Zondag 24/10/2021

AnalyseLopende zaken

Het is tijd om dit politieke en intellectuele taboe te slopen

N-VA-voorzitter Bart De Wever zwoer nooit nog ‘kasteel­onder­han­delingen’ te voeren met de Franstaligen. Toch is dat exact waar hij nu op aanstuurt, net als zijn PS-evenknie Paul Magnette. Beeld Photo News
N-VA-voorzitter Bart De Wever zwoer nooit nog ‘kasteel­onder­han­delingen’ te voeren met de Franstaligen. Toch is dat exact waar hij nu op aanstuurt, net als zijn PS-evenknie Paul Magnette.Beeld Photo News

Wil de Belgische overheid haar burgers beter beschermen tegen rampspoed, dan is een sterkere federale staat noodzakelijk. Het is tijd om dit politieke en intellectuele taboe te slopen.

Het federale regeerakkoord kondigde het al aan: de regering-De Croo wil een mogelijke volgende staatshervorming voorbereiden met “een breed democratisch debat” waarbij ook onder meer ‘de burger’ betrokken wordt. Annelies Verlinden, minister van Institutionele Hervorming (CD&V), zoekt alvast een communicatiebureau om die burger, vanaf volgende maand, naar het onlineplatform ‘MyOpinion’ te lokken om zijn zeg te doen over de stand van het land.

Als politici de rechtstreekse en de representatieve democratie gaan vermengen, is voorzichtigheid aan de orde. Laten we ons hoeden voor verkozen leiders die een beslissing afdwingen of blokkeren op basis van de uitslag van een volksraadpleging. Toch zou het wel boeiend kunnen zijn om uitgerekend over dit onderwerp de stem van het volk eens te beluisteren. Want misschien is het niet eens zó moeilijk om te raden hoe die stem gaat klinken. De kans is groot dat nogal wat burgers menen dat een halve eeuw staatshervorming die staat nodeloos ingewikkeld heeft gemaakt. En vooral: gevaarlijk kwetsbaar, zoals crisis na crisis bewijst. Geef hen maar eens ongelijk.

Toch staat die eenvoudige logica haaks op de heersende consensus in de Wetstraat. Daar lopen de leidende politici zich stilaan weer warm voor een nieuw rondje staatshervormen in 2024. Nu al lijkt vast te staan dat die ronde netjes de contouren zal volgen van alle voorgaande: een uitruil tussen centen voor Franstalig België en bevoegdheden voor Vlaanderen. N-VA-voorzitter Bart De Wever zwoer meermaals nooit nog zulke ‘kasteelonderhandelingen’ te willen voeren. Toch is het exact waar ook hij op aanstuurt, net als Paul Magnette (PS).

Het is een kopie van het script dat België gebracht heeft waar het nu staat: een staat die een hoog overheids­beslag koppelt aan een matige efficiëntie en dienstverlening. Internationale vergelijking leert dat dit land niet uitzonderlijk veel geld uitgeeft aan zijn belangrijkste overheidstaken. Op twee uitzonderingen na: het brede subsidiebeleid en de omvang van de overheid zelf. Niet toevallig twee uitgavenposten die verbonden zijn met de veelgelaagde federale staatsstructuur. Als waanzin gedefinieerd kan worden als ‘telkens hetzelfde doen en toch een ander resultaat verwachten’, dan grenst de geschiedenis van de Belgische staatshervormingen aan de politieke waanzin.

De fundamentele vraag naar een evaluatie van vijf decennia staatshervorming wordt amper gesteld – of toch niet luidop. Het antwoord is overigens genuanceerd. Gesplitst beleid is een weldaad gebleken voor de economische ontwikkeling en ook voor onder meer het onderwijs- en cultuurbeleid, althans in de Vlaamse Gemeenschap. De prijs die we betalen, ligt evenwel hoog. De federale staat bleef achter als een uitgewoond huis, amper in staat om zijn essentiële kerntaken te vervullen. Tegelijk vloeiden de dotaties ruimhartig naar de deelstaten, die daar niet altijd even oordeelkundig mee omspringen. Zie opnieuw: het uit de klauwen lopende subsidiebeleid.

Xavier Waterslaegers

Dus ja, de NV België is een ijverige tollenaar. Maar na aftrek van de schuldafbouw, financiering van de sociale zekerheid en van de gemeenschappen en gewesten blijft daar voor de federale kernstaat zelf nog weinig van over. Het risico van die decennialange uithongering bleef lang buiten beeld. Toen het binnenregende in ’s lands meest prestigieuze nationale museum, werd dat een nogal typerend anti-Belgische bron van hoon en vermaak. Net zoals het typetje Xavier Waterslaegers uit FC De Kampioenen de toon zette voor grappen over de kapotbespaarde Belgische krijgsmacht.

Tot het niet meer grappig was. Na de aanslagen op de luchthaven van Zaventem bleken investeringen in de luchthavenbewaking wegbezuinigd; na de coviduitbraak bleek de strategische voorraad beschermingsmateriaal wegbezuinigd; na de watersnood in Wallonië bleken leger en civiele bescherming onderbemand en -gefinancierd. Het is niet verboden de puntjes met elkaar te verbinden. Nog altijd gaan de besparingen op de kerntaken onverminderd voort. Niet dat er veel keus is, de federale kas blijft leeg.

Onderfinanciering is niet het enige probleem, zo blijkt nu. Samenwerken op crisismomenten blijkt lastig in een staatsstructuur zonder heldere hiërarchie en rolverdeling. Of het nu om een corona-app gaat of om noodhulp voor burgers in overstroomde gemeentes: telkens is er eerst gebekvecht over wie de baas mag of moet spelen. De bevoegdheidsniveaus zelf staan te zwak om het zaakje zelf op te knappen. Vlaanderen kan zijn woon-zorgcentra niet beschermen, Wallonië krijgt de watersnood niet verteerd, Brussel zit in de rats met de vaccinaties, en de federale overheid komt altijd te laat of tekort. In plaats van één sterke staat, hebben we een stuk of zeven manke ministaatjes gekregen.

Voor het vertrouwen van burgers in hun overheid waren de voorbije weken alweer verwoestend. Een deel van de uitweg ligt voor de hand: de federale overheid moet weer versterkt worden in haar kerntaken. Dat vergt niet eens grote herfederaliseringen, wel een heldere blik op wat de burger mag verwachten van zijn overheid en hoe dat gerealiseerd kan worden.

Die federale versterking zit nog altijd versluierd in een politieke en intellectuele taboesfeer. Al vijftig jaar lang krijgt, zeker in Vlaanderen, de intellectuele voorhoede de boodschap ingelepeld dat ‘meer autonomie’ altijd een goede zaak is. Dat lezen al die spraakmakers in elkaars boeken, dat horen ze in elkaars lezingen. En dus blijft de kernvraag van elke institutionele hervorming: wat kunnen we nog meer uit elkaar trekken?

Gaandeweg is dat uiteenrafelen een politiek doel op zich geworden. Verdwenen is de ambitie om een publieke dienstverlening te creëren die de burger centraal stelt. Niet dat dat zó moeilijk is … Centraal hoort een voldoende sterke overheid te staan die haar burgers kan beschermen, daarbij geholpen door deelstaten die die burgers ondersteunen en een lokaal niveau dat nabijheid biedt. Schrap liever de Senaat dan het medische beschermingsmateriaal, bespaar op provincies en politieke mandaten in plaats van op leger en civiele bescherming. Het is wellicht nog goedkoper ook.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234