Zondag 17/01/2021

PortretAung San Suu Kyi

Hoe Aung San Suu Kyi van haar voetstuk viel (maar zondag allicht weer de verkiezingen in Myanmar wint)

De felle internationale kritiek lijkt Suu Kyi weinig te doen. In interviews stelt ze geregeld dat ze politicus is, niet een icoon voor mensenrechten.Beeld REUTERS

Ze was het icoon van de mensenrechten. Maar het imago van Aung San Suu Kyi vertoont barstjes. Toch wint ze zondag waarschijnlijk de stembusstrijd in Myanmar.

Het was waarschijnlijk het grootste feest dat Myanmar (het vroegere Burma) ooit heeft gevierd: de verkiezingsoverwinning van Aung San Suu Kyi in 2015. Al ver voordat de uitslag bekend was, stonden de straten van Yangon vol met juichende mensen, velen van hen in het rood gekleed, de kleur van Suu Kyi’s partij National League for Democracy (NLD). Jongeren dansten uitbundig op aanstekelijke campagnemuziek, ouderen huilden tranen van geluk. Een lang gekoesterde wens leek in vervulling te gaan.

Dat was vijf jaar geleden, toen Myanmar voor het eerst in 25 jaar vrije verkiezingen hield. Aanstaande zondag gaat het Aziatische land opnieuw naar de stembus om een regering te kiezen. Net als in 2015 lijkt de overwinning Suu Kyi niet te kunnen ontgaan. Maar ‘De Dame’, zoals de Myanmarezen de inmiddels 75-jarige leidster liefkozend noemen, heeft veel van haar glans verloren. De afgelopen vijf jaar bracht zij niet de vooruitgang, noch de vrede waarop velen hadden gehoopt.

Maung Saung Kha herinnert zich de verkiezingsoverwinning nog goed. De dichter en mensenrechtenactivist voerde vijf jaar geleden campagne voor de NLD. Maar hij heeft zich teruggetrokken uit het lokale partijcomité en kan zijn teleurstelling niet langer onderdrukken. “Na de verkiezingsoverwinning verwachtte iedereen dat er geen mensenrechtenschendingen meer zouden plaatsvinden. Maar er worden nog steeds mensen gevangen gezet omdat ze de overheid bekritiseren”, vertelt Saung Kha vanuit Yangon.

De prominente activist werd onlangs zelf aangeklaagd omdat hij demonstreerde tegen een internetblokkade in Myanmarese conflictgebieden. De zaak liep uiteindelijk met een sisser af. De rechter gaf Saung Kha de keuze tussen 15 dagen gevangenis en een boete van 30.000 kyat (ongeveer 20 euro). Hij koos voor het laatste. “Activisten zijn onzeker geworden”, zegt hij. “In het verleden waren het leger en de daaraan gelieerde groepen onze vijand. Nu vallen de NLD en haar nietsontziende aanhangers ons aan alsof wíj het gevaar zijn.”

Opgehemeld

In het Westen werd de charismatische en stijlvolle Suu Kyi, die vaak een kenmerkende bloem in haar haar steekt, jarenlang opgehemeld. Nadat ze in 1988 terugkeerde uit Engeland, waar ze als academicus werkte, raakte ze betrokken bij een studentenprotest tegen het militaire regime dat decennialang een schrikbewind voerde in Myanmar. De junta kwam onder zware druk en riep verkiezingen uit. Suu Kyi’s NLD won de stembusgang met overmacht. Maar de militairen negeerden de uitslag, zetten NLD-leden achter tralies en sloten De Dame op in haar woning.

Suu Kyi zou tussen 1989 en 2010 vijftien jaar onder huisarrest staan. Ze groeide in die tijd uit tot een baken van hoop voor de onderdrukte Myanmarezen. Ze kreeg een lange lijst aan onderscheidingen toegekend, waaronder de Nobelprijs voor de Vrede. Journalisten, diplomaten en activisten omschreven haar geregeld als een icoon voor mensenrechten.

Zelf had ze soms moeite met de ophemeling, vertelde Suu Kyi jaren later. “Als ik eerlijk ben, vind ik het beschamend als mensen over mijn strijd en opofferingen praten”, zei ze in een interview met Al Jazeera. “Mijn collega’s hebben veel meer offers moeten brengen. Zij gingen naar de gevangenis, zij werden niet onder huisarrest geplaatst. Ik heb veel minder geleden.”

Waar het Westen haar vergeleek met Nelson Mandela en Mahatma Gandhi, daar zag de bevolking van Myanmar Suu Kyi vooral als de dochter van generaal Aung San. Het was Aung San die het toenmalige Burma naar onafhankelijkheid leidde. Hij sprak openlijk van verzoening in het diep verdeelde land, maar in 1947 spatte die droom uit elkaar; Aung San werd door een politieke rivaal vermoord.

Beeld AFP

Suu Kyi’s doelen zijn altijd dezelfde geweest als die van haar vader, zegt Ingrid Jordt, een Myanmar-expert verbonden aan de Universiteit van Wisconsin-Milwaukee. “Het verdedigen of het vergroten van mensenrechten is nooit haar hoofddoel geweest. Ze probeert haar vaders project van het opbouwen van een natiestaat te voltooien door burgers te betrekken bij politiek en economie, en door de politieke rol van de militairen te verminderen.”

Dat is een zware klus. De voormalige junta heeft namelijk grondwettelijk vastgelegd dat de militairen altijd 25 procent van de parlementszetels hebben en volledige controle over de ministeries van Defensie, Binnenlandse Zaken en Grenszaken. De grondwet bepaalt bovendien dat Suu Kyi geen president mag zijn, omdat haar kinderen een buitenlands paspoort hebben. De Dame omzeilt die regel met de speciaal gecreëerde positie van staatsadviseur waarbij ze volgens eigen zeggen boven de president staat.

Haar aanhangers zien Suu Kyi vooral als de leidster in het verzet tegen de militaire bestuurders, aldus Jordt. “Ze probeert een politieke opening te creëren zodat de grondwet kan worden hervormd. Pas als dat is gelukt, is er een meer solide basis voor andere prioriteiten zoals de rechtstaat, gezondheidszorg en infrastructuur.”

Het blijkt een lastige opgave. Het herschrijven van de grondwet lukt de staatsadviseur alleen als ze voldoende steun heeft van de militairen in het parlement. Dat vraagt om concessies en grote politieke vaardigheden.

Na haar overwinning in 2015 noemde Suu Kyi vrede als een van haar belangrijkste doelen. In het etnisch verdeelde Myanmar vechten rebellengroepen al jaren voor meer autonomie. Maar ondanks verscheidene vredesconferenties is er de afgelopen vijf jaar op dat gebied amper vooruitgang geboekt. Er wordt op verschillende plekken nu zelfs feller gevochten dan zes jaar geleden.

Ko Bo Kyi is teleurgesteld. “Als ze serieus is over nationale verzoening, zal Suu Kyi allereerst de politieke gevangenen van etnische groepen vrij moeten laten. Anders is verzoening onmogelijk”, zegt hij vanuit Yangon.

Met de Assistance Association for Political Prisoners volgt Bo Kyi Myanmar’s politieke gevangenen. Ook op dat gebied overheerst teleurstelling. “Suu Kyi zei een paar jaar geleden dat zelfs één politieke gevangene te veel is. Nu hebben we 571 mensen die om politieke redenen vastzitten of wachten op hun rechtspraak. Hoe is dat mogelijk?”

Suu Kyi’s imago kantelde volledig met het losbarsten van de Rohingya-crisis. De Rohingya, een islamitische minderheidsgroep die sinds generaties in Myanmar woont, worden sinds decennia onderdrukt. In augustus 2017 begon het Myanmarese leger een bikkelharde vergeldingsactie nadat een groep Rohingya-rebellen politieposten had aangevallen. Dorpen werden platgebrand, duizenden mensen werden vermoord, meer dan 700.000 Rohingya vluchtten naar Bangladesh.

Onderzoekers van de Verenigde Naties spraken van een ‘etnische schoonmaak’. Het Afrikaanse land Gambia beschuldigde Myanmar van genocide en spande een zaak aan bij het Internationaal Gerechtshof in Den Haag.

Suu Kyi bleef aanvankelijk stil over het lot van de Rohingya. Toen ze zich eindelijk uitsprak, verdedigde ze het leger en klaagde ze dat het Westen het conflict onvoldoende begrijpt om te oordelen. Afgelopen december zette ze de onverwachte stap Myanmar persoonlijk te verdedigen in Den Haag. Ze vertelde het Internationaal Gerechtshof dat Gambia een misleidend beeld schept en dat internationale interventie de problemen alleen maar groter maakt. Het Hof droeg Myanmar op de Rohingya onmiddellijk te beschermen tegen een eventuele genocide.

De internationale ontzetting over Suu Kyi’s optreden was de afgelopen vijf jaar groot. Mensenrechtenprijzen en honoraria werden ingetrokken. Amnesty International verklaarde ‘zeer ontsteld’ te zijn dat de leidster niet langer een symbool van hoop, moed en mensenrechten is. Mede-Nobelprijswinnaar Desmond Tutu schreef in een aan haar gerichte brief dat haar acties ‘onverenigbaar’ zijn met een symbool van rechtvaardigheid.

Kan niet delegeren

Het lijkt Suu Kyi weinig te doen. In interviews stelt ze geregeld dat ze politicus is, niet een icoon voor mensenrechten. Met haar optreden wint ze strepen bij veel Myanmarese boeddhisten, die in haar land in de meerderheid zijn en vaak weinig sympathie voelen voor de Rohingya. Ook de militairen zijn waarschijnlijk tevreden over haar acties. Zij zien mogelijk een vrouw die bereid is onder alle omstandigheden met hen samen te werken.

Haar critici zijn fel. “Ze was ongekend geliefd, maar ze heeft alle krediet verspeeld door het leger te verdedigen. Ze misbruikt haar politieke invloed en haar morele autoriteit. Het is nu wel duidelijk dat er geen Nelson Mandela in Suu Kyi zit”, verzucht Maung Zarni, de in ballingschap wonende medeoprichter van mensenrechtenorganisatie FORSEA.

Net als veel van zijn landgenoten was ook Zarni eens idolaat van Suu Kyi. Maar die tijd is voorgoed voorbij. “Toen ik als jonge student in de Verenigde Staten woonde, dacht ik dat zij zeer bekwaam was. Maar toen ik met het Free Burma Network probeerde met haar samen te werken, stuitte ik op een muur. Ze nam van niemand adviezen en ideeën aan. In haar partij gebeurt niets als zij niet persoonlijk ja heeft gezegd.”

Het is een beeld dat regelmatig opduikt. Het niet kunnen of willen delegeren vertraagt processen, en is mede de reden dat Myanmar ook op economisch gebied de afgelopen vijf jaar minder vooruitgang heeft geboekt dan gehoopt. Met een rijkdom aan grondstoffen en een ligging tussen China, India en de Baai van Bengalen heeft Myanmar volgens experts veel economische potentie, maar de regering slaagt er nog niet in die zaken te benutten.

Het lijkt de aanhang van Suu Kyi weinig te doen. In een recent onderzoek van People’s Alliance for Credible Elections, een organisatie die Myanmarese verkiezingen monitort, zegt 79 procent van de ondervraagden vertrouwen te hebben in De Dame. Volgens Myanmar-kenner Ingrid Jordt is het afwachten of haar dominante optreden de juiste keuze is geweest. “Suu Kyi heeft zichzelf neergezet als de enige persoon die capabel genoeg is om de nationale belangen te verenigen. Ze heeft nog geen jonge politici klaargestoomd en dat heeft tot enig misnoegen geleid. We zullen zien of haar poging om de enige belangrijke civiele politicus te zijn de zaak verder helpt, of juist niet.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234