Donderdag 25/04/2019

Interview

Grondwetspecialist: “Eén klimaatminister? Dat is sciencefiction”

Stefan Sottiaux is helemaal te vinden voor een zevende staatshervorming, op voorwaarde dat die de uitwassen van de zesde rechtzet. Beeld Thomas Sweertvaegher

Vijftig jaar lang is de staat al hervormd. Toch ligt het zwaartepunt nog steeds niet bij de deelstaten, ontdekte grondwetspecialist Stefan Sottiaux, tot spijt van de minister-president die het benijdt. “Ik ben voor een zevende staatshervorming: een die de absurde uitwassen van de zesde rechtzet.”

Nee, een bestseller heeft hij samen met Karel Reybrouck niet geschreven, geeft professor grondwettelijk recht Stefan Sottiaux (KU Leuven) lachend toe.  En toch is het 900 pagina’s dikke De federale bevoegdheden een baanbrekend werk geworden. Voor het eerst staat nu beschreven wat die federale overheid precies doet.

Dat klinkt hallucinant: wisten we dat dan nog niet?

Sottiaux: “Niet exact, neen. Van de deelstaten weet men precies wat ze doen. De afgelopen decennia zijn er heel wat bevoegdheden overgedragen naar de gemeenschappen en de gewesten en bij iedere overdracht is gedetailleerd beschreven wat die bevoegdheid juist zou gaan inhouden. Maar voor de federale overheid was die oefening nog nooit gemaakt. Niemand heeft ooit een lijstje bijgehouden van wat die allemaal doet.” 

Uw conclusie is behoorlijk verrassend: ondanks zes staatshervormingen ligt het zwaartepunt van onze democratie nog steeds federaal.

“Ik was zelf ook verbaasd. Er zijn de laatste vijftig jaar heel wat belangrijke bevoegdheden overgeheveld, dat is zeker waar. Maar de federale staat is allesbehalve een lege doos geworden. De mythe dat het zwaartepunt intussen bij de deelstaten ligt, zoals Vlaanderen zich zo graag op de borst klopt, is bij deze doorprikt. Op de schaal van samenwerking tot autonomie zitten we nog steeds dichter bij het eerste dan bij het laatste. In het beste geval naderen we het midden.”

Waren al die staatshervormingen dan slechts gerommel in de marge?

“Nee, maar de manoeuvreerruimte van de deelstaten is beperkt. De grote ideologische keuzes zijn lang geleden al gebeurd op federaal niveau. De deelstaten kunnen het beleid modelleren naar de eigen noden en voorkeuren, maar ze kunnen het warm water geen twee keer uitvinden. Daar staat tegenover dat de federale overheid wel heel veel bewegingsruimte heeft, net omdat de bevoegdheden daar niet tot in detail vastliggen. Dat betekent ook dat wanneer er zich nieuwe uitdagingen stellen, zoals artificiële intelligentie, wraakporno of digitale media, die makkelijker in te passen zijn in die ruime federale bevoegdheden.”

Dus in feite zijn we vandaag de federale overheid zelf nog steeds verder aan het uitbreiden?

“Klopt. Bovendien zijn de heetste hangijzers van onze tijd geen deelstatelijke thema’s. Denk aan migratie, privacy, veiligheid. De politieke relevantie ligt vandaag voornamelijk federaal.”

Dat is niet zo met klimaat, een bijzonder heet hangijzer dat vandaag versnipperd is over alle niveaus. Zou dat ook niet beter de bevoegdheid van één federale minister worden, zoals Groen voorstelt?

“Dat is onhaalbaar. Er is ook niet pakweg één vergrijzingsminister of één minister van Armoede in dit land omdat er zoveel bevoegdheden onder vallen. Klimaat, dat omvat energie, leefmilieu, mobiliteit, landbouw, huisvesting. Allemaal gewestelijke thema’s vandaag. Maar klimaat is evenzeer een fiscale aangelegenheid, wat federaal zit. Tenzij je één superminister maakt, die bevoegd is voor al die thema’s, is één klimaatminister pure sciencefiction.

We zijn dus gedoemd tot vier klimaatministers?

“Niet tot vier, tot twintig! Herfederaliseren zou het einde van het federalisme zijn, zoals we dat vandaag kennen. Wat niet wil zeggen dat het klimaatbeleid efficiënter en daadkrachtiger kan. De federale overheid zou beter moeten coördineren en bijvoorbeeld met de deelstaten verplichte samenwerkingsakkoorden sluiten. Daar moet dan ook een sanctiemechanisme aan verbonden zijn, voor wie de bindende klimaatdoelstellingen niet nakomt. Dat kan ook positief: deelstaten die hun verbintenis wel nakomen, krijgen extra geld.”

De klimaatactivisten willen de politieke partijen er vandaag van overtuigen om de klimaatdoelstellingen te verankeren in de grondwet. Dat vindt u dan een goed idee?

“Eigenlijk niet. Het is een verregaande inperking van de autonomie van de deelstaten. Je kan perfect meer dwingende afspraken maken, zonder de grondwet aan te passen. Bovendien, door de klimaatdoelstellingen in te schrijven in de grondwet, heb je nog steeds geen sanctiemechanisme. En dat lijkt me net essentieel.

“Ik ben er trouwens niet van overtuigd dat één klimaatminister ervoor zou zorgen dat je een ambitieuzer klimaatbeleid krijgt. Denkt u dat het makkelijker gaat zijn om op federaal niveau een akkoord te vinden over pakweg rekeningrijden dan op deelstatelijk niveau? De reden waarom die bevoegdheden ooit zijn overgedragen, is precies dat het zo verschrikkelijk moeilijk was om tot één gemeenschappelijk beleid te komen.”

Het voordeel zou wel zijn dat je één systeem hebt dat niet aan de taalgrens stopt. U kreeg met uw boek een mooi zicht op de versnippering van onze bevoegdheden. Hoe dramatisch is het gesteld?

(lachje) “Behoorlijk. Volledig homogene pakketten zijn een illusie, in een federale staat zullen we altijd gedoemd zijn tot samenwerking tussen de niveaus. Maar je kan wel homogene deelpakketjes maken. Zelfs daar slaagt men niet in. In de gezondheidszorg is de situatie schrijnend. Ik denk dat er geen drie mensen zijn in dit land die nog weten hoe de vork daar precies in de steel zit. 

“De zesde staatshervorming is een absurde voorafname geweest op het defederaliseren van de gezondheidszorg. Het resultaat is één grote soep, puur Belgisch surrealisme. Om van te huilen, kwaad te worden en ons diep te schamen. Het is duur, het is inefficiënt en wie is het slachtoffer? De zwaksten in onze samenleving. Aan hoeveel deuren mensen met een handicap moeten gaan kloppen vooraleer ze hun zorg en uitkeringen bij elkaar hebben: dat is volslagen kafka.”

U zegt dus: N-VA heeft gelijk, die zevende staatshervorming moet er nú komen?

“Ja. Al heb ik het niet over confederalisme en of andere ingrijpende wijzigingen aan ons staatsbestel. Een zevende staatshervorming is wat mij betreft dringend om de absurde uitwassen van de zesde staatshervorming recht te zetten. De problemen in de gezondheidszorg, mobiliteit en deeltjes van het arbeidsmarktbeleid zijn genoegzaam bekend. Nog vijf jaar wachten met het homogeniseren van de pakketten waar de versnippering het grootst is, zoals sommigen voorstellen, zou onverantwoord zijn. Het voordeel is ook dat dat allemaal perfect kan zonder de grondwet te wijzigen. Dat is niet nodig om bevoegdheden over te dragen.”

Je zou ze ook kunnen herfederaliseren.

“In theorie kunnen we vandaag inderdaad nog de twee richtingen uit, maar de lijn van de geschiedenis is duidelijk. En die is niet het creëren van een versterkte Belgische democratie. Nogmaals, er is een reden waarom men in de jaren 70 begonnen is met bevoegdheden op te delen – omdat men er op federaal niveau niet meer uitgeraakte.”

Het regent de laatste dagen wel meer voorstellen om de grondwet te hervormen. Bloedt uw grondwettelijk hart wanneer u de politieke partijen tegen elkaar hoort opbieden?

(knikt) “Absoluut. Nu, het gros van de voorstellen is perfect legitiem, hoor. Het is bijvoorbeeld geen slecht idee om de scheiding van kerk en staat letterlijk in de grondwet te laten verankeren. Maar het doet me wel pijn wanneer men zegt dat onze grondwet een relict is uit de 19de eeuw dat dringend aan modernisering toe is. Kan je je dat voorstellen in de VS? Geen Amerikaan die eraan zou denken om maar een letter te veranderen aan hun grondwet, die al uit de 18de eeuw stamt. Zij leren de basisprincipes in de lagere school, ik moet bij de eerstejaars aan de universiteit vanaf nul beginnen. Daarom gaan we ook zo achteloos om met de grondwet, we kennen haar niet. Terwijl, ze zegt zoveel over wie wij zijn.”

De Belgische identiteit zit vervat in de grondwet?

Er wordt in het hele identiteits- en integratiedebat vaak geschermd met ‘de waarden die ons binden’. Wel, daar staan ze. We zijn geen sterke natie, daardoor hebben we ook geen sterk grondwetsgevoel. Door alle staatshervormingen is onze grondwet ook eerder een samenlevingscontract geworden, een erg complex zelfs. Maar de basiswaarden staan nog steeds overeind.”

Waarom staat u zo weigerachtig ten opzichte van een modernisering? De maatschappij is al lang niet meer die van 1831.

“Misschien is de grondwet ietwat oubollig geformuleerd, maar is dat zo erg? België is gestoeld op de vier kardinale vrijheden: die van meningsuiting, die van onderwijs, van religie en van vereniging. De prille natie wilde zich afzetten tegen de autoritaire Willem I, die opposanten vervolgde, zich moeide met de opleiding van geestelijken en vond dat enkel de staat onderwijs mocht inrichten. Het verzet daartegen vormde de basis voor de Belgische revolutie. Vertel dat verhaal in burgerschapslessen op school, aan nieuwkomers tijdens hun integratietraject, en het is toch een stuk makkelijker om een gemeenschapsgevoel te creëren?”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.