Zaterdag 28/01/2023

NieuwsRusland en Iran

Iran en Rusland trekken steeds meer naar elkaar toe, maar helemáál van harte gaat het niet

Brandweerlieden in Kyiv aan het werk bij een gebouw dat door een aanval met een drone is verwoest. Beeld AP
Brandweerlieden in Kyiv aan het werk bij een gebouw dat door een aanval met een drone is verwoest.Beeld AP

De inzet door Rusland van Iraanse drones in Oekraïne bevestigt een tendens die al langer gaande is: toenadering tussen Moskou en Teheran, vanwege Amerika’s dominante rol in de wereld. Maar helemáál van harte gaat het niet.

Rob Vreeken

Iran en Rusland trekken steeds meer naar elkaar toe. De recentste blijk daarvan is het gebruik door Rusland op het Oekraïense slagveld van Iraanse ‘kamikazedrones’. De Shahed-136 is goedkoop en behoorlijk effectief.

Rusland en Iran ontkennen de inzet van de drones. In een persverklaring deze week van de Iraanse ambassade in Den Haag (ongetwijfeld wereldwijd door diplomaten verspreid) wordt gesproken van ‘ongegronde claims en verzonnen aannames’ en ‘propaganda’ als onderdeel van de ‘politieke agenda tegen Iran’.

Alles wijst er echter op dat Iran wel degelijk betrokken is. De Europese Unie heeft daarom al nieuwe sancties tegen Iran afgekondigd. Het land heeft volgens het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken zelfs een klein aantal militaire adviseurs naar de Krim gestuurd om de Russen te helpen met het gebruik van de Shahed-136.

Gedeelde weerzin

De militaire samenwerking is onderdeel van een toenadering die al jaren gaande is en door de Oekraïne-oorlog een nieuwe impuls heeft gekregen. De kern ervan is: een gedeelde weerzin tegen de dominante rol van de Verenigde Staten op het wereldtoneel, in het bijzonder de Amerikaanse bemoeienis met de eigen regio’s – respectievelijk Oost-Europa en het Midden-Oosten. Beide landen ijveren, net als het machtige China, voor een multipolaire wereld met meerdere machtscentra.

Ook de smart wordt gedeeld. Iran en Rusland zijn allebei doelwit van westerse sancties. In beide gevallen zijn die de afgelopen tijd flink aangescherpt – tegen Rusland vanwege de Oekraïne-oorlog, tegen Iran nadat Donald Trump in 2018 het nucleair akkoord had opgezegd. Moskou en Teheran helpen elkaar de nadelige gevolgen ervan te compenseren.

Economische motieven vormen echter niet de basis van de toenadering. Die spelen volgens Alex Vatanka, directeur van het Iranprogramma van het Middle East Institute in Washington, zelfs nauwelijks een rol. “Vaak is er een economische reden voor landen om nauwe betrekkingen te hebben”, zegt hij. “Daar is hier geen sprake van. Beide landen zijn exporteurs van olie en gas, eigenlijk zijn het concurrenten.”

De samenwerking is louter politiek, militair en strategisch, zegt ook Peyman Jafari, Iran-expert van Princeton University en het IISS in Amsterdam. Dat was al duidelijk het geval met de burgeroorlog in Syrië, waar Rusland en Iran samen het Assad-regime overeind hielden. De Oekraïne-oorlog doet er nog een schepje bovenop.

Ook wantrouwen

Toch zijn er grijstinten. “Rusland heeft een eigen agenda, ook met Syrië”, zegt Jafari. “Rusland stond bijvoorbeeld toe dat Israël er Iraanse posities bombardeerde. Enig wantrouwen is altijd blijven bestaan.” Na het opzeggen door de VS van het nucleair akkoord trok Teheran meer richting Rusland, maar Moskou leek geen zin te hebben voor de lange termijn een strategisch bondgenootschap met Iran aan te gaan.

Overigens bestond daar ook aan Iraanse kant twijfel over. Het motto van Irans buitenlandbeleid was sinds 1979 altijd ‘noch het Westen, noch het Oosten’. Tot op de dag van vandaag, zegt Jafari, zijn er in Teheran mensen die daaraan vasthouden en alleen om tactische redenen soms met de Russen willen samenwerken.

Historisch besef speelt daarin mee. Voor Iran is Rusland altijd het veel grotere buurland geweest, een potentiële bedreiging. Vaak genoeg bewees Rusland dat die vrees terecht was. Tsaren pikten stukken van Iran in en in 1907 deelde Moskou samen met de Britten Iran op in vier invloedssferen. In de 21ste eeuw nog steunde Rusland geruime tijd de VN-sancties tegen Iran. Op het ogenblik echter hebben de twee landen elkaar meer dan ooit nodig – hoewel Iran Rusland méér dan andersom.

Vladimir Poetin met zijn Iraanse collega Ebrahim Raisi. Beeld AP
Vladimir Poetin met zijn Iraanse collega Ebrahim Raisi.Beeld AP

Interessant is ook dat het vanouds nogal eenkennige Iran steeds meer wordt betrokken in multilaterale organisaties waarin Rusland een leidende rol speelt. In 2021 werd de aansluiting (een proces van twee jaar) in gang gezet van Iran bij de politiek-economische Shanghai Organisatie voor Samenwerking (SCO). In 2018 sloot Iran een vrijhandelsakkoord met de Euraziatische Economische Unie, een verbond van vroegere Sovjetrepublieken.

Opmerkelijk was een interview dat Javad Zarif, toen nog Irans minister van Buitenlandse Zaken, gaf voor academische doeleinden, maar dat in april vorig jaar werd gelekt naar The New York Times. Volgens de gematigde Zarif was de invloed van Rusland op het (buitenlands) beleid van Teheran veel groter dan algemeen werd aangenomen.

Nauwe banden met Revolutionaire Garde

Vooral met de top van de Revolutionaire Garde had Moskou nauwe banden. Ook zei Zarif dat de Russen zijn pogingen het nucleair akkoord te herstellen keer op keer torpedeerden. Verder weersprak hij dat Iran Rusland de Syrische burgeroorlog had in gesleurd; volgens hem was het precies andersom.

Ten slotte is er, zegt onderzoeker Vatanka, de persoonlijke factor: president Vladimir Poetin en Ali Khamenei, Irans Opperste Leider. Zij kennen elkaar ruim twintig jaar, langer dan de meeste andere wereldleiders. Poetin bezocht Iran diverse keren (andersom niet, Khamenei heeft als Opperste Leider nooit een stap buiten Iran gezet).

“Poetin ging altijd meteen naar Khamenei”, zegt Vatanka. “Van het protocol dat hij eerst de president zou moeten bezoeken, trok hij zich niets aan. Na aankomst ging hij linea recta naar het kantoor van Khamenei. Het belang daarvan moet je niet onderschatten.”

Lees ook

‘Nieuwe fase in de oorlog’: leiden Iraanse wapenleveringen aan Rusland tot kettingreactie in Midden-Oosten?

Van het materiaalgebruik tot de elektronica: VS ontleden Iraanse kamikazedrones

Rusland zaait terreur boven Oekraïne met Iraanse kamikazedrones, en dat voor een peulschil

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234