Donderdag 23/09/2021

AnalyseBart Eeckhout

Is dit het einde van een bepaald soort landbouw?

De meer hervormingsgezinde minister Zuhal Demir (N-VA) staat in de stikstofkwestie  tegenover minister van Status Quo Hilde Crevits (CD&V). Beeld Image Desk
De meer hervormingsgezinde minister Zuhal Demir (N-VA) staat in de stikstofkwestie tegenover minister van Status Quo Hilde Crevits (CD&V).Beeld Image Desk

Het stikstofvraagstuk, waar nu ook Vlaanderen plots mee ­opgescheept zit, valt zonder ­inkrimping van de intensieve veeteelt niet op te lossen. ­Probleem: juist dat type landbouw ondersteunt het Vlaamse beleid sinds jaar en dag. Hoofredacteur Bart Eeckhout analyseert de politieke week.

‘Een mijlpaal’ en een ‘systeemverandering’, zo noemden de Europese ministers van Landbouw de subsidiehervorming, waarover ze eind oktober een akkoord bereikten. Woorden die wegwoeien in de wind, zodra de contouren van de deal duidelijk werden. Nog altijd zal de Europese subsidiestroom in zeer sterke mate afgebogen blijven naar een type grootschalige landbouw waarvoor het woord agro-industrie beter geschikt lijkt. Landbouwsubsidies vertegenwoordigen met 60 miljard per jaar ruim een derde van de totale EU-begroting. Het grootste deel komt terecht bij grote landbouwbedrijven. Dat zal zo blijven, weliswaar onder een flinterdun laagje bio-vernis.

Dat zelfs de ‘Green Deal’, de grote groene EU-revolutie, door het nieuwe landbouwakkoord praktisch onuitvoerbaar wordt, is dan niet meer dan nevenschade. Toch lijkt een botsing tussen de – terecht – ambitieuze klimaat- en milieudoelstellingen en de praktijk van het dagelijkse beleid stilaan onafwendbaar. Langetermijndoelstellingen bereiken hun uiterste uitvoeringsdatum. De stikstofkwestie is een eerste schermutseling.

Hierover gaat het. Volgens de Europese milieurichtlijnen dienen natuurgebieden voldoende beschermd te worden tegen de uitstoot van schadelijke stikstofverbindingen. Die komen vrij uit intensieve veeteelt, industriële activiteit of verkeersdrukte. In Nederland oordeelde de Raad van State in 2019 dat het beleid in strijd is met de Europese regels. Een gigantische politieke crisis volgde, omdat zowat elk bouwproject dreigde stil te vallen. Die crisis komt nu ook onze kant uitgewaaid, nadat de Raad voor Vergunningsbetwistingen besloot de uitbreidingsplannen van een kippenkwekerij te schrappen omdat ook de Vlaamse regels met de Europese richtlijnen in strijd zouden zijn.

In het actualiteitsdebat in het Vlaams Parlement zei omgevingsminister Zuhal Demir (N-VA) “Nederlandse toestanden” te willen vermijden. Ze hoopt in de zomer al een aangepast stikstofbeleid te kunnen voorstellen. Dat kan bijna niet anders dan in het nadeel van de intensieve veeteelt uitdraaien. De landkaart met de zogeheten ‘stikstofdepositie’ – de plekken waar stikstof de bodem of de natuur aantast –leert dat de rode zones in het hart van West-Vlaanderen en in de Noorderkempen geconcentreerd zitten. Dat zijn niet toevallig regio’s met clusters van intensieve veeteelt, denk aan ‘varkensgemeente’ Wingene of de megastallen bij Hoogstraten aan de Nederlandse grens.

Nederland zoekt een oplossing in het uitkopen van veeboeren: zij worden vergoed om ermee op te houden. Vlaanderen lijkt dezelfde weg te verkennen. “Ik zal niet toestaan dat onze regering mensen in financiële armoede stort”, zwoer minister van Landbouw Hilde Crevits (CD&V) in het parlement. “Elke maatregel die we nemen, zal gepaard moeten gaan met een stevig flankerend beleid.” ‘Flankerend beleid’ is bestuurlijke vaagtaal voor subsidies.

Menselijke drama’s vermijden, is een juiste prioriteit bij hervormingen. Maar het landbouwbeleid zoals we dat nu kennen bijt hier in de eigen staart. De Europese landbouwsubsidies uit het begin van dit verhaal worden ingezet om het inkomen van landbouwers te ondersteunen die hoofdzakelijk in de intensieve veeteelt werken. Tot 80 procent van het arbeidsinkomen van veeboeren hangt van Europees geld af. Nu zouden dus veetelers Vlaamse subsidies krijgen om te stoppen met het werk te doen dat ze enkel door Europese subsidies konden blijven doen. Dat is veel geld om een ‘strategische sector’ in leven te houden.

Kolen en staal

We zijn hier al eens geweest. Tot de crisisjaren tachtig kreeg de kolen- en staalnijverheid miljarden toegeschoven om als ‘nationale sector’ toch maar boven water te blijven. Uiteindelijk gingen de mijnen en hoogovens toch dicht, wat nog een extra bom ‘flankerend beleid’ kostte. Die pijnlijke ontwikkeling ging gepaard met grote sociale spanningen. De vraag is pertinent of de structureel verlieslatende, ongezonde, klimaatbelasten- de, intensieve veeteelt in Vlaanderen (en Nederland) niet de weg van de steenkoolmijnen op aan het gaan is.

Op de achtergrond woedt, zoals altijd, een machtsstrijd. Leg je de stikstofkaartjes op de politieke kaart, dan vallen de rode landbouwzones samen met de plekken waar CD&V historisch sterk staat. Voor Landbouw geldt hetzelfde als voor Welzijn: op de paars-groene periode 1999-2004 na, was elke Vlaamse minister op het departement christendemocraat. En altijd zit de machtige koepelorganisatie Boerenbond mee in de cockpit.

Het is nu niet anders. De Boerenbond heeft veel te verliezen. Het model van schaalvergroting is háár model. De koepel propageert het niet alleen, via kredieten en contracten allerhande is haar industriële netwerk ook nauw met de telers-ondernemers verweven. Ook die belangen staan op het spel.

Het leidt ertoe dat in de Vlaamse regering minister van Status Quo Crevits tegenover de meer hervormingsgezinde minister Demir staat. Haar kabinet is, naar N-VA-normen, redelijk groen. Demir zelf draagt nog wel wat van het ontzuilde, geel-groene Volksunie-DNA in zich. Omdat te groene vingers ook de havenindustrie zenuwachtig maken, is de steun voor Demir ook in de eigen partij verdeeld.

Deze omwentelende tijden zetten de oude christelijke zuil onder druk. De coronacrisis maakt duidelijk dat de christendemocratische verweving van kabinetten, administratie en instellingen een probleem van transparantie en goed bestuur vormt. De stikstofcrisis laat een gelijkaardig spinnenweb zien met draadjes tussen alle commandoposten in het landbouwbeleid.

De afloop is onzeker. Mogelijk smelt de zuil wat weg. De roep, na corona, om gezondheidsbeleid nog meer op te splitsen en zo de facto nog meer macht in handen van de dominante christelijke zuil te spelen, toont aan dat ook de omgekeerde beweging perfect mogelijk is. Wees niet verbaasd als straks ook de Boerenbond de stikstofkwestie toch weer in het eigen voordeel weet te draaien.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234