Maandag 28/11/2022

AnalyseLopende zaken

Had een breder energiepalet, inclusief nucleair, het Europese leed kunnen verzachten? Zeker weten

Greenpeace illustreert in Doel de gevolgen van een nucleair ongeval. De ballonnen simuleren de verspreiding van een radioactieve wolk. Beeld EDM
Greenpeace illustreert in Doel de gevolgen van een nucleair ongeval. De ballonnen simuleren de verspreiding van een radioactieve wolk.Beeld EDM

België, maar ook Zweden, Italië en Duitsland beslisten hun kerncentrales te sluiten, Oostenrijk wilde er nooit aan beginnen en Frankrijk verwaarloosde het onderhoud. En nu bibbert het Europese continent voor een winter van energieschaarste en recessie. Hoe kon het zover komen?

Bart Eeckhout

Zonder Fukushima zou er vandaag geen sprake zijn van een kernuitstap. Wacht even ... In België keurde de paars-groene regering-Verhofstadt-I de wet op de kernuitstap goed in 2003, Duitsland ging ons een jaar vooraf. Hoe kan een ramp in Japan uit 2011 dan beslissend zijn? En toch. Ook al waren er wetten goedgekeurd, onder politici bleef het idee domineren dat die hele kernuitstap vooral een groen speeltje was. Versta: als de nood aan de man was, zou er wel op teruggekomen worden.

Zo geschiedde. In België stelde de regering-Van Rompuy de kernuitstap in 2009 een eerste keer uit, in Duitsland deed bondskanselier Merkel hetzelfde. Toen kwam Fukushima. De ‘meltdown’ in de kernreactoren maakte weliswaar amper rechtstreekse slachtoffers (de vele duizenden doden vielen ten gevolge van de tsunami, niet door de kernramp), het ongeluk maakte een diepe indruk. Nog in 2011 maakte Merkel haar bocht. Daar werd niet meer van afgeweken. Tot nu. De laatste centrales zouden eind dit jaar sluiten. Afgelopen week kondigde de Duitse regering, met groenen, aan dat ze er alsnog twee open probeert te houden.

België volgde, uiteraard, een ingewikkelder parcours. Onder premier Di Rupo werd het uitstel weer wat ingekort, en onder Charles Michel weer verlengd. Tegelijk werd in die vorige ‘Zweedse’ regering de kernuitstap wel zo goed als definitief verankerd – zonder groene partij aan boord. En, zoals bekend, zag Tinne Van der Straeten (Groen) er in de huidige regering-De Croo nauwgezet op toe dat de kernuitstap eindelijk gerealiseerd zou worden. Tot er dus een oorlog tussen kwam en de gebreken van de nonchalante Europese energiepolitiek bloot op tafel kwamen te liggen.

De bouw van de eerste kerncentrales in Europa, vanaf de jaren 50 en vooral 60, valt samen met een steil vooruitgangsgeloof. Het Atomium, blikvanger van Expo 58, blijft een krachtig symbool van het nucleaire utopisme. Economische machten als Frankrijk, Duitsland en Italië lopen voorop. Politici zien in kerncentrales een bron van goedkope (nu ja) energie om de groei te stutten. Het nucleaire geloof krijgt nog een extra zweepslag na de energiecrisis van 1974. Te grote afhankelijkheid van (olie)-import is riskant gebleken. Een les die nadien vergeten is geraakt.

Stokken in de wielen

De Belgische centrales dateren van (vlak) na ’74, maar ons land loopt van bij aanvang mee voorop. Een gevolg van het kolonialisme. In de Tweede Wereldoorlog waren de VS dringend op zoek naar uranium om atoombommen te ontwikkelen. Dat kon België, via de Union Minière in Congo, wel leveren. Als bedankje kreeg de regering een flinke subsidie uit Washington om onderzoek naar kernenergie te financieren. “Hiermee lanceerde ons land zichzelf als een van de koplopers in Europa op het vlak van ontwikkeling van nucleaire technologie en kernenergie”, schrijft Luc Barbé in zijn boeiende memoireboek Kernenergie in de Wetstraat (2005).

Als kabinetschef van toenmalig staatssecretaris van Energie Olivier Deleuze (Ecolo) zat Barbé mee in de cockpit van het oorspronkelijke kernuitstapbesluit. Met smaak beschrijft hij hoe Verhofstadts kabinetschef, wijlen Luc Coene, de exit tot op het eind stokken in de wielen poogt te schuiven. Tevergeefs, voor de groenen is de kernuitstap de hoogste trofee in hun zeer duur betaalde eerste regeringsdeelname.

Antinucleair sentiment gaat voor ecologisten dan ook naar de kern van hun ideologie. Voor hen is kernenergie een onbeheersbare kracht waarmee de mens de natuur naar zijn hand tracht te zetten. Dat doet denken aan dat andere groene technologietaboe: genetisch gemanipuleerde organismen (ggo’s). Het is geen toeval dat ook in het opgefriste Groen-programma onder de nieuwe partijleiding beide veto’s – tegen kernenergie en tegen ggo’s – pal overeind blijven staan.

“Kernenergie was het symbool van een van bovenaf opgelegde, technocratische, duistere, gecentraliseerde technologie waar men gemakkelijk de controle over kon verliezen”, legde historicus Stephen Gross uit in het blad Foreign Policy. Met die visie kon de prille groene beweging de brug slaan naar gelijkgezinde post-68’ers die ‘anders wilden gaan leven’, en naar de vredesbeweging.

Verzet tegen kernenergie is zo oud als kernenergie zelf. Internationale milieubewegingen als Greenpeace of Friends of the Earth bouwen hun populariteit ermee op. Hun angstaanjagende kritiek – risico op grote ongelukken, geen oplossing voor afval, verband met wapenwedloop – slaat aan. Wie oud genoeg is, herinnert zich de breed verspreide geel-rode stickers met ‘Kernenergie? Neen bedankt’ op. Tsjernobyl en Fukushima doen de rest. Bedrijven en overheden zien op tegen investeringen in een onpopulaire, onzekere technologie. Tekenend: in 2018 noemt Gwendolyn Rutten (Open Vld), voorzitter van de partij die de kernuitstap in 2003 nog wilde saboteren, kernenergie “een technologie uit het verleden”.

Toch steekt dan al een andere wind op. Ecomodernisten, gesteund door almaar meer klimatologen, opperen dat fossielvrije kernenergie juist nuttig kan zijn in de strijd tegen klimaatopwarming. Een groen argument dat de meeste ecologisten toch niet weet te overtuigen. Omwille van de ideologische weerstand. Pragmatisch geven ze de voorkeur aan fossiele gascentrales die, in tegenstelling tot grote kerncentrales, flexibel aan en uit te schakelen zijn naargelang er hernieuwbare energie voorradig is. Het wordt het ultieme argument tegen kernenergie: de grote centrales blokkeren de energietransitie.

Een argument dat er wel van uitgaat dat gas altijd en overal goedkoop uit de kraan zal blijven stromen. Een tragische vergissing. Ook kernenergie is niet het ultieme redmiddel dat sommige Groen-bashers er al te gretig van maken. Maar had een breder energiepalet, inclusief nucleair, het Europese leed kunnen verzachten? Zeker weten.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234