Zaterdag 14/12/2019

Analyse Indonesië

In Indonesië strijden twee niet zo vrome presidentskandidaten om de stem van de moslims

De zittende president Joko Widowo komt het podium op voor zijn verkiezingsbijeenkomst in het stadion Gelora Bung Karno in Jakarta, 13 april. Beeld AFP

Indonesië kiest vandaag een nieuwe president. De zittende president Joko ‘Jokowi’ Widodo wordt, net als in 2014, uitgedaagd door de oud-generaal Prabowo Subianto. Die zet stevig in op de islam en schuwt daarbij een dosis radicalisme niet. Daarmee dwingt hij Jokowi ook werk te maken van de conservatieve moslimkiezer. 

Prabowo rijdt deze keer niet op een paard door het nationale stadion in Jakarta. Hij staat voor een ander publiek dan vijf jaar geleden. Toen was hij nog de Mussolini die zijn troepen overzag, kaarsrecht vanaf de hoge rug van zijn schitterend bruine paard. Nu is hij de ‘haji’ en komt hij te voet het podium op om tussen zijn honderdduizend nieuwe aanhangers zijn vroomheid te etaleren. Vroomheid levert stemmen op in Indonesië. Niet alleen Prabowo weet dat, ook zijn tegenspeler Jokowi is ervan doordrongen.

De massabijeenkomst heeft meer weg van een religieuze meeting dan van het sluitstuk van een verkiezingscampagne. En dat is de bedoeling. Prabowo Subianto Djojohadikusumo (67) mikt op de moslimstemmen om de zittende president Joko ‘Jokowi’ Widodo (57) te verslaan. Het is de grote verandering ten opzichte van de verkiezingsrace van 2014, toen de twee ook tegenover elkaar stonden.

Wie is Jokowi?

Joko Widodo (57) wordt ‘Jokowi’ genoemd. Hij werd populair als no-nonsenseburgemeester van Solo (Surakarta) en gouverneur van Jakarta. In 2014 werd hij gekozen tot president. Als president is hij de kampioen van de infrastructuur: hij bouwt vliegvelden en snelwegen, maar kan verder bogen op weinig zichtbare vooruitgang.

Zijn wittebroodsweken als ‘liberaal’ duurden niet lang. Jokowi ontpopte zich als een voorstander van de doodstraf en reageerde geprikkeld op kritiek toen hij in 2015 een reeks executies liet uitvoeren. Jokowi beloofde te zullen afrekenen met schendingen van de mensenrechten uit het verleden, maar daar is niets van terechtgekomen. In plaats daarvan heeft hij zich gelieerd aan de ex-militairen die voor die schendingen verantwoordelijk worden gehouden.

Jokowi neemt evenmin duidelijk stelling tegen de oprukkende islam en de bijbehorende intolerantie. In 2017 deed hij niets toen zijn opvolger in Jakarta, Ahok, slachtoffer werd van een islamitische hetze, en wegens blasfemie de gevangenis in moest.

Prabowo vermengt zijn vroomheid met een forse dosis radicalisme. Op de massabijeenkomst in stadion Gelora Bung Karno wapperen de vlaggen van zijn partij Gerindra broederlijk naast die van de moslimknokploeg FPI en van (de verboden) Hizbut Tahrir, die van Indonesië een islamitisch kalifaat wil maken. Boven de honderdduizend hoofden waait zelfs een metershoge vlag met het portret van FPI-leider Habib Rizieq Shihab, die op de vlucht voor een gevangenisstraf naar Saoedi-Arabië is uitgeweken. Uit de luidsprekers schalt gebed en Arabisch gezang, en op het podium zitten opvallend veel Arabisch uitziende mensen.

Oefenwedstrijd

De Indonesische islam heeft in 2016 een oefenwedstrijd in de politiek gespeeld en dat is bevallen. Islamitische sentimenten werden opgezweept en honderdduizenden moslims gingen de straat op om te demonstreren tegen de ‘godslasteraar’ Ahok, de christelijke gouverneur van Jakarta. Hij verloor de verkiezingen en werd onder pressie van de meute zelfs tot twee jaar cel veroordeeld. De macht van de ‘witte massa’ bleek sterker dan menigeen had verwacht. De demonstranten verenigden zich onder de naam Alumni 212 – een verwijzing naar ‘2 december’, de datum van het doorslaggevende protest – en vestigden zich zodoende als een politieke macht om rekening mee te houden.

Prabowo Subianto Djojohadikusumo spreekt zijn aanhang toe tijdens een bijeenkomst in het Gelora Bung Karno-stadion in Jakarta, 7 april. Beeld EPA

Prabowo heeft zich vanaf het begin aan de succesvolle protesten verbonden. Naar verluidt heeft hij ze zelfs gefinancierd. In ieder geval heeft hij de banden sindsdien alleen maar aangetrokken. Hij heeft Habib Rizieq opgezocht in Mekka, en belooft de massa in het stadion dat hij de ‘imam-besar’ (groot-imam, een titel die Rizieq zichzelf heeft gegeven) persoonlijk zal gaan ophalen, als hij tot president zal zijn gekozen. De massa wordt opgeroepen Prabowo’s woord te verspreiden via de moskeeën en de islamitische scholen.

Verdeeldheid

President Jokowi probeert op zijn beurt nadrukkelijk aan te haken bij de rest van de moslims. Ook hij is snel even in Mekka geweest. Hij heeft zich verbonden aan Nahdlatul Ulama (NU), de islamitische massa-organisatie die bekend staat als gematigd. De organisatie claimt 40 miljoen volgelingen te hebben, maar dat betekent niet dat die alle 40 miljoen voor Jokowi zullen stemmen. De NU blijkt net zo verdeeld als de rest van de bevolking. Tijdens de grote anti-Ahokprotesten nam de NU-leiding nadrukkelijk geen standpunt in, omdat een groot deel van de aanhang de protesten steunde.

Om conservatieve moslimkiezers te trekken heeft Jokowi de aartsconservatieve ulama Amin Ma’ruf (76) tot running mate gekozen. Ma’ruf was leider van de raad van ulama’s die fatwa’s heeft uitgeroepen tegen homo’s, tegen yoga, tegen uitdagende traditionele dansen en tegen kerstmutsen. Zijn belangrijkste fatwa verbood het moslims te stemmen op niet-moslims: die fatwa legde de basis voor de ondergang van Ahok en voor de oprichting van de ‘212’-beweging. Daar is Ma’ruf nu niet meer welkom, sinds hij running mate van Jokowi is geworden.

Wie is Prabowo?

Prabowo Subianto Djojohadikusumo (67) is een een ex-generaal. Hij had de leiding over het belangrijke legeronderdeel Kostrad en was bovendien de schoonzoon van toenmalig dictator Soeharto, feiten die hij in zijn campagne graag gebruikt. Wat hij niet vertelt is dat hij in augustus 1998 oneervol uit het leger is ontslagen als straf voor het aanstichten van bloedige rellen in Jakarta en een poging tot het plegen van een coup. Prabowo wordt ook verantwoordelijk gehouden voor ontvoering en verdwijning van een aantal student-activisten in 1998, en voor eerdere misdaden in Oost-Timor.

Al vijftien jaar probeert Prabowo een gooi te doen naar het presidentschap. In 2004 vond hij geen partij die hem kandidaat wilde stellen, en in 2009 werd hij running mate van Megawati Soekarnoputri, dochter van de stichter van Indonesië, Soekarno. Het paar verloor met pijnlijke cijfers. In 2014 ging Prabowo zelf voor het presidentschap. Hij bleef toen steken op 46,85 procent. In 2019 neemt hij het opnieuw op tegen zijn tegenstander van toen: Joko Widodo.

De twee presidentskandidaten proberen af en toe te laten zien dat ze niet alleen nog maar met geloof bezig zijn. Als reactie op Jokowi’s keus voor Ma’ruf koos Prabowo de jeugdige zakenman Sandiaga Uno als kandidaat-vicepresident, die evenmin bekend stond om zijn vroomheid. Jokowi ­reageerde op Prabowo’s zwaar islamitische festival in het stadion door een week later het tegenovergestelde te doen: hij vulde zijn stadion met veel rockmuziek en een modeshow van leiders van niet-islamitische godsdiensten.

Jokowi mikte erop dat Prabowo in zijn islamshow te ver is doorgeschoten naar de radicale kant. Dat moet kiezers afschrikken, denkt hij, en die kiezers kunnen nu mooi bij hem terecht. Dat Prabowo overdreef blijkt uit een boze reactie van de Democratische Partij van ex-president Susilo Bambang Yudhoyono, die Prabowo’s kandidatuur steunt. Yudhoyono beklaagde zich over de eenzijdigheid van de massabijeenkomst. Prabowo paste het programma haastig nog een beetje aan: hij posteerde extra veel blauwe democratenvlaggen naast het podium en nodigde in de zee van moslims een pastoor en een Papua uit om zijn diversiteit te etaleren.

Noch Jokowi noch Prabowo staat bekend om een vrome levenshouding. Ze doen allebei wat nodig is om stemmen te trekken. Pas na de verkiezingen zal blijken wat de uiteindelijke prijs zal zijn die Indonesië voor die stemmen moet betalen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234