastingen nodig hebben die over een veel bredere activiteit gespreid worden, zodat de tarieven omlaag kunnen."

Even terugspoelen naar vorige week. Hoe oordeelt u over het sociaal conflict bij Lidl?

"De verleiding is nu groot bij sommigen om de vakbonden af te branden. Maar zij hebben een belangrijke rol: ze moeten opkomen voor de echte langetermijnbelangen van de werknemers. Wanneer we over enkele maanden terugkijken naar het conflict bij Lidl, zullen we wellicht concluderen dat er een armworsteling was die een redelijk compromis heeft opgeleverd. U merkt het, als mensen soms een intentieproces van me maken, ben ik een kille neoliberaal, maar dat ben ik allesbehalve."

Is pessimisme dan uw wezenskenmerk?

"Politici geloven gewoon niet meer in de zaken waar ze zogezegd voor strijden, en daardoor staat alles stil. Dat maakt mij opstandig. De status quo is te vaak de nieuwe ambitie."

De burger heeft toch voor verandering gestemd?

"Helaas stemt de burger vaak voor verandering, maar mag die dan vooral niet op hem van toepassing zijn. 'Don't tax me, don't tax you, but tax the guy behind the tree.' Dat is het algemeen geldend adagium."

Wilt u zelf eigenlijk ooit in de politiek stappen?

"Tot vandaag vind ik dat dit niet aan de orde is."

Dat is een zeer politiek antwoord.

"Ik heb de ambitie, de goesting en de hoop dat ik de mensen wat economische geletterdheid kan bijbrengen."

Wordt u uw eigen donkere voorspellingen nooit moe?

(lacht) "Je kunt pessimisme cultiveren, maar dat doe ik niet. Er is, globaal gezien, veel vooruitgang. Alleen verkwanselen we op deze paar vierkante kilometer zoveel kansen. Sowieso zal de technologie de huidige inertie wel door elkaar schudden. Dat is geen zwartgallige vaststelling. Wel een nuchter feit."

Blockchain zal de belastingen hervormen?

(lacht luid) "Exact."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234