Dinsdag 31/01/2023

ReportageVerenigd Koninkrijk

In Spalding stemde bijna driekwart voor de brexit. Hoe gaat het er nu?

De Mini Poli in Spalding ligt vol met Poolse worsten, gekoelde blikjes Tyksie-bier en potten Poolse goulash en augurken. Beeld Merlin Daleman
De Mini Poli in Spalding ligt vol met Poolse worsten, gekoelde blikjes Tyksie-bier en potten Poolse goulash en augurken.Beeld Merlin Daleman

Het Verenigd Koninkrijk worstelt bijna twee jaar na de brexit nog altijd met de vraag hoe zich te verhouden tot de EU en het migratievraakstuk. In het plaatsje Spalding stemde liefst 73,6 procent van de mensen voor de brexit. Toch zijn veel Oost-Europese migranten daar gebleven.

Niels Posthumus

Justyna Lukaszuk (39) zit gehurkt met een stift voor een laag flipoverbord. Dat heeft ze vooraf klaargezet in een kil zaaltje naast de anglicaanse kerk in het centrum van het Britse Spalding. Ze geeft Engelse les aan vijf Poolse vrouwen. Buiten komt de regen met bakken uit de lucht, de hemel oogt donkergrijs. De zaal zelf, met een vloer van zeil en met een opgeklapte tafeltennistafel tegen de muur, baadt daarentegen in fel tl-licht. De lestafel staat als een eiland midden in de ruimte.

De vrouwen moeten aan Lukaszuk vertellen wat zij het liefste doen in hun vrije tijd. “Ik hou ervan om tijd door te brengen met mijn familie”, zegt een van hen wat moeizaam. Zij heeft haar jas binnen aangehouden. “Oké, maar nu zonder voor te lezen”, klinkt het. “Gewoon uit je hoofd.” Docente Lukaszuk gaat, op haar witte schoenen na, geheel in het zwart gekleed. Ze heeft haar donkere haar in een strak knotje op haar hoofd gestoken. Toch ziet ze er niet streng uit, maar juist opgewekt. Ze is geduldig en lacht veel. Naast lerares is ze ook therapeut.

Poolse worst en delicatessen

Later buiten, als het al donker is, legt Lukaszuk uit hoe belangrijk de lessen zijn. Ze staat naast haar auto, waarin haar jongste dochter van drie inmiddels op de achterbank zit. De Poolse gemeenschap in Spalding is omvangrijk, maar een groot deel spreekt nauwelijks Engels. “Als ik met iemand over straat loop en ik wil niet dat mensen kunnen horen wat we bespreken, zeg ik het vaak in het Engels.” Ze lacht. Want let wel: ze heeft het dus over de straten van een stadje in het oosten van Engeland.

Lukaszuk overdrijft niet. In sommige straten van Spalding, dat 35.000 inwoners telt, waan je je inderdaad in Polen. Of in ieder geval in Oost-Europa. Neem Winsover Road, de straat die van het centrale plein richting de woonwijken achter het spoor voert. Het stikt er van winkels als Kabanosik, die Poolse delicatessen verkoopt. Er is een Baltische supermarkt. Een winkel die Warschau heet. En een winkel met de naam Mini Poli, die vol ligt met Poolse worsten, gekoelde blikjes Tyksie-bier en potten Poolse goulash en augurken.

Het uitzendbureau heeft zijn advertenties ook in het Pools voor het raam gehangen. Reageren kan via nummers voor Litouws, Pools, Bulgaars, Roemeens. O ja, en Engels.

Agrarische streek

Deze nadrukkelijke aanwezigheid van immigrantengemeenschappen vormde een cruciale voedingsbodem voor de overweldigende steun voor de brexit in Spalding. Maar liefst 73,6 procent van de mensen in de regio South Holland, waarvan Spalding het hart vormt, stemde tijdens het referendum in 2016 voor uittreding uit de Europese Unie. Afgezien van buurdistrict Boston, waar het percentage op 75,6 procent lag, was dit hoger dan waar ook in het Verenigd Koninkrijk.

Justyna uit Polen geeft Engels les aan Poolse vrouwen. Beeld Merlin Daleman
Justyna uit Polen geeft Engels les aan Poolse vrouwen.Beeld Merlin Daleman

South Holland en Boston trekken van oudsher veel laaggeschoolde arbeidskrachten aan. Het middenoosten van Engeland, waar de districten liggen, is een agrarische streek: er worden vruchten, groente, bloemen en aardappelen verbouwd. De boerderijen, voedselverwerkingindustrie en transportsector hebben traditioneel veel behoefte aan goedkope en vaak seizoensgebonden arbeidskrachten.

Grenzen helemaal open voor Oost-Europa

Lang kwamen de werkers niet alleen uit het buitenland, maar ook deels uit andere delen van het VK. Dat veranderde na de eeuwwisseling. Want in 2004 nam de EU tien nieuwe lidstaten op, voornamelijk landen uit Oost-Europa. Polen, Litouwen en Tsjechië bijvoorbeeld.

Die landen werden onderdeel van de gemeenschappelijke Europese markt voor goederen, diensten én personen. Inwoners mochten dus plotseling ook in andere EU-lidstaten aan het werk gaan. Al snel besloten massa’s landarbeiders, vrachtwagenchauffeurs en fabriekswerkers uit de Oost-Europese lagelonenlanden naar Britse plaatsen als Spalding te migreren. Daar konden zij veel meer verdienen dan thuis.

De migratie naar het VK voltrok zich sneller en grootschaliger dan die naar praktisch alle andere EU-landen. Veruit de meeste West-Europese EU-lidstaten stelden een overgangsfase van enkele jaren in. Gedurende die periode, waarin nog wel degelijk de nodige immigratierestricties golden, bouwden zij de instroom van Oost-Europese migranten stap voor stap op. Het VK, daarentegen, koos ervoor voor om de grenzen meteen helemaal open te zetten.

‘Geen goed geïntegreerde gemeenschap’

De bevolking van South Holland en Boston explodeerde. De groei kwam voor een aanzienlijk deel op het conto van Oost-Europese immigranten. In 2019, het jaar voor de brexit in werking trad, had een op de zes inwoners uit deze twee buurregio’s niet de Britse nationaliteit. In vergelijking met een kosmopolitische stad als Londen valt dat aandeel best mee. Maar voor een gebied dat in 2001 nog bijna volledig wit en oer-Brits ruraal was, kwam het als een reusachtige verandering.

De interactie tussen de nieuwelingen uit het buitenland en de oorspronkelijke bewoners in Spalding bleef bovendien beperkt, zegt Andrew Brookes. Tot op de dag van vandaag. Brookes zit keurig in pak op de gezellig rommelige redactie van Spalding Guardian en Lincolnshire Free Press in het hart van het stadje. Hij is chef nieuws van de twee lokale zusterkranten. Hij vindt het jammer dat hij het moet zeggen, maar: “Spalding is geen goed geïntegreerde gemeenschap”.

De fout is volgens hem dat de komst van enkele duizenden Oost-Europese migranten naar Spalding nooit gepaard is gegaan met voldoende investeringen vanuit de overheid. Plotseling nam na 2004 de bevolkingsomvang halsoverkop toe, maar het lokale ziekenhuis bijvoorbeeld breidde nauwelijks uit. De scholen kregen niet genoeg extra budget. Het aantal gebouwde huizen bleef achter.

Lawaaierige jeugd

Het creëerde een hoop frustratie, legt de 37-jarige Brookes uit. Zelf woont hij sinds 2007 in Spalding. Het bood ruimte aan bepaalde politici om de nieuwkomers de schuld te geven van alle problemen. “Het gebrek aan investeringen maakte het ook moeilijk de voordelen van de bevolkingsgroei te zien.” Men zocht een zondebok – een reflex, helaas, van alle tijden en plekken. Dus klonk het al vrij snel: de immigranten stelen onze banen en huizen, en de schoolplekken van onze kinderen. De brexit klonk voor veel inwoners van Spalding dus vooral als een simpele manier om de grenzen op slot te gooien.

Ook de vergrijzing speelde een rol in de massale steun voor de brexit in Spalding. Want met name Britse ouderen stemden voor uittreding uit de EU. De bevolking in plattelandsregio South Holland is beduidend ouder dan het Britse gemiddelde. Terwijl de meeste Oost-Europese nieuwkomers er juist relatief jong zijn. Voor het werk op het land en in de fabriek is nu eenmaal een sterk fysiek vereist. Dit leeftijdsverschil maakt de afstand tussen de immigranten en de oorspronkelijk bewoners extra groot, stelt Brookes.

Ouderen hebben sowieso al snel het gevoel dat de jeugd te lawaaierig is en voor veel overlast zorgt. In een plek als Spalding dikt de taalbarrière dat generatieconflict verder aan. Zo neemt de neiging van ouderen om tegen immigratie en voor de brexit te zijn alleen maar toe.

Arbeidstekort

De vraag is alleen wat die in Spalding zo vurig verlangde brexit nu eigenlijk opleverde. Bar weinig, lijkt het op het eerste gezicht. De Poolse winkels zijn niet uit het straatbeeld verdwenen. Nog steeds hoor je overal op straat Oost-Europese talen. En in het Poolse café-restaurant Grafitti kijken de daar op pompende housebeats dinerende mannen alle bezoekers die hun taal niet spreken ook nu nog aan met onverhuld wantrouwen. Nee, het is niet zo dat álle immigranten na de brexit zijn vertrokken.

Toch verlieten volgens Vaida Trabsaite (31) wel degelijk meer Oost-Europeanen Spalding dan je op basis van een wandeling door het stadje zou vermoeden. Zelf kwam zij zestien jaar geleden uit Litouwen naar South Holland. In een koffietentje in de centrale winkelstraat vertelt ze dat er na de brexit zelfs een enorm tekort aan arbeidskrachten is ontstaan.

Ze kan het weten: de blonde, uiterst verzorgd ogende Trabsaite werkt voor een uitzendbureau. De brexit maakte veel immigranten onzeker over hun toekomst. Wie wilde blijven, moest een vestigingsvergunning aanvragen. Sommigen deden dat te laat. Anderen konden niet aantonen dat zij al vijf jaar in het VK woonden – een vereiste voor de aanvraag. Volgens het Britse statistiekbureau daalde het aandeel inwoners van South Holland zonder Britse nationaliteit met een kwart. In Boston nog meer.

Samen de kerstboom versieren

Trabsaite zegt enigszins te snappen waarom de Britten in Spalding voor de brexit stemden. Neem de reputatie van de Litouwers, bijvoorbeeld: die was gewoon niet goed. Er gingen verhalen rond dat binnen de Litouwse gemeenschap een levendige illegale sigarettenhandel bestond. “En mensen vonden vaak lege blikjes Litouws bier op straat. Soms waren er vechtpartijen.”

Spalding is ‘geen goed geïntegreerde gemeenschap’. De oudere, oorspronkelijke bewoners en Oost-Europese migranten hebben weinig met elkaar van doen. Beeld Merlin Daleman
Spalding is ‘geen goed geïntegreerde gemeenschap’. De oudere, oorspronkelijke bewoners en Oost-Europese migranten hebben weinig met elkaar van doen.Beeld Merlin Daleman

Het negatieve beeld stoorde haar. Dus doet ze inmiddels haar best het te kantelen. Zo organiseert ze binnenkort een grote opruimdag in Spalding, waarvoor al veertig Litouwse inwoners zich hebben aangemeld. En de Litouwse gemeenschap heeft aangeboden dit jaar de grote kerstboom in het centrum van het stadje te versieren.

Therapeut Lukaszuk probeert op haar beurt ook de Poolse gemeenschap meer te verenigen en beter te laten integreren in Spalding. Ze doet dat onder meer via het vorig jaar opgezette White Eagle Community Centre. “Veel Polen hier zijn eenzaam”, legt ze uit. “Misschien komt het doordat veel van hen lange werkdagen van wel twaalf uur maken.”

Na werktijd is iedereen moe. Of men wil gewoonweg zo weinig mogelijk geld uitgeven om in zo korte tijd zo veel mogelijk te sparen. Zelfs onderling gaan veel Polen in Spalding dus relatief weinig waardevolle relaties met elkaar aan.

In Spalding gebleven

Lukaszuk zag ook een deel van de Poolse gemeenschap vertrekken vanwege de brexit. De diensten in haar Poolse kerk in Spalding zijn nu bijvoorbeeld duidelijk minder drukbezocht. Toch waren het vooral de seizoensarbeiders die vertrokken en die nu niet meer kunnen terugkomen, zegt ze. Veruit de meeste Polen die zich al voor de brexit permanent in Spalding hadden gevestigd, zijn bleven.

En waarom ook niet? Want voor wie een vestigingsvergunning wist te bemachtigden, veranderde er na de brexit eigenlijk verrassend weinig. Nu ja, het importeren van Poolse producten is duurder geworden. Maar daar staat tegenover dat er sinds de brexit juist werk in overvloed is. “De Britten mogen altijd hebben gezegd dat wij Polen hun baantjes inpikten”, zegt Lukaszuk op een licht spottende toon. “Maar zelf willen zij dat werk helemaal niet doen. Veel te zwaar voor ze.”

De brexit, hoe zat het ook alweer?

Op 23 juni 2016 koos het Verenigd Koninkrijk via een referendum om de Europese Unie te verlaten. Het land was sinds 1973 lid – aanvankelijk van een voorloper van de EU. Met een landelijke opkomst van 72 procent stemde een nipte meerderheid van de Britten, 51,9 procent, ervoor de EU te verlaten. Dat gebeurde op 31 januari 2020. Het VK is sinds die dag, afgezien van Noord-Ierland, geen onderdeel meer van de gemeenschappelijke Europese markt voor goederen, personen en diensten.

In Spalding en omgeving stemde 73,6 procent van de kiezers voor de brexit. Dit was, na kiesdistrict Boston, het hoogste percentage in heel het VK. Boston en Spalding liggen in de regio East Midlands. Zes van de tien districten met de hoogste percentages brexiteers liggen in dit Oost-Engelse gebied.

Belangrijke reden voor veel Britten om voor de brexit te stemmen was de wens immigratie terug te dringen. Dat zorgt echter voor schadelijke tekorten op de arbeidsmarkt. En de Britse economie draait toch al slecht. Het maakt het verleidelijk om de handel tussen het VK en de EU toch weer makkelijker te maken. Onlangs klonken er geruchten dat de nieuwe Britse premier Rishi Sunak veel handelsbelemmeringen met de EU weer zou willen opheffen. Maar dat zal niet zomaar gaan. Het zal tot uiterst felle weerstand leiden van geharde brexiteers.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234