Zondag 18/08/2019

Europese Unie

Hoe Macron maximaal profiteerde van twee grote inschattingsfouten van Merkel

Angela Merkel, vrijdag in Berlijn. Beeld Markus Schreiber / AP

Bondskanselier Merkel maakte twee grote inschattingsfouten bij de verdeling van de EU-topbanen, en daar profiteerde de Franse president Macron van. Hij is, in tandem met de Nederlandse premier Rutte, volgens Brusselse diplomaten momenteel de Macher van Europa.

Het oordeel is hard. Angela Merkel, nog niet eens zo heel lang geleden bejubeld als de facto huisbaas van de EU, de machtigste vrouw van de wereld én hoeder van het vrije Westen, diezelfde Merkel wordt nu door EU-ambtenaren en ­diplomaten bijgezet in de schemer­zone van uitdovende politieke sterren. “Het is duidelijk dat we in de nadagen van Mutti zijn beland”, concludeert een ambtenaar, overigens eerder met leedwezen dan met leedvermaak.

Een week na de langste en misschien wel meest chaotische EU-top ooit, zijn de naschokken in het Europagebouw waar de leiders vergaderen nog steeds voelbaar. Bitterheid (over de verdeling van de EU-top­banen) en ongeloof (over de onmacht van Merkel) voeren de boventoon in de Brusselse wandelgangen. “Merkel kreeg een mes in de rug. Van haar partijgenoten!”

In de omliggende EU-ambassades klinkt een bedachtzamer oordeel: “Onderschat Merkel nooit. Zij denkt altijd een paar zetten vooruit en is vooralsnog onvervangbaar.”

Feit is dat de Europese banentop die vorige week dinsdag na ruim 50 uur eindigde, de ongelukkigste EU-top was die Merkel in haar 14-jarige kanselierschap heeft bijgewoond. Ze werd overvallen door een revolte in haar christen-democratische Europese Volkspartij (EVP), kreeg van Parijs een Duitse kandidaat voor het Commissievoorzitterschap opgedrongen (Ursula von der Leyen) die ze vervolgens niet mocht steunen van coalitiepartner SPD. En dat terwijl Berlijn geen van de vier topjobs – voorzitterschap Europese Commissie, Europese Raad (EU-president), Europese Centrale Bank en de nieuwe EU-buitenlandchef – ambieerde.

“Merkel draagt een verpletterende verantwoordelijkheid voor deze puinhoop”, stelt een EU-ambtenaar. Een hoge diplomaat formuleert het iets beleefder: “Je moet een groot vraagteken achter Merkel zetten, haar strategisch denken lijkt verdwenen. Hetzelfde geldt voor de EVP. Niet zo vreemd want de twee zijn diep verweven: als op Merkels kompas het noorden zoek is, raakt de EVP van de weg.”

Inschattingsfout: Merkel weigert het koningsoffer te brengen

De analyses die diplomaten en EU-ambtenaren geven – op basis van anonimiteit – vertonen veel overeenkomsten. Zonder uitzondering verwijten ze Merkel niet ‘tijdig’ (lees: veel eerder) de gooi naar het Commissievoorzitterschap van haar landgenoot, partijgenoot én Spitzenkandidat Manfred Weber, te hebben afgevangen. Weber was kansloos, ook al werd de EVP de grootste bij de Europese verkiezingen. De weerstand tegen hem bij de leiders én in het Europees Parlement was onoverkomelijk.

Dat blijkt openlijk als de regeringsleiders op 28 mei, twee dagen na de verkiezingen, de balans opmaken. Het is “geen automatisme” dat een Spitzenkandidat Commissievoorzitter wordt, benadrukt EU-president Donald Tusk.

Op 20 juni tijdens de reguliere ­zomertop, zet de Franse president Emmanuel Macron – die Weber te licht acht voor de Commissie – zijn collega’s voor het blok. Alle Spitzen zijn dood, verklaart de Franse president monter, niet alleen Weber maar ook de sociaal-democraat Frans Timmermans en de liberale Margrethe Vestager. Macron manoeuvreert zich hiermee in een zeer comfortabele uitgangspositie. Zijn hoofddoel – een eind maken aan het Spitzenmodel – heeft hij binnen. Qua verdeling van de topbanen kan hij met veel alternatieven leven.

Merkel had toen moeten ingrijpen, oordelen diplomaten: Weber duidelijk maken dat hij moest sneuvelen om het Commissievoorzitterschap voor de partij te behouden. De macht gaat boven de man, de positie boven het principe van de Spitzenkandidaten. De EVP is toch een geoliede machtsmachine? Maar Merkel (CDU) gaat het gevecht met zusterpartij CSU (Webers achterban) niet aan, wat leidt tot haar tweede en naar later blijkt grootste fout.

Inschattingsfout: de ‘sushideal’ zou nooit geaccepteerd worden

In een poging de kool en de geit te sparen, plant ze op woensdag 26 juni een ­diner in Berlijn met de hele CDU/CSU-top: CDU-voorzitter Annegret Kramp-Karrenbauer (alias AKK), EVP-voorzitter Joseph Daul (alias het oliemannetje), CSU-voorzitter Markus Söder en Weber. Het idee dat daar op tafel komt, is op z’n zachtst gezegd verrassend: de PvdA’er Timmermans krijgt het Commissievoorzitterschap en Weber mag vijf jaar lang het Europees Parlement leiden, de troostprijs. De ‘TW-combi’ heet dit compromis dat het Spitzenmodel redt (met Timmermans) evenals Webers gezicht.

De dag erna stapt Merkel in het vliegtuig naar Osaka (Japan) voor de G20. Daar in de wandelgangen treft ze Macron, de Spaanse premier Pedro Sánchez en Mark Rutte. Gezamenlijk vervolmaken ze de TW-combi: de liberalen leveren de nieuwe EU-president (de Belgische premier Charles ­Michel), de christen-democraten de EU-buitenlandchef (de Bulgaarse Commissaris Mariya Gabriel). ­Macron positioneert zijn landgenoot Christine Lagarde als opvolger van ECB-voorzitter Mario Draghi. De topjobs zijn verdeeld, opgelucht vertrekken Merkel, Marcon, Sánchez en Rutte zondagochtend naar Brussel voor de extra banentop.

Maar de ‘sushideal’ van de Osaka-vier blijkt onverteerbaar voor de EVP en de ­Visegradlanden (Polen, Hongarije, Tsjechië, Slowakije). Dat laatste was voorzien, de Visegrad gruwt van Timmermans omdat die de schending van de rechtsstaat in Oost-­Europa aanpakt. Macron en Merkel zijn bereid de Visegrad te overstemmen. Het verzet van de EVP daaren­tegen komt totaal onverwacht. “We ­zagen dit niet aankomen”, erkent een Brusselse diplomaat eerlijk. Het is de genadeklap voor de deal. En voor Merkel.

De Bulgaarse premier Boyko Borissov briest bij aankomst zondagmiddag in Brussel: “Merkel leidt de CDU, niet de EVP!” Niet geheel correct – AKK is CDU-voorzitter – maar het tekent de sfeer bij de christen-democraten. Ook de Kroatische premier Andrej Plenkovic, de Let Krisjanis Karins en de Ierse premier Leo Varadkar schieten met scherp. “De dwergen in de EVP kwamen in opstand maar ze vertolkten het brede ongenoegen”, zegt een EU-ambtenaar. “Ze staken ­Merkel in de rug.”

“Geven wij als winnaar van de verkiezingen de Commissie uit handen?”, krijgt Merkel zondagmiddag tijdens speciaal EVP-beraad voor de voeten geworpen. Premiers voelen zich verraden, al hebben sommigen ook zo hun eigen motieven om de bondskanselier in de wielen te rijden. Zo droomt Plenkovic in stilte van het Commissievoorzitterschap en ziet ­Varadkar liever Brexit-onderhandelaar Michel Barnier op die plek.

Macron schenkt Merkel een kop koffie in, juni 2018. Beeld AFP

Het verloren initiatief: Macron komt met de oplossing

Merkel slaagt er niet in de revolte te onderdrukken. Ze roept Weber te hulp, die mag uitleggen dat de gefnuikte sushideal niet louter op het conto van Merkel is te schrijven. Maar de geest is uit de fles. Merkel, Weber en olieman Daul hebben overduidelijk gefaald de deal geaccepteerd te krijgen. “Zo’n openlijke opstand is normaliter iets van socialisten en ­liberalen, totaal niet des EVP’s”, zegt een diplomaat.

Wat volgt is een lange, slapeloze zondagnacht waarin leiders met steeds nieuwe namen voor de vier topbanen komen. Sherpa’s en diplomaten die mondjesmaat met informatie worden gevoed door hun leiders – om lekken te voorkomen is het mobiele netwerk in de vergaderzaal geblokkeerd – hangen verbijsterd rond. “Het was waanzin”, zegt een van hen. Maandagochtend is het duidelijk: Berlijn, u heeft een probleem.

Rond 11 uur ’s avonds laat Merkel aan Macron weten dat ze meer tijd nodig heeft, de top wordt opgeschort tot dinsdagochtend. ‘De EVP was de Goldman Sachs van de Europese politiek, kampioen onder de radar werken, soepel en efficiënt. Die tijd is voorbij’, concludeert een EU-ambtenaar. Een ander voegt toe: “De christen-democraten maken niet langer met de socialisten de dienst uit. Hun spilpositie is verdwenen, er zijn nu drie partijen voor een meerderheid nodig. En de andere twee – socialisten en liberalen – hebben als doel de almacht van de EVP te breken.”

Dinsdag bij hervatting van de EU-top ligt er een nieuwe verdeling op tafel, het resultaat van koortsachtig nachtelijk overleg. De Duitse Defensieminister Ursula von der Leyen (CDU) staat op de lijst als nieuwe Commissievoorzitter, een ideetje van Macron. Hij weet dat Merkel dit aanbod niet kan afslaan. Voor Timmermans is een eerste vicevoorzitterschap voorzien, de functie die hij ook nu heeft maar straks moet delen met Vestager. De socialisten worden gecompenseerd met de plek van EU-buitenlandchef (voor de Spanjaard J­oseph Borrell), de liberalen houden het EU-presidentschap (Michel). ­Lagarde gaat naar de ECB.

Beeld ANP

De machtswisseling: niet langer Berlijn, maar ook Parijs en Den Haag

Dat de top dan nog tot zeven uur ’s avonds doorgaat, komt wederom grotendeels door Merkel. Haar coalitiepartner SPD ligt dwars over Von der Leyen, SPD-kopstuk Martin Schulz ­sabelt haar neer als “de zwakste Duitse minister”. Merkel belt lang­durig met SPD-minister Olaf Scholz (Financiën), maar slaagt er niet in de SPD te overtuigen. Uiteindelijk moet ze als enige regeringsleider haar steun aan Von der Leyen onthouden. “Vernederend”, oordelen diplomaten. Als het Europees Parlement volgende week akkoord gaat, is Von der Leyen de eerste Duitse Commissievoorzitter in 52 jaar. In Berlijn begint Merkels ­coalitie vervaarlijk te kraken.

“Ze heeft afgelopen weken een paar dikke krassen opgelopen”, zegt een diplomaat. Dat kon ook niet anders, stelt een betrokkene. “Merkel betrad het Brusselse strijdperk met twee handen op de rug gebonden. Ze mocht Weber niet loslaten van het CSU, ze moest aan het Spitzenmodel vasthouden van de CDU, CSU én SPD. Vergeet niet: toen ze in 2014 de toenmalige Spitz Jean-Claude Juncker probeerde te lozen, werd ze bijna gelyncht in Duitsland.”

Merkel heeft überhaupt geen gelukkige hand bij benoemingen, merkt een EU-ambtenaar op. Ze keerde zich achtereenvolgens tegen Joachim Gauck en Frank-Walter Steinmeier als president van Duitsland, beiden kregen de baan. Ze schaarde zich (zij het met tegenzin) achter ­Weber als Commissievoorzitter, die werd het niet. Von der Leyen was niet haar keus, die wordt het dan wel.

“Ze is niet meer de krachtcentrale van Europa, noch in Berlijn”, zegt een EU-ambtenaar. “Merkel is een reus op een ­lemen voet: haar verkruimelende coalitie”, zegt een ander. Bovendien is dit haar laatste termijn als bondskanselier, dat erodeert haar machtspositie. Maar wie springt in Brussel in het vacuüm dat ze achterlaat? Ook daarover zijn diplomaten en ambtenaren het opvallend eens: Macron en Rutte.

Stemming 

Het Europees Parlement stemt dinsdag over de vraag of het de Duitse Ursula von der Leyen (60) geschikt vindt als voorzitter van de Europese Commissie. De christen-democraten en liberalen stemmen zeker voor, de vraag is of ze voldoende steun vergaart bij de sociaal-democratische en conservatieve fracties om 376 van de 751 stemmen te krijgen.

Beide liberalen hebben de status, scherpte en inzet om de macht die Merkel laat glippen naar zich toe te trekken. Rutte blijft weliswaar de premier van een kleinere lidstaat maar dat maakt hij goed door zijn kennis, compromisvaardigheid en ervaring. Met negen jaar premierschap is Rutte nu de derde in senioriteit aan de leiderstafel, na Merkel en de Hongaarse premier Viktor Orbán.

Macron is de duidelijke winnaar van de banentop. Hij verjoeg de Spitzen, presenteerde Von der Leyen en promoveerde zijn liberale kompaan Michel tot EU-president. “Dat hij keizerlijke trekjes heeft, wordt hem vergeven. Hij heeft immers een pro-Europese agenda”, zegt een EU-ambtenaar. “Macron is zonder twijfel sterker dan zijn voorganger François Hollande. Maar de gele hesjes tonen zijn kwetsbaarheid”, nuanceert een diplomaat.

De socialist Sánchez kan zich ontwikkelen tot zwaargewicht, maar dan moet hij eerst een regering vormen. Bovendien is niet ontgaan (en vergeten) hoe makkelijk hij “zijn” Spitzenkandidat Timmermans liet vallen voor landgenoot Borrell. “De overige leiders zijn net nieuwslezers, ze lepelen hun spreekpunten op”, zegt eerdergenoemde ambtenaar.

Duitsland is en zal altijd de machtigste speler in Brussel blijven, stellen diplomaten. En zonder steun van Berlijn en Parijs is over geen enkel groot probleem (meerjarenbegroting, migratie, klimaatverandering) een compromis mogelijk. “De EU heeft geen belang bij een verzwakt of dominant Duitsland. Ze heeft baat bij een stabiel en voorspelbaar Berlijn”, zegt een diplomaat.

Maar de frustratie over Merkels falen is groot. Zoals een ambtenaar bitter concludeert: “Nu zitten we met een zwakke Duitse minister als Commissievoorzitter; een middelmatige Belgische premier als EU-president; en een 72-jarige Spanjaard die liever niet reist als EU-buitenlandchef. Dat is dan het gezicht van Europa.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden