Dinsdag 20/04/2021
Cristina Lafont, voor haar huis in Chicago: ‘De technocraat zegt dat de meute te dom is om beslissingen te nemen, de populist zegt dat de elite dom en corrupt is.’

Interview

Filosofe Cristina Lafont: ‘De lottocratie maakt mij bang’

Cristina Lafont, voor haar huis in Chicago: ‘De technocraat zegt dat de meute te dom is om beslissingen te nemen, de populist zegt dat de elite dom en corrupt is.’Beeld Evan Jenkins

Ze is blij dat de Verenigde Staten van Donald Trump verlost zijn. Maar de democratie blijft in crisis verkeren, vindt ze, ook in Europa. Filosofe Cristina Lafont (58) over het belang van verkiezingen en de grenzen van gelote burgerpanels. ‘De lottocratie maakt mij bang.’

“Natuurlijk niet”, zegt Cristina Lafont. “Natuurlijk kun je niet van elke ­burger verwachten dat hij of zij zich voortdurend met politiek bezighoudt. Niet elke burger hoeft politicus te worden. Het probleem met politiek is wat schrijver Oscar Wilde vroeger al het probleem van het socialisme noemde:

It takes too many evenings’, het neemt te veel avonden in beslag. Participatie is veeleisend, het is niet realistisch om dat van iedereen te ver­wachten.”

Lafont is politiek filosoof. Ze is van Spaanse ­origine, werkte overal ter wereld aan tal van ­universiteiten en is momenteel verbonden aan de Northwestern University nabij ­Chicago in de Verenigde Staten. Haar pas verschenen boek Democracy Without Shortcuts is een buitengewoon interessant en belangrijk werk in de academische literatuur over de wegen naar democratische vernieuwing. Het werpt een ­helder licht op concepten als participatie, deliberatie en loting.

BIO • geboren in 1963 in Valencia (Spanje) • hoogleraar filosofie aan Northwestern University (Illinois, VS) • doctoreerde in 1992 onder supervisie van de Duitse filosoof Jürgen Habermas • gespecialiseerd in alle mogelijke vormen van democratische vernieuwing • haar boek Democracy Without Short­cuts verscheen onlangs bij Oxford University Press

“Het lijkt niet zo goed te gaan met de democratie”, zegt ze via Skype. “Daarom heb ik dit boek geschreven. Ik denk dat de meeste mensen zich wel realiseren dat de democratie zich in een crisis bevindt, maar de vraag is: hoe gaan we daar iets aan doen?”

Wat zijn de symptomen van die crisis van de democratie?

“Het belangrijkste symptoom is dat burgers de indruk hebben dat ze de macht om beslissingen te beïnvloeden aan het verliezen zijn. Dat er geen democratische controle op politieke beslissingen meer is.

“Formeel gesproken is er niets veranderd: we hebben nog altijd stemrecht, vrijheid van vereniging, vrijheid van meningsuiting. Maar die rechten volstaan niet meer om burgers controle te geven. Er is dus sprake van een crisis van de manier waarop burgers politiek vertegenwoordigd ­worden.”

En klopt dat gevoel?

“We weten dat mensen dat gevoel hebben. Uit opiniepeilingen blijkt dat de steun voor democratie aan het verzwakken is. En ik denk dat het ook klopt. De voorbije decennia zijn er heel wat shortcuts, binnenwegen, aangelegd om politieke beslissingen te nemen, vooral op transnationaal vlak. Sinds de komst van het neoliberalisme worden we op een technocratische manier bestuurd – achter de rug van de burgers, als het ware. Dat heeft onder meer tot de financiële crisis van 2008 en tot de vernietiging van jobs geleid.”

Is de Europese Unie zo’n shortcut?

“Absoluut. Het democratisch deficit van de Europese Unie is voor de meeste burgers al lang duidelijk. Maar in de Verenigde Staten doet zich hetzelfde probleem voor. Mij valt dat op, omdat ik met Europese ogen naar de Verenigde Staten kijk. Daar is het punt dat zowel de Democraten als de Republikeinen 99 procent van de mensen niet vertegenwoordigen. De Republikeinse partij is er voor de rijke elite – 1 procent. De Democratische partij is er voor de culturele elite – die ook maar 1 procent van de bevolking uitmaakt.”

En Donald Trump is in dat gat gesprongen?

“Ja. Hij heeft in 2016 beloofd om de controle aan het volk terug te geven. Die boodschap sloeg aan, omdat mensen dus het gevoel hadden de controle helemaal kwijt te zijn.”

Wat verwacht u van Joe Biden?

“Het goede nieuws is dat de verwachtingen laaggespannen zijn. Zelf zou ik voor om het even wie hebben gestemd, om van Trump af te zijn. Voor Mickey Mouse, desnoods. Ik reed rond met een bumpersticker Anyone2020 – om het even wie in 2020. Hij is sterk gestart, maar ik ben bang dat Biden niet echt een verschil zal kunnen maken voor de mensen die vrezen dat hun kinderen het slechter zullen hebben dan zijzelf.”

Terug naar Europa: hier is radicaal-rechts, waar de geestesverwanten van Trump zich bevinden, tegen de Europese Unie.

“Wat ze doen, is precies hetzelfde: beloven dat ze de controle van de technocraten zullen terugpakken. Populisme is een logische backlash van de technocratie. Maar net zoals de technocratie is het geen oplossing voor ons democratische probleem. Beide fenomenen zijn even ondemocratisch: ze lokken mensen met de belofte dat het beter wordt als de juiste mensen de beslissingen nemen. De technocraat zegt dat de meute te dom is om beslissingen te nemen, de populist zegt dat de elite dom en ­corrupt is.”

Ziet u een uitweg?

“We moeten terug naar de centrale belofte van de democratie: inclusie. Het idee dat alle mensen betrokken worden bij het bestuur. Om de huidige tendenzen te keren – zowel het populisme als de technocratie – hebben we dus méér democratie nodig. Alle burgers moeten mee zijn, het moet veel inclusiever: dat is tenslotte de belofte van democratie. De meeste mensen willen ook geen andere regeervorm, maar ze zijn niet meer tevreden over de huidige invulling ervan.”

De wereld is erg complex geworden. Een instelling zoals de Europese Unie is daar een antwoord op. Hoe kun je daar de burger dichter bij betrekken?

“Kent u de grap van de man die in Ierland aan een lokale bewoner vraagt hoe hij best naar Dublin kan rijden? De bewoner antwoordt: ‘Ik zou zeker niet hier vertrekken.’ Dat geldt ook voor dit debat: idealiter hadden we een ander vertrekpunt. Maar we moeten starten waar we nu zijn. Eerst nog eens het probleem: steeds meer vraagstukken die we moeten aanpakken – handel, fiscaliteit, het klimaat, nu de pandemie – overstijgen het nationale niveau. Toch bestaan er alleen nationale politieke partijen om op te stemmen. Die partijen doen allerlei beloftes die ze niet kunnen waarmaken.”

‘In Europa moeten partijen ontstaan die zich op Europees niveau organiseren. dán kun je kiezen voor een bepaald beleid.’   Beeld Evan Jenkins
‘In Europa moeten partijen ontstaan die zich op Europees niveau organiseren. dán kun je kiezen voor een bepaald beleid.’Beeld Evan Jenkins

Omdat ze geen greep hebben op die trans­nationale problemen.

“Precies. Het meest tragische voorbeeld was dat van de Griekse regering die werd verkozen met de belofte om tegen het Europese bezuinigingsbeleid in te gaan, en daarna door de Europese Unie werd gedwongen om tóch te bezuinigen. We hebben politieke partijen op Europees niveau nodig, dat lijkt me al een goede ambitie. Vandaag worden Europese burgers alleen op een descriptieve manier vertegenwoordigd.”

Hoe bedoelt u dat?

“Wel, staatshoofden en regeringsleiders spreken in de Europese Raad, waarvan Charles Michel vandaag de voorzitter is. En ze spreken allemaal namens hun eigen land, zodat u in zekere zin als Belg vertegenwoordigd bent. Maar alleen als Belg, niet op een politieke manier. Uw politieke waarden en visie worden immers niet noodzakelijk door uw regeringsleider uitgedragen. Het zou mij als Europeaan niet kunnen schelen of mijn land nu al of niet vertegenwoordigd is, ik wil dat mijn ideeën vertegenwoordigd zijn.”

De Europese Commissie en het Europees Parlement moeten naar een soort regering evolueren die door een meerderheid gedekt wordt. Is dat de goede richting?

“Absoluut. Ik wil op Europees niveau geen gevecht zien tussen verschillende naties, ik wil een politieke strijd. Een strijd tussen landen is niet democratisch, een politieke strijd waar alle burgers bij betrokken zijn, is dat wel. Op dit moment lijken Europese politieke partijen misschien ondenkbaar, maar als we de instituties aanpassen, zullen mensen zich volgens mij snel aanpassen, en zullen ze ook op Europees niveau politiek beginnen te denken, in functie van hun waarden en overtuigingen, in plaats van hun nationaliteit.”

Is het realistisch?

“Het is de richting die we uit moeten. Als de EU erin zou slagen om al haar burgers politiek te vertegenwoordigen, zou het de eerste keer in de geschiedenis van de mensheid zijn dat een representatieve democratie op transnationaal niveau bestaat.”

De EU maakt tijdens deze coronacrisis wel geen goede indruk.

“Dat kan zijn, maar in de Verenigde Staten was het een compléte ramp. In alle landen met populistische leiders, zoals ook Brazilië, India en het Verenigd Koninkrijk, heeft de overheid de crisis zeer slecht beheerd. Nu met de vaccinatie verandert dat beeld, dat is juist. Maar voor een grondige evaluatie is het nog te vroeg, we zitten er met onze neus nog te dicht op. In elk geval kon de Europese Unie de pandemie niet goed managen, dat klopt. De Commissie en het Parlement zijn goed in regulering, wetgeving en het sluiten van handelsakkoorden. Maar het is een lichaam dat niet politiek kan handelen.”

Laten we eens naar een aantal andere thema’s in uw boek kijken. Ook in België wordt veel over politieke vernieuwing nagedacht – van deliberatie tot loting. De nieuwe regering wil daar expliciet werk van maken.

“België probeert inderdaad een pionier te zijn. Ik heb een dubbel gevoel bij een aantal van die vernieuwende ideeën. Ik verdedig het idee van participatie, daarom heb ik mijn boek geschreven, maar het doet ertoe op welke manier dat gebeurt. Het moet op de juiste manier gebeuren, anders wordt het probleem alleen maar groter.”

Wat is de verkeerde manier?

“De lottocratie, waarbij je panels van gelote burgers beslissingen laat nemen, maakt mij bang. Ik ben opgegroeid in een dictatuur, het heeft ons veel strijd gekost om te mogen stemmen. Ik was zestien toen iedereen in Spanje voor het eerst stemrecht kreeg. Ik weet dus goed hoe belangrijk het is om dat te mogen. Toen het Capitool werd aangevallen, dacht ik terug aan de tanks die ooit nog door mijn dorp in Spanje reden. Voor mij veegt het idee van lottocratie het algemeen enkelvoudig stemrecht gewoon van tafel.”

Dan liever die goede ouderwetse representatieve democratie?

“Nou en of. Je mag niet een klein groepje mensen uitloten en belangrijke beslissingen laten nemen. Het is prachtig voor dat groepje, natuurlijk. Dat groepje krijgt veel macht. Maar het helpt de democratie niet vooruit, integendeel: het is een ándere shortcut, een nieuwe binnenweg om het echte probleem te omzeilen.”

Maar het is toch niet de bedoeling dat die gelote panels beslissingen nemen? Ze moeten toch alleen adviseren, waarna de politiek knopen doorhakt?

“De echte voorstanders van de lottocratie gaan verder dan dat en laten zulke panels beslissingen nemen. Als ze alleen maar overleggen en discussiëren, maken ze mij uiteraard minder bang. Maar er worden tegenwoordig boeken geschreven met titels als Against Democracy en Tegen verkiezingen.”

Met dat laatste verwijst u naar het boek van David Van Reybrouck. Hij stelt dat de Amerikaanse founding fathers voor verkiezingen kozen en niet voor loting omdat ze niet wilden dat het gewone volk iets te zeggen zou hebben. Volgens hem was de keuze voor verkiezingen een soort verder­zetting van de aristocratie.

“En dat is absoluut niet juist, wat hij daarover schrijft. En zelfs als het historisch wél juist was, dan zegt het nog niets over de wenselijkheid van loting of verkiezingen vandaag. Ik geef een voorbeeld: in zo’n geloot burgerpanel zullen wellicht vrouwen zitten, zoals ik. En academici, zoals ik. En mensen van mijn leeftijd. Maar dat wil nog altijd niet zeggen dat ik mij door zo’n groep vertegenwoordigd voel: ik sta aan de politieke linkerzijde en wil door een politieke linkse stem vertegenwoordigd worden. Of dat een vrouw of een academicus of iemand van mijn leeftijd is, kan mij niet schelen. Een lukrake steekproef in de bevolking is extreem apolitiek. Dat is een gigantisch probleem.”

Maar zijn in zo’n steekproef niet vanzelf ook verschillende visies aanwezig?

“Je kunt onder geen beding verwachten dat burgers zich blind moeten onderwerpen aan beslissingen die zo’n panel zou nemen. Ze zullen die beslissingen gewoon niet volgen. Politiek gaat ook over de verovering van de harten en de geesten van de mensen, over het betrekken van iedereen bij het democratische proces. Niet over de heerschappij van de enkelen – of dat nu technocraten zijn of gelote burgers. It takes two to tango – burgers zullen je niet volgen als je hen niet hebt overtuigd.”

Dat geldt toch ook voor politieke meerder­heids­beslissingen?

“Zeker. Kijk naar de Verenigde Staten: daar bestaat al sinds de jaren 1960 wetgeving die segregatie moet tegengaan. Toch zijn de scholen vandaag gesegregeerder dan ooit. Maar dat probleem zou dus nog veel groter worden als je willekeurig uitgelote burgers te veel macht en invloed geeft.”

‘Wie sociale media volgt, heeft geen idee van wat er leeft bij de bevolking. Tweets kunnen ook van Russische trollen komen.’  Beeld Evan Jenkins
‘Wie sociale media volgt, heeft geen idee van wat er leeft bij de bevolking. Tweets kunnen ook van Russische trollen komen.’Beeld Evan Jenkins

En toch zijn minipubliekjes, zoals u ze noemt – minipublics – bruikbaar om de democratie te verbeteren. Hoe moet dat dan wel?

“Wij moeten onszelf als burgers empoweren, meer controle geven, door zulke minipublics op de juiste manier te gebruiken. Het positieve aan zo’n steekproef uit de bevolking is dat ze geen lobby vertegenwoordigen, geen verborgen agenda hebben. We kunnen zulke panels dus gebruiken om onderwerpen te bespreken, met alle argumenten voor en tegen. Het resultaat van die beraadslaging kan dan met alle burgers worden gedeeld. We mogen nooit aanvaarden dat zo’n panel knopen doorhakt of afgewerkte adviezen geeft, alleen dat het nadenkt over maatschappelijke problemen, en die verheldert en toelicht.”

Omdat wij geen tijd hebben om over alle onderwerpen diep na te denken, doen zulke minipubliekjes dat in onze plaats, bedoelt u dat?

“Zoiets, inderdaad. Je kunt heel veel van die minipublics samenstellen, voor allerlei verschillende thema’s. Onder meer thema’s waar veel mensen weinig of niets over afweten, zoals bijvoorbeeld ­genetische modificatie van gewassen: een mini­public kan, na grondig overleg, een soort samenvatting geven van alle argumenten, zodat het debat in de publieke sfeer op een beter geïnformeerde manier kan verlopen. Zeker in tijden van sociale media is dat cruciaal: wie sociale media volgt, heeft geen flauw idee van wat er precies leeft bij de bevolking. Tweets kunnen evengoed van Russische trollen komen.”

Dan verwacht u van die minipubliekjes wat de traditionele media horen te doen?

“Die rol zouden ze mee kunnen spelen, inderdaad: een betrouwbaar informatiekanaal zoals de ouderwetse kranten dat waren en zijn. Je wilt als burger over elk onderwerp de beste argumenten en tegenargumenten kennen. Maar buitengewoon belangrijk is dat zo’n minipubliek ons op geen enkele manier vertegenwoordigt, daarvoor verkiezen we namelijk politici. Het gaat over het publieke debat, over het informeren van burgers. Van alle burgers, zodat niemand uitgesloten wordt. Dat is de belofte van de democratie.”

Maar als de meerderheid een andere visie op de samenleving heeft dan ik, dan moet ik dat toch aanvaarden? Is totale inclusiviteit dan wel mogelijk?

“Ja en nee. Het is uiteraard mogelijk dat er beslissingen genomen worden waarmee ik het helemaal niet eens ben. Het punt is dat ik in een volwaardige democratie dan nog altijd in staat moet zijn om zelfs die beslissingen redelijk te vinden. Als de meerderheid van mijn medeburgers een andere visie heeft, en die valt binnen de grenzen van de grondwet, moet ik dat aanvaarden. Zolang van geen enkel individu of minderheid de rechten worden geschonden, mag de meerderheid besturen. Burgers moeten altijd de mogelijkheid hebben om de rechterlijke toetsing van een politieke beslissing te vragen.”

Is het idee dat iedereen redelijke beslissingen zal aanvaarden niet te hoog gegrepen? Zullen we niet altijd diep verdeeld blijven?

“Zeker. Maar dat is nu juist het mooie als je mini­publiekjes organiseert en in debat laat gaan. Mensen kunnen tijdens zo’n gesprek van mening veranderen. Je leert als het ware beter over lastige thema’s nadenken. Belangrijk is alleen dat de finale beslissing altijd bij de verkozen politici blijft liggen. Je zou kunnen zeggen dat ik een derde weg bepleit, tussen de louter representatieve democratie en de lottocratie, waarbij je te veel macht bij willekeurig geselecteerde burgers zou leggen.”

Maar verkiezingen blijven de kern, de essentie.

“Uiteraard. Verkiezingen zijn essentieel, want wij moeten politiek vertegenwoordigd worden. Alleen zouden er in Europa dus partijen moeten ontstaan die zich op Europees niveau organiseren. Pas dán zullen Europeanen echt kunnen kiezen voor een bepaald beleid. De Europese Unie moet de mogelijkheid krijgen om politiek te handelen met de steun van een meerderheid van de burgers.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234