Donderdag 09/04/2020

Focus

In de gespleten wereld is er steeds minder bereidheid om meningsverschillen uit te praten

Bart De Wever omschrijft de betogingen van deze week als 'vakbondsterrorisme'.Beeld -

Het was me weer het weekje. Rudy De Leeuw en Bart De Wever die elkaar uitschelden, Trump die zijn tegenstanders maar blijft beledigen en de Poolse leider Kaczynski die zijn land naar de uitgang van Europa brult. Welkom in het tijdperk van de aversie en de gespletenheid.

U hebt het misschien ook. Dat onbehaaglijke gevoel wanneer Donald Trump voor de zoveelste maal beledigend uithaalt naar een tegenstander. Of het nu over "oplichtster" Hillary Clinton of over "verkrachtende latino's" gaat: iedereen die niet mét Trump is, krijgt een klop voor zijn kop. De verbeten gezichten van zijn supporters; dat is nog het ergste.

Datzelfde ongemakkelijke gevoel was er deze week bij de beelden van die levensgrote pop van premier Charles Michel die door vakbondsmilitanten werd opgehangen. En bij Bart De Wever die hierop reageerde door in een tv-debat de betogingen van deze week als 'vakbondsterrorisme' te omschrijven. Zo ontaardde een live-discussie tussen De Wever, John Crombez en vakbondsleider Rudy De Leeuw in een scheldpartij. Intelligente leiders die ons uit de sociale impasse zouden moeten halen, gingen als vijanden naar huis en lieten tv-kijkend België verdeeld achter.

Verbolgen burger François Cauliez schreef hierover een open brief: 'Beste powers that be, we zijn het beu'.

Enkele goede vrienden en collega's proberen dit onbehagen uit mijn kop te praten. Ze zeggen dat een democratie geen praatclubje is voor zachtzinnige gelijkgestemden maar een arena waar meningen moeten kunnen botsen. En ze hebben gelijk. Pas als onze leiders zeggen dat ze het over alles eens zijn, moeten we ons zorgen beginnen maken. Niets zo gevaarlijk als la pensée unique. Verdeeld land, gezond land.

Beeld -

Iets rots in Oostenrijk

En toch voelt dit niet oké. Mogelijk heeft de onrust te maken met de slecht verteerde uitslag van de Oostenrijkse verkiezingen, ondertussen al twee weken geleden. Het scheelde geen haar of de extreemrechtse Norbert Hofer had in het historisch zwaarbeladen Wenen de eed als president mogen afleggen. Slechts een paar duizend kiezers beslisten daar anders over en kozen voor de groene kandidaat Alexander Van der Bellen. Toen dat opluchtende nieuws bekend raakte, was Oostenrijk plotseling veel minder interessant voor journalisten en kon Europa terugkeren tot de orde van de dag.

Wel een beetje raar dat we ons zo gemakkelijk laten geruststellen. Want onder die Oostenrijkse verkiezingsuitslag ligt iets te rotten dat ons zorgen zou moeten baren: een extreem verdeelde samenleving. Een gespletenheid die zich ook in de rest van Europa aan het doorzetten is. De groene Van der Bellen kreeg vooral steun van hoogopgeleide stedelingen, onder wie opvallend veel vrouwen. Deze kiezers denken pro-Europees en delen genuanceerde standpunten over vluchtelingen en de multiculturele samenleving. Extreemrechts kon vooral rekenen op lager geschoolde mannen die op het platteland wonen. Ze zijn tegen Europa, voor grenscontroles en hebben uitgesproken negatieve meningen over vluchtelingen.

De komst, nu ook bij ons, van de deeply divided societies, noemt de Leuvense socioloog Luc Huyse dit. Huyse maakt zich trouwens al een hele tijd zorgen over de gespletenheid. "Die Oostenrijkse uitslag maakt de groeiende dualiteit op spectaculaire wijze zichtbaar. Onze bevolkingen dreigen uit elkaar te vallen in twee grote groepen die lijnrecht tegenover elkaar staan.

"Aan de ene kant heb je de winnaars van de globalisering: het gaat hoofdzakelijk om hooggeschoolden die voordeel halen uit het eengemaakte Europa, die veel reizen en genieten van een grenzeloze wereld, die alle capaciteiten hebben om een veilige job te bemachtigen en nieuwe technologieën kunnen omzetten in nettowinst. Daartegenover staan de verliezers van de globalisering: mindergeschoolden en lage middenstanders die hun inkomen aangetast zien door delokalisatie, goedkopere migranten of robotten. Open grenzen zijn voor hen een beangstigende bedreiging."

Het gaat hier over de supporters van Norbert Hofer en Donald Trump, maar ook over de aanhangers van Geert Wilders in Nederland, de Hongaarse premier Viktor Orbán en de rechtse kiezers van de N-VA die nu massaal dreigen terug te keren naar het Vlaams Belang.

Ook Amerika-kenner Bart Kerremans (KU Leuven) ziet de tweespalt tussen de zelfverzekerde begenadigden van de globalisering en de radeloze misnoegden. "Je ziet het zeker in de VS maar ook in Europa. Groepen sluiten zich op in hun eigen wijken, hun eigen scholen, hun eigen jobwereld, hun eigen Facebook-vrienden. Er is amper nog contact en dat maakt dat ook het inlevingsvermogen in de standpunten van de anderen verdwijnt.

"Naarmate deze segregatie zich verder zet en je minder contact hebt met andersdenkenden vernauwt je blik dermate dat je uiteindelijk niet meer beseft dat je extreme ideeën staat te verdedigen. Radicalisme wordt het nieuwe normaal. Zo'n structurele polarisering leidt bijna altijd tot aversie: de andere heeft ongelijk en is sowieso verdacht."

Kerremans wil geen misverstand over het feit dat hij meningsverschillen geweldig vindt. Maar hij maakt zich zorgen over samenlevingen waarbij die meningsverschillen niet meer bediscussieerd worden. "Tegenstellingen zijn misschien wel wat stresserend maar ze houden je scherp en dwingen je om je eigen mening beter te onderbouwen. Maar als het gaat over twee groepen die niets met elkaar te maken willen hebben en visceraal vijandig tegenover elkaar staan, is de kans nihil dat meningsverschillen op een democratische manier worden uitgepraat. La pensée unique is het grootste gevaar voor de democratie, maar een viscerale polarisering is eigenlijk even gevaarlijk."

De woorden van Kerremans doen denken aan een Franse familie waar vader, moeder, broers en zussen plechtig afspraken om tijdens feesten nooit meer over Marine Le Pen te praten; om zo te voorkomen dat de familie al ruziënd uit elkaar zou vallen. Soortgelijk verhaal hoorde ik van een Tsjechische vriendin die zelf deelneemt aan de protesten tegen de antimoslimuitspraken van president Milos Zeman, maar tot haar consternatie oog in oog kwam te staan met haar broer, die vindt dat de regering alle Syriërs moet deporteren. "Politiek is thuis een taboe geworden. Omdat ik mijn ouders graag zie, houd ik mijn lippen op elkaar."

En ook goede vriend Marc Peirs, VRT-verslaggever in Polen, wordt na de verkiezingsoverwinning van de oerconservatieve Jaroslaw Kaczynski geconfronteerd met een gespleten land. "Vriendschappen en families staan onder druk. Een politieke uitspraak is hier tegenwoordig een existentiële daad op basis waarvan vrienden bepalen of je in het goede of het foute kamp zit. Poolse vrienden die nog niet zo lang geleden gematigd of apolitiek waren, zie ik nu als luid roepende pubers hun mening verdedigen. Het grote gelijk overheerst, iedereen bunkert zich in."

Zo'n blokkage van verstandhouding heeft nog een andere kwalijk effect: radicale politieke leiders houden in hun besluitvorming enkel nog rekening met hun eigen aanhang, de rest van de samenleving zit in het vijandige kamp. Peirs: "Het drama is dat politici van het slag Kaczynski niets doen om het land te verenigen. Ze spitsen hun beleid toe op hun eigen groep en gebruiken hun macht om af te rekenen met andersdenkenden. In Polen is binnen de ambtenarij het neutraliteitsprincipe afgeschaft, waardoor er een echte zuivering op gang is gekomen. Literaire subsidies worden afgeschaft omdat schrijvers en cultuurmensen volgens Kaczynski alleen maar complotten tegen hem smeden. Er is een ware Kulturkampf aan de gang."

De controversiële Republikeinse presidentskandidaat Donald Trump.Beeld -

De gespleten samenleving: het is duidelijk meer dan een politiek theorietje maar een kwestie die democratieën doet blokkeren en veel mensen ongelukkig maakt. "Meer dan vroeger", voegt sociaal psycholoog Alain Van Hiel (UGent) eraan toe.

"Dat mensen op zoek gaan naar vrienden en partners met dezelfde sociaal economische achtergrond is op zich niet nieuw. Wij voelen ons het meest comfortabel bij mensen die min of meer op dezelfde manier in het leven staan en gelijke waarden delen. Gelijkenissen smaken als suiker, verschillen proeven zuur. Maar het is duidelijk dat die tegenstellingen almaar scherper worden.

"Dat heeft onder andere te maken met de invloed van sociale media. Ook daar gaan gelijkdenkenden elkaar opzoeken om elkaars meningen te affirmeren en te versterken. En dan kom je op het punt waar we nu aanbeland zijn. We zijn dermate overtuigd van ons eigen gelijk en het ongelijk van de anderen dat er geen gemeenschappelijk verhaal meer mogelijk is. Wantrouwen overheerst en ondergraaft de sociale cohesie."

Het feit dat steeds meer mensen naar een rafelige zijkant van de samenleving hollen, heeft nog een ander gevolg. Het politieke centrum wordt een braakland en de partijen die zich daar al decennia positioneren, hebben geen verhaal klaar om al die weghollende kiezers op andere ideeën te brengen. Bart Kerremans: "In het centrum zaten heel lang de partijen van de twijfelaars en dat bedoel ik als een compliment. Twijfelaars zijn mensen die voor- en nadelen afwegen, die luisteren naar anderen en dan een beslissing nemen."

Luc Huyse spreekt minstens even onheilspellend over de toekomst van de klassieke partijen: "De breuklijn van de polarisering loopt dwars door hun kiespubliek, waardoor zij gestadig aanhang verliezen. Ook hier is Oostenrijk een treffend voorbeeld. De christendemocraten en de sociaaldemocraten die al decennia aan de macht zijn, slaagden er zelfs niet in om aan de tweede ronde van de presidentsverkiezingen deel te nemen. Centrumpolitici hebben geen verhaal meer om de uit elkaar drijvende groepen aan te spreken en maken zichzelf op die manier geleidelijk irrelevant.

"Voorlopig stel ik vast dat centrumpolitici denken dat ze de boel door middel van tactische spelletjes, politieke goudhaantjes als lijsttrekkers en communicatietrucs kunnen rechthouden. Samen met de politieke pers draaien ze rondjes in wat steeds meer een fictieve wereld wordt. Ze hebben de deuren naar de werkelijkheid gesloten en de sleutel weggegooid. Volgens mij komt dit niet meer goed."

Bij de aanhang van partijen die teren op de radelozen ziet Huyse een zo mogelijk nog groter realiteitsverlies. "Gaat een miljardair als Donald Trump plotseling de belangen verdedigen van een groep die sociaal en economisch in de marge zit? Ik dacht het niet. Ook dat kenmerkt deze tijd: mensen stemmen voor kandidaten die helemaal niet van plan zijn om hun belangen te dienen. Het eindresultaat is dat velen van hen totaal moedeloos worden en zich nog verder uit de samenleving en de politiek terugtrekken. Ook in België is dat aan de gang. Nu is er voor sommigen nog Bart De Wever als toevluchtsoord. Wat als ook hij tegenvalt? Wat zijn de leefbare alternatieven? Filip Dewinter? Jean-Marie Dedecker? Veel uitermate kwetsbare kiezers zullen van het ene doodlopende straatje in het andere sukkelen."

Beeld -

Huizen 283 procent duurder

Het dramatische beeld van een politieke meltdown komt in me op. Is die nog te vermijden? Zijn wijze mensen niet meer in staat om de problemen die hem/haar het meest bedreigen aan te pakken? Alain Van Hiel zegt dat oprechte politici de polarisering pas onder controle zullen krijgen, als ze de oorzaak ervan aanpakken: de ongelijkheid. "We zitten met een grote groep lager opgeleiden voor wie de globalisering en de Europeanisering bikkelhard is aangekomen. Daarvoor hoef je alleen maar naar de evolutie van de huizenprijzen te kijken. Sinds 1992 stegen de prijzen van villa's, bungalows en landhuizen met 78 procent, wat niet weinig is. Maar de prijzen van de goedkopere huizen die laaggeschoolden zich wel kunnen veroorloven, stegen met 283 procent. Een huis kopen, een van de belangrijkste stappen in een mensenleven, is voor de minder kapitaalkrachtigen een moeilijk haalbare droom geworden. Ongelijkheid is dé grootste uitdaging die voor ons ligt."

"Ik weet één ding", zegt Luc Huyse affirmatief. "Als er vernieuwbouw komt, dan zal dat niet starten in de schoot van de centrumpartijen maar zal het van onderen uit groeien. Er zijn nu al tal van beloftevolle ontwikkelingen aan de gang, voorlopig zitten ze onder de rader van de media en ik besef heel goed dat ze nog pril en kwetsbaar zijn. Twee voorbeelden. Het gaat onder meer om die kleine comités die zich bezighouden met de opvang van asielzoekers. Daar zie je mensen bij met heel verschillende achtergronden die een brug slaan naar elkaar en naar vluchtelingen. Ik zie het ook bij Lidewij Nuitten, de jongedame die voor het Eén-programma Iedereen beroemd bij alle mensen van haar straat langsgaat en zo buren bij elkaar brengt die er allemaal belang bij hebben dat hun buurt een plek van geluk wordt.

"Ik weet het, dit zijn nog maar experimenten. Maar het is cruciaal dat de media aan dit soort projecten meer positieve aandacht schenken. De straat van Lidewij Nuitten is een microkosmos die representatief is voor wat in de grotere wereld beweegt. Zulke initiatieven moet je koesteren en zeker niet weglachen nog voor ze kunnen groeien."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234