Zondag 09/08/2020

AnalyseRegeringsvorming

Het zou flauw zijn om het abortusconflict te reduceren tot de persoonlijke missie van één gelovige man

CD&V-voorzitter Joachim Coens.Beeld BELGA

Is het dan finaal een discussie over abortus die de onmogelijkheid om een federale regering te vormen in dit land blootlegt? Het zou een onverwachte maar niet onvoorspelbare wending zijn.

Je zou het een ironische speling van het lot kunnen noemen. Uitgerekend in de week waarin koning Filip zichzelf met een brief verzekerde van een plekje in de geschiedenisboeken, is het de herinnering aan een van de kortste en diepste institutionele crises van het land, uitgelokt door een brief van Filips oom Boudewijn, die de politieke week beheerst.

Want nu dit land officieel weer een ‘abortus­kwestie’ heeft, denken velen natuurlijk terug aan de brief waarmee toenmalig koning Boudewijn op 30 maart 1990 aan eerste minister Wilfried Martens (CVP/CD&V) meldde dat hij de bekrachtiging van de wet die abortus uit het strafrecht haalde niet met zijn geweten kon verzoenen.

“Aan hen die zich verbazen over mijn beslissing stel ik de volgende vraag: ‘Is het normaal dat ik de enige Belgische burger ben die verplicht is tegen zijn geweten te handelen in zulke belangrijke materie? Geldt de gewetensvrijheid voor allen behalve de Koning?’”, schreef de vorst. Hij droeg de regering op een uitweg te vinden “die zowel het recht van de Koning om niet verplicht te zijn tegen zijn geweten te handelen als de goede werking van de parlementaire democratie waarborgt”.

De uitweg werd gevonden, zij het op het snijpunt van juridische spitsvondigheid en zuivere onwettigheid. Boudewijn werd voor een korte periode in de grondwettelijk voorziene ‘onmogelijkheid’ gesteld om te regeren. Van ironie gesproken: hoe bitter­zoet zou het zijn als premier Sophie Wilmès straks naar koning Filip moet om de onmogelijkheid om een regering te vormen vast te stellen, mede door een conflict over een nieuw abortus­wets­voorstel.

Nodeloze oorlogsverklaring

Zover zijn we nog niet. Pas in september moet de rest­regering-­Wilmès het vertrouwen krijgen van het parlement, en verstrijkt dus de deadline om een meerderheid te vinden. Maar de tijd loopt, en de opties zijn stilaan uitgeput.

Dat het voorstel om de abortus­wetgeving te versoepelen zo’n bepalende rol speelt, is minder verrassend dan het lijkt. Ten eerste omdat dit wel over iets van fundamenteel belang gaat. De vorige regering viel over een niet-bindend internationaal pact; het laatste record regeringloosheid vestigde België toen een kieskring maar niet gesplitst raakte. Dan is het toch een tikje patriarchaal om te vinden dat abortus niet belangrijk genoeg is om een politiek conflict over te organiseren.

Wie echt een regering wil vormen met de (Vlaamse) christen­democraten, had wel moeten weten dat dit thema extreem gevoelig ligt. Het is immers niet de eerste keer in deze lange formatie dat de abortus­kwestie een spoor doet dood­lopen.

Exact hetzelfde gebeurde eind vorig jaar al toen Paul Magnette (PS) zijn paars-groene droom in rook zag opgaan. In zijn befaamde start­nota schreef de PS-voorzitter toen kwansuis dat ziekenhuizen en zorg­instellingen die met overheidsgeld werken, verplicht zouden worden om euthanasie en abortus uit te voeren. Een redelijk nodeloze oorlogsverklaring aan CD&V was dat. Magnette meende dat hij ook zonder christen­democraten wel een (nipte) meerderheid bij elkaar kon knutselen. Dat is anders uitgedraaid.

Slotzuster als zuster

Het abortuswetsvoorstel bleef ook de voorbije maanden de vorming van een Vivaldi-coalitie (paars-groen met CD&V en cdH dus) verhinderen. “Als men ons mee in een regering wil, moeten onze standpunten gerespecteerd worden”, zei CD&V-voorzitter Joachim Coens al in februari in een interview in deze krant, waarin hij – toen al – Vivaldi ‘onmogelijk’ verklaarde. Coens doelde toen expliciet op de voorstellen om de abortuswet te versoepelen.

Daar zit zeker ook een persoonlijk engagement van de nieuwe voorzitter in. Joachim Coens komt uit een gelovige familie (wat zelfs bij CD&V anno 2020 niet meer zó vanzelfsprekend is). Zijn zus Beatrijs trad als slot­zuster in en verblijft in het klooster van Opgrimbie. Detail: dat klooster, het Monasterium Onze-Lieve-Vrouw van het Fiat, kwam er als uitvoering van het testament van koning Boudewijn (hij weer) op een koninklijk domein. Het klooster ligt in een natuur­gebied en de bouwvergunning was lang voorwerp van juridisch conflict.

Toch zou het flauw zijn om dit conflict te reduceren tot de persoonlijke missie van één gelovige man. In de CD&V-fractie wordt niet anders gedacht over dit thema. De partij heeft dringend behoefte aan ideologische profilering. Daar biedt dit conflict over een ethisch dilemma alle mogelijkheid toe.

Was het dan wel zo verstandig van de progressieve partijen om dit voorstel juist nu door te drukken? Het punt is: het was nooit echt de bedoeling om de christen­democraten te pijnigen.

De 'drie koningen': Egbert Lachaert (Open Vld), Joachim Coens (CD&V) en Georges-Louis Bouchez (MR). Die laatste 'had wel slimmer en empathischer op de CD&V-bezorgdheid mogen reageren', schrijft Bart Eeckhout.Beeld Photo News

Nu of nooit

De abortuswet is dertig jaar oud. Pas in 2018 kwam er een eerste, beperkte aanpassing, waarbij onder meer de ‘noodsituatie’ als voorwaarde voor abortus werd geschrapt. In het artikel ‘Nog altijd een vrouwenrecht? Belgische voor- en tegenstanders van abortus, 25 jaar na de wet’ analyseerden de professoren Karen Celis en Gily Coene vijf jaar geleden al waarom er nog nooit eerder aangedrongen is op een versoepeling van de wet. Progressieve stemmen waren daar altijd beducht voor, uit vrees dat er een conservatieve reactie zou volgen die de wet juist zou verstrengen: “het handhaven van de status quo” leek dan ook “verreweg de beste optie”.

Dat die optie nu verlaten is, heeft wellicht te maken met de veranderende machtsverhoudingen in het parlement. Met het groter wordende blok anti­abortus­stemmen (met Vlaams Belang op kop), zou het wel­eens nu of nooit kunnen zijn voor een parlementaire meerderheid voor versoepeling. Over die voorstellen is uitgebreid gedebatteerd, de voorstellen zijn aangepast en juridisch afgetoetst bij de Raad van State. Dan is het niet zo gek dat er in een parlementaire democratie een moment van stemming komt.

Het is dus veeleer de toch al wankele formatie die de abortus­wet doorkruist dan omgekeerd. Dat had niet eens gehoeven. Joachim Coens mag in de beste particratische traditie het machts­woord uitspreken, de andere partijen zijn niet gedwongen om daarop in te gaan en het parlementaire proces te, welja, aborteren.

Paul Magnette eerst en MR-voorzitter Georges-Louis Bouchez nu hadden wel slimmer en empathischer op de CD&V-bezorgdheid mogen reageren, als ze echt een regering willen vormen. Dat dat nochtans eenvoudige inzicht in andermans breekpunten telkens weer te veel gevraagd lijkt, dát is misschien wel het echte drama van deze regeringsvorming.  

Update: eerder stond er geschreven dat er nooit een revisie kwam van de abortuswet. Dit werd aangepast.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234