Woensdag 21/04/2021

AnalyseBart Eeckhout

Het virus sluipt naar het hart van de EU: waarom de Europese vaccinatie slabakt

Europees Commissievoorzitter Ursula von der Leyen en de Britse premier Boris Johnson. De laatste heeft, wat de vaccinatiecampagne betreft, voorlopig het recht te pochen.  Beeld Photo News
Europees Commissievoorzitter Ursula von der Leyen en de Britse premier Boris Johnson. De laatste heeft, wat de vaccinatiecampagne betreft, voorlopig het recht te pochen.Beeld Photo News

Een collectieve vaccinatiecampagne moest het bewijs leveren van de slagkracht en solidariteit in de EU. Maar nu de vaccinatie blijft slabakken, dreigt de aanpak de euroscepsis juist nieuwe wind in de zeilen te geven. Hoofdredacteur Bart Eeckhout analyseert de politieke week.

Het liberale Britse blad The Economist schrijft wekelijks pagina’s vol over Europese politiek, maar slechts zelden over België. Als The Economist een meewarige stoot uitdeelt aan ons land, weet de lezer dat de temperatuur in de EU naar alarmhoogte gaat. Zover zijn we nu. “In Europese hoofdsteden is het geen schande om te verliezen van Israël, zolang als politici kunnen zeggen dat ze het beter doen dan België of Bulgarije”, stelde columnist Charlemagne afgelopen week over de trage voortgang van de vaccincampagnes in zowat alle Europese lidstaten.

The Economist is nooit een grote fan geweest van het romantische idee van Europese ‘eenheid’ maar hier scoort het blad wel een fair punt. De campagne wil in de landen van de EU maar niet op toerental komen. Ook als we voorloper Israël, dat al de helft (!) van zijn bevolking een vaccin heeft toegediend, buiten beschouwing laten, doen de Europeanen het belabberd tegenover andere welvarende landen. Het Verenigd Koninkrijk zit al boven de 11 procent gevaccineerden en de VS aan 7 procent. De EU-lidstaten komen amper aan 3 procent of nog minder (België zit rond de 2 procent, Nederland en Frankrijk doen het nog slechter).

Bart Eeckhout. Beeld DM
Bart Eeckhout.Beeld DM

Dat is geen scorebordjournalistiek. De trage start van de vaccincampagne is een reële domper in de strijd tegen Covid-19. Alvast in ons land dreigt de algemenere vaccinering te laat te komen om de ergste gevolgen van een gevreesde derde besmettingsgolf te dempen. Zelfs als alle rusthuisbewoners een eerste prik hebben gekregen, zal de druk op de ziekenhuizen maar weinig dalen. Wzc-bewoners maken maar een klein deel uit van het totale aantal gehospitaliseerde coronapatiënten.

In het gareel

De politiek-symbolische impact reikt veel dieper. De coronacrisis is er in Europa al zwaar ingehakt. Ook als blok is de respons geen onverdeeld succes. Bij de eerste uitbraak in de lente blokkeerden Frankrijk en Duitsland zelfs even de export van beschermingsmateriaal. Ook over het solidariteitsfonds werd een lang en bitter gevecht gevoerd.

Dat wilde Commissievoorzitter Ursula von der Leyen nu anders. De Commissie nam in de vaccinstrategie het voortouw om de eenheid en slagkracht van de Unie te bewijzen. Grote landen die voorop liepen werden weer in het gareel geleid. Bijna klokvast werd in elke EU-lidstaat tegelijk het eerste spuitje gezet.

Het vreugdevolle beeld verbleekte snel. Dat het Verenigd Koninkrijk de vaccintrein veel sneller op de rails krijgt, is zuur, zo vlak na de fel bevochten brexit. De Britse premier Boris Johnson aarzelt niet om het snelle en wendbare vaccinbeleid in zijn land uit te spelen als een eerste vrucht van die brexit. Tikje populistisch, maar ook de meest verstokte eurofielen moeten erkennen dat het contrast met de Europese campagne Johnson voorlopig alle ruimte geeft om te pochen.

Lang niet alles wat tegenzit, valt op het conto van de EU-politiek te schuiven. Dat individuele lidstaten, zoals Nederland of Frankrijk, helemaal niet voorbereid zijn om de lastig te bewaren Pfizer- en Moderna-vaccins efficiënt te verdelen, is niet de schuld van de Commissie. Dat de productie bij Pfizer of AstraZeneca met schokken gaat, is dat evenmin.

Maar vrijuit gaat de Commissie niet. In een uitvoerige reconstructie toont nieuwssite Politico dat de Europese vaccinstrategie nogal te lijden heeft onder de kwalen die de EU wel vaker parten spelen. Dat de onderhandelingen behoorlijk lang aansleepten, zou bijvoorbeeld mede het gevolg zijn van een te strenge focus op de prijs. De EU bedong, zo blijkt uit indiscreties, een redelijke prijs, maar dat kostte wel veel tijd, vergeleken met landen als Israël, de VS of het VK die de ‘koste wat het kost’-benadering verkozen. Op de langere termijn kan die gulle strategie macro-economisch juist voordelig uitpakken: wie sneller vaccineert, kan ook sneller economie en samenleving weer openen.

Zuinigheid is in normale tijden een bestuurlijke deugd, maar dit zijn geen normale tijden. Juist dat besef blijkt te ontbreken in de zeer ambtelijke Europese instellingen. Dat is pijnlijk omdat het overtrokken eurosceptische cliché over de stroperige Europese bureaucratie op dit cruciale moment toch deels bewaarheid wordt. Wat een symbolisch moment van eenheid had moeten worden, dreigt zo toch weer als een virus van verdeeldheid naar het hart van de Europese gedachte te gaan.

Nog is niet alles verloren. Misschien komt de versnelling er alsnog en vervliegt deze eerste maand als een betreurenswaardige herinnering.

Inspirerend pleidooi

Maar ‘Europa’ kan ook meer doen. De afhankelijkheid van volksgezondheid van de productieschema’s in één bedrijf is – letterlijk – ongezond. Hier kan de politiek een regulerende rol spelen. Dat is niet zo uitzonderlijk. In april stuurde de Oxford University een persbericht uit waarin het beloofde dat het haar intellectueel eigendom in verband met Covid-19 ‘niet-exclusief en zonder royalty’s’ zou delen met alle belangstellenden. Uiteindelijk werd die koers omgebogen naar een exclusieve vaccindeal met AstraZeneca. Zonder die bocht was er nooit een conflict tussen de EU en AstraZeneca geweest.

Die wetenschap zou Europese politici kunnen inspireren om, zeker in pandemische noodgevallen, open toegang te eisen tot vaccinuitvindingen, die mede dankzij overheidsinvesteringen mogelijk zijn gemaakt. Zo vallen ze buiten het marktverstorende bereik van monopolievorming. ‘Bedrijven moeten hun broek niet scheuren aan de ontwikkeling van het virus, ze mogen er mee de vruchten van plukken – maar niet eenzijdig en ten koste van de volksgezondheid’, schreef Gwendolyn Rutten (Open Vld) daarover in deze krant.

Een inspirerend maar ook ten diepste ‘liberaal’ pleidooi voor openheid ten nadele van marktmacht. Daar zal zelfs The Economist het mee eens zijn.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234