Zondag 26/06/2022

AnalyseOorlog in Oekraïne

Hoe kan het vredesoverleg tussen Rusland en Oekraïne nog slagen? ‘Wees strategisch empathisch’

null Beeld via REUTERS
Beeld via REUTERS

De onderhandelingen tussen Oekraïne en Rusland zijn op een dood spoor geraakt, zegt Vladimir Poetin. Maar hoe kunnen ze alsnog slagen? Vijf onderhandelingsexperts geven acht adviezen.

Kaya Bouma
Vredesonderhandelingen tussen Oekraïense en Russische delegaties in Istanbul, 29 maart. In het midden: de Turkse minister van Buitenlandse Zaken Mevlut Cavusoglu. Beeld Cem Ozdel / Getty
Vredesonderhandelingen tussen Oekraïense en Russische delegaties in Istanbul, 29 maart. In het midden: de Turkse minister van Buitenlandse Zaken Mevlut Cavusoglu.Beeld Cem Ozdel / Getty

1. Dwing de ander de onderhandelingen serieus te nemen

Het was een beladen vraag die een Britse journalist onlangs aan Volodymyr Zelensky stelde. De Oekraïense president was die dag op bezoek in Boetsja, het stadje nabij Kiev waar een bloedbad is aangericht. Terwijl Rusland claimde dat de beelden van lijken op straat in scène zijn gezet, sprak een zichtbaar aangeslagen Zelensky over genocide op zijn volk.

Kan Oekraïne na deze gebeurtenissen überhaupt nog met Rusland onderhandelen over vrede, wilde de BBC-journalist van de president weten. Het lijkt een bovenmenselijke opgave: compromissen sluiten met de tegenstander tijdens een gruwelijk conflict. Toch zal het moeten, luidde het antwoord van Zelensky. “Er moet vrede komen in Oekraïne.” En dus zal zijn land zich blijven inspannen om die vrede te bewerkstelligen. “Diplomatiek en militair.”

Dat zei hij niet voor niets. Hoe het er aan de onderhandelingstafel aan toegaat, wordt immers voor een groot deel bepaald door wat er aan het front gebeurt.

In Oekraïne stond het oorlogsnieuws afgelopen week in het teken van gruweldaden. Nu de Russische troepen zich terugtrekken naar het oosten is duidelijk geworden dat de Oekraïense bevolking zwaar te lijden heeft gehad onder de Russische bezetters.

Dat Zelensky nog altijd wil onderhandelen over vrede is niet vanzelfsprekend, zegt Beatrice de Graaf, faculteitshoogleraar geschiedenis van de internationale betrekkingen aan de Universiteit Utrecht. “De geallieerden besloten in 1943 tijdens een conferentie in Casablanca: hoe het ook verder loopt, met Hitler gaan we niet onderhandelen over vrede. Deze oorlog is te gruwelijk.”

Over een staakt-het-vuren moet overigens wel altijd gesproken worden, vindt De Graaf. “Dat is iets anders dan vredesonderhandelingen”

Toch is het “niet ongewoon” om om tafel te gaan met oorlogsmisdadigers, zegt Wilbur Perlot van Instituut Clingendael, “hoe pijnlijk ook”. Perlot traint vredesonderhandelaars en stond onder andere de Syrische oppositie bij voorafgaand aan gesprekken met president Assad. “Het Syrische regime werd telkens opnieuw aan de onderhandelingstafel uitgenodigd. En in Zuid-Soedan werd ook onderhandeld terwijl daar ook gruwelijke dingen gebeurden.”

Onderhandelen over vrede, hoe moeilijk ook, kan nog altijd een uitweg zijn uit dit conflict, zegt ook Fleur Ravensbergen. “Maar dan moeten beide partijen daar wel de noodzaak van inzien.” Ravensbergen is onderdirecteur van de Dialogue Advisory Group (DAG), een Nederlandse stichting die bemiddelt bij gewapende conflicten. De afgelopen jaren zat ze onder andere in Irak, Libië en Soedan aan de onderhandeltafel.

Poetin heeft in militair opzicht nog altijd de beste papieren. De opmars naar Kiev mag mislukt zijn, Rusland heeft een sterker leger en nucleaire wapens. Ravensbergen: “Je wil dat de Russen de onderhandelingen zo serieus mogelijk nemen. Wat er gebeurt aan de onderhandelingstafel is een op een gekoppeld aan militaire ontwikkelingen. Daarom zijn sancties en andere vormen van steun aan Oekraïne nu zo belangrijk.”

Casablanca, januari 1943, conferentie van geallieerden: de Franse generaal Henri Honoré Giraud, de Amerikaanse president Franklin Delano Roosevelt, generaal Charles de Gaulle en de Britse premier Winston Churchill in de tuin van Roosevelts villa.  Beeld Bettmann Archive
Casablanca, januari 1943, conferentie van geallieerden: de Franse generaal Henri Honoré Giraud, de Amerikaanse president Franklin Delano Roosevelt, generaal Charles de Gaulle en de Britse premier Winston Churchill in de tuin van Roosevelts villa.Beeld Bettmann Archive

2. Staar je niet blind op de inhoud

De aandacht gaat bij vredesbesprekingen vaak uit naar de inhoud: wie weet er het meest uit te slepen, welke compromissen worden gesloten? Net zo belangrijk is het proces zelf en het gedrag van de onderhandelende partijen, zegt Perlot. “Er verschijnt best veel in de media over de gesprekken tussen de Russen en de Oekraïners. Foto’s, maar ook gelekte documenten. Dat is normaal gesproken dodelijk in dit soort processen. Mijn indruk is dat er strengere regels mogen komen.”

Hij was ooit betrokken bij vredesbesprekingen waarbij een gewapende groepering (“meer kan ik er niet over zeggen”) maar liefst vijf jaar met de overheid onderhandelde over de regels en procedures die tijdens de vredesbesprekingen zouden gelden, voor er daadwerkelijk onderhandeld kon worden.

Het gaat daarbij niet alleen om afspraken over veiligheid, maar ook om zaken als wie als eerste het woord krijgt, wie het gesprek begeleidt en wat er op de agenda staat. Dat lijken onbenulligheden als er gevochten wordt op leven en dood, erkent Perlot, maar als er geen afspraken zijn over procedures is de kans groot dat de onderhandelingen juist daarop stuklopen.

Ook is het in het belang van de onderhandelingen als ze zich grotendeels achter de schermen afspelen. “Dan kunnen partijen vaak meer zeggen en zich milder opstellen dan wanneer hun achterban meeluistert.”

3. Wees strategisch empathisch

“Dit moet je voorzichtig brengen”, zegt luitenant-kolonel Mirjam Grandia. “Want het wordt snel verkeerd opgevat." De universitair docent internationale veiligheidsstudies aan de Nederlandse Defensie Academie ondervond het laatst zelf toen ze een opiniestuk met collega’s deelde waarin een Amerikaanse hoogleraar internationale betrekkingen pleit voor “strategische empathie” jegens Poetin.

Grandia: “Een aantal mensen reageerde boos: ‘Hoe kun je empathie hebben voor een oorlogsmisdadiger?’ Maar empathie is niet hetzelfde als sympathie. Je kunt de acties van een ander hard veroordelen en toch empathisch zijn voor waar die persoon vandaan komt.”

De luitenant-kolonel traint Nederlandse militairen die wereldwijd gestationeerd zijn in militaire diplomatie. De achterliggende gedachte is dat militairen in andere samenlevingen als thermometer kunnen fungeren. “Zodat we beter weten wat er speelt en niet steeds overvallen worden door grote internationale ontwikkelingen, zoals de inval van Rusland in Oekraïne.”

De belangrijkste les die Grandia de militairen probeert te leren is zich bewust te worden van hun westerse blik. “Verdiep je in hoe een ander de wereld ziet. Wij denken dat we als NAVO-landen vreedzaam zijn, maar op Poetin komt de uitbreiding van de NAVO in Oost-Europa niet erg vredelievend over. Hij heeft jarenlang gewaarschuwd dat hij een verdere opmars van de NAVO niet zou tolereren.”

Verdiep je in de ander, zegt ook Beatrice de Graaf. Poetin wordt vaak als irrationeel of krankzinnig neergezet, terwijl er gespeculeerd wordt over zijn bedoelingen. Simpelweg naar hem luisteren brengt ons verder, aldus de historicus. “De geschiedenis leert ons dat staatsleiders duidelijk zeggen wat ze willen. Bij Stalin werd altijd geroepen dat hij uit was op wereldrevolutie. Zelf zei hij: ik wil een buffer van neutrale landen rondom de Sovjet- Unie en ik wil de controle over Oost-Europa. Na zijn overlijden bleek uit de archieven dat dat inderdaad was wat hij wilde. Hij was niet uit op een wereldrevolutie.”

Hetzelfde gold voor Hitler (“In Mein Kampf stond al duidelijk wat hij van plan was”) en geldt nu ook voor Poetin, aldus De Graaf. “Wie naar hem luistert, weet dat hij de controle over Oost-Europa terug wil. Dat zegt hij al heel lang. Daar handelt hij nu naar.”

Dat is belangrijke kennis tijdens onderhandelingen. “Oekraïne zou kunnen zeggen: we geven een deel van onze gebieden in het oosten op. Maar wie naar Poetin luistert, weet dat hij daar vermoedelijk op de lange termijn geen genoegen mee zal nemen.”

4. Geef niet te snel toe

Daarmee komen we bij nog een advies dat De Graaf geeft: stel je stevig op. “Je hoort nu stemmen opgaan om Poetin te geven wat hij wil: de Krim en de Donbas. Maar de kans bestaat dat Poetin denkt: er had meer in gezeten.” Zelensky moet niet te snel toegeven, zegt ook Wilbur Perlot van Instituut Clingendael. “Dat geeft de indruk dat Oekraïne niet sterk staat.”

Het omgekeerde kan ook gebeuren. “De Oekraïners denken misschien: dit houden we nog een tijdlang vol, we zetten Poetin onder druk en sluiten nog geen deal.” Het risico daarvan is dat de gevechten nog langer voortduren en de verwoesting nog groter wordt. Perlot: “In Syrië zag je dat de oppositie lang de overhand had en toen niet echt wilde onderhandelen met het regime. Tot Rusland Syrië begon te bombarderen. Vervolgens was Assad niet meer echt bereid tot het sluiten van compromissen.”

5. Wie klein is moet slim zijn

Conflictbemiddelaar Fleur Ravensbergen maakt het geregeld mee: onderhandelende partijen zijn zo druk met ruziemaken dat ze uit het oog verliezen wat hun belangen zijn en hoe ze die kunnen bereiken. “Wat ik veel zie aan de onderhandelingstafel is dat partijen zich laten meeslepen door hun emoties en niet meer helder hebben wat ze willen bereiken.”

Ze vergelijkt het met een salarisonderhandeling: “Stel, je wil salarisverhoging en je begint meteen te dreigen dat je anders ontslag neemt. Dan is het wel handig als je ook daadwerkelijk bereid bent ontslag te nemen. Beter nog: om al een aanbod voor een andere baan in de zak te hebben.”

Het klinkt simpel, maar in haar werk ziet Ravensbergen kleine partijen met weinig macht onderhandelingen soms naar hun hand zetten omdat ze analytisch denken. “Ik ben betrokken bij vredesbesprekingen in Irak tussen etnische groeperingen. Daar zie je dat de Turkmenen heel goed weten wat ze willen en wat daarvoor nodig is. Ze zijn minder machtig en minder invloedrijk dan bijvoorbeeld de Koerden, maar ze denken strategisch na en hebben zo veel invloed.”

6. Ga naar het balkon

In het verlengde daarvan, zegt Ravensbergen, is het ook goed om te weten wanneer je een pauze moet inlassen. “Dat is een klassieke tip: ga een luchtje scheppen op het balkon. Als je in een moeilijk gesprek zit, word je vaak uit de tent gelokt. Dan bestaat de kans dat je wordt meegesleept door emoties en dingen zegt die niet in je belang zijn. Het is dan beter om niet meteen te reageren.”

In haar geval heeft het een bijeenkomst met een onvoorspelbare gesprekspartner gered tijdens vredesbesprekingen “ergens in het Midden-Oosten”. Tijdens die onderhandelingen zat ze om tafel met een machtige, kersverse politicus die “rechtstreeks van het slagveld” kwam en licht ontvlambaar was. “Hij had als politicus al meerdere tegenstanders doodgeschoten omdat ze het niet met hem eens waren.”

Tijdens de besprekingen, waar ze geen details over kan geven om haar relatie met de betrokken personen niet te riskeren, ontstak de politicus in woede. “Iedereen hield zijn adem in, want dit was een man die makkelijk naar de wapens greep en we zaten aan tafel met allemaal kopstukken die ieder een klein leger aan beveiligers bij zich hadden.” Ravensbergen en haar collega’s stelden voor een pauze in te lassen en wat te eten en drinken. “Hij hield wel van een drankje. Door die pauze koelde hij af en konden we verder.”

Geallieerde officieren zijn op stoelen en tafels geklommen om in de kamer te kijken waar het Verdrag van Versailles wordt ondertekend, in 1919. Beeld Getty
Geallieerde officieren zijn op stoelen en tafels geklommen om in de kamer te kijken waar het Verdrag van Versailles wordt ondertekend, in 1919.Beeld Getty

7. Geef de ander de kans met opgeheven hoofd weg te lopen

Een belangrijke historische les is een akkoord zo te sluiten dat beide partijen met opgeheven hoofd weg kunnen lopen. Universitair docent Grandia brengt het vredesverdrag van Versailles in herinnering, waarmee de Eerste Wereldoorlog werd beëindigd maar waarin ook de kiem voor de Tweede Wereldoorlog werd gelegd. “We weten dat het vernederen van een grootmacht als Rusland leidt tot een volgend conflict.”

Beide partijen moeten jegens hun achterban kunnen claimen dat ze winst hebben behaald, zegt ook Laurien Crump, universitair hoofddocent geschiedenis van de internationale betrekkingen aan de Universiteit Utrecht. “Dat is moeilijk, want het liefst zou Zelensky Poetin natuurlijk van de kaart vegen en andersom. Maar je moet de tegenstander de ruimte geven een compromis als winst te verkopen.”

Vredesonderhandelingen voor voormalig Joegoslavië in Rambouillet, een kasteel buiten Parijs, februari 1999. Beeld Getty
Vredesonderhandelingen voor voormalig Joegoslavië in Rambouillet, een kasteel buiten Parijs, februari 1999.Beeld Getty

8. Vergroot de taart

Een bekende truc om onderhandelingen die onmogelijk lijken vlot te trekken, tot slot, is het vergroten van de taart, zegt De Graaf. “Het risico is dat de winst van de een het verlies van de ander betekent. Dus: Oekraïne moet land opgeven óf Rusland moet zich terugtrekken. Idealiter zeg je: dit gaat eigenlijk niet om die stukken land, dit gaat om de veiligheid van Oekraïne en Rusland. Wat is er voor hen allebei nodig zich veilig te voelen? En zijn er gedeelde belangen?”

Het gebeurde in 1999 tijdens vredesonderhandelingen over de oorlog in Joegoslavië, in Rambouillet, een kasteel buiten Parijs. “Toen is Servië gesprekken met de EU over samenwerking in de toekomst in het vooruitzicht gesteld, wat later zelfs werd omgezet in mogelijke toetreding tot de EU. Daarmee vergroot je de taart.” Maar staar je niet blind op dit soort vergelijkingen, waarschuwt De Graaf: “Een groot verschil is dat Servië geen nucleaire wapens had. Pas nadat de NAVO Servië had gebombardeerd, werd het vredesakkoord getekend.”

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234