Donderdag 03/12/2020

AnalyseLopende zaken

Europa zal ons niet van corona kunnen verlossen

Koopzondag in Antwerpen, net voor de lockdown. ‘Burgemeesters willen altijd de belangen van de lokale economie vrijwaren.’Beeld Tine Schoemaker

Kan ‘meer Europa’ ons bevrijden van het coronavirus? De vraag is of een effectief coronabeleid niet juist beter op een lokaler niveau georganiseerd wordt. De stad bijvoorbeeld.

Het is een beetje raar. Terwijl in België schouwburgen en pretparken waarschijnlijk tot in het nieuwe jaar dicht­gespijkerd blijven, zwaaien de deuren in Nederland alweer open. De Nederlandse regering smeekt de Belgen dan wel weg te blijven, in de mailboxen lopen de eerste promoties binnen voor een weekendje Efteling of Zeeuws-Vlaanderen.

Die vaststelling verleidde epidemioloog Pierre Van Damme in De afspraak tot de suggestie dat een versoepeling in het coronabeleid beter vooraf gecoördineerd wordt onder buurlanden. Maar ja, elk Europees land is wel weer de buur van een volgend land. Dus, besloot professor Van Damme, is een eengemaakte Europese aanpak dringend gewenst.

Het is een verzuchting die je wel vaker hoort. Corona ‘bewijst’ dat het gezondheidsbeleid, of ten minste het gezondheidscrisisbeleid, beter uniform en Europees geregeld wordt. Op die manier sluit je zogenaamde spill-overeffecten uit, waarbij maatregelen in één gebied elders een negatief effect hebben. Want als in Nederland de pretparken opengaan, en in België niet, dan trekken Belgen de grens wel over. In een territorium zonder harde grenzen, zoals de Schengen-zone, zijn dergelijke spill-overs onvermijdelijk.

Meer Europa dus, zoals het recept voor crisissen zo vaak luidt? Het is nog maar de vraag. Algauw stoot je op hoge hinderpalen. Het kan toch niet de bedoeling zijn dat het hele Europese continent in één beweging mee schuift naar verstrenging als er in enkele regio’s een besmettingshaard uitbreekt? Dat is wel de consequentie van het Europese idee van Pierre Van Damme: Nederland mag niet versoepelen zolang ‘wij’ niet versoepelen.

Vertrouwen

Zinvoller zou het zijn, mochten alle Europese lidstaten dezelfde ‘coronabarometer’ volgen, met dezelfde grenswaarden en dezelfde maatregelen. Hier stelt zich een democratisch probleem. Een (gedeeltelijke) lockdown die vanuit Europa wordt opgelegd, zal het al broze vertrouwen in de Europese instellingen nog meer ondergraven. Paradox: dat de Europese meerwaarde in het gezondheidsbeleid wat mager uitvalt, voedt de scepsis over de EU, maar anderzijds mist die EU de legitimiteit om echt door te pakken.

Is het wel zo’n goed idee om het gezondheidscrisisbeleid op een supranationaal niveau te brengen? Het is des mensen om hogere overheden te aanroepen in tijden van nood, zoals men vroeger met hogere goden deed. Maar misschien moeten we de politieke remedie ‘lager’ zoeken. Juist een meer lokale aanpak kan een beter resultaat opleveren. Waar iets ontbrandt, kan dan kordaat en lokaal ingegrepen worden.

Het lijkt contra-intuïtief omdat een pandemie per definitie een wereldwijd probleem is. Eigenlijk gaat het om een cluster van lokale uitbraken. Stedelijke uitbraken, om precies te zijn. Een epidemie is van nature een (groot)stedelijk probleem. Dat geldt voor cholera, voor tbc en nu ook voor het coronavirus. Logisch: in steden wonen mensen dicht op elkaar, is de huisvesting soms precair en ongezond en is het vrije verkeer tussen mensen groot en zelfs internationaal, van werkvloer tot winkelstraat. Precies zoals een virus het hebben wil. Wie het virus de kop wil indrukken, grijpt dus ook best op stedelijk niveau in.

Dat België tot tweemaal toe zo ernstig getroffen is, is deels te wijten aan de verstedelijking en drukke pendelcultuur tussen werk, school en thuis. In de huidige tweede besmettingsgolf spelen de Franstalige universiteitssteden Brussel, Luik en Charleroi bijvoorbeeld een dramatische rol. Dat is niet zomaar ‘pech’. Dat is het gevolg van een historische verwaarlozing van de ruimtelijke ordening en stedenbouw. En het is een gevolg van de politieke weigering om bijtijds op lokaal, stedelijk niveau verantwoordelijkheid op te nemen.

Dat België ook economisch steviger klappen krijgt dan de meeste buurlanden is eveneens een gevolg van het stedelijke karakter van de epidemie. Onze economie draait meer dan gemiddeld op typisch stedelijke dienstensectoren, met bijvoorbeeld een ruimer aandeel horeca. De klap van de lockdown trilt hier langer na. Dat stedelijk-economische belang verklaart waarom, bijvoorbeeld in Brussel, zo lang gewacht is om in te grijpen: de angst om de handel te schaden. Een nefaste keuze, met als gevolg dat nog veel straffer diende te worden opgetreden.

Antwerpse lockdown

Een grootstedelijk coronabeleid zal soms streng en repressief moeten zijn, om erger te voorkomen. Ook preventief is er ruime marge voor verbetering. Betere huisvesting kan verhelpen dat een epidemie de armere delen van de bevolking ongelijk hard treft. Meer groene, open ruimte kan verhelpen dat handhaving een dagelijks gevecht tussen politie en relschoppers wordt.

Het kan beter. We hebben het zelf bewezen, met de aanpak van de ‘zomergolf’ in Antwerpen. Daaruit vallen drie extra lessen te trekken. De ‘Antwerpse lockdown’ werd niet door de burgemeester, Bart De Wever (N-VA), afgedwongen, wel door de gouverneur als vertegenwoordiger van de nationale overheid. Dat heeft niets met voor of tegen De Wever te maken. Burgemeesters zullen áltijd te laat ingrijpen. Omdat ze de belangen van de lokale economie willen vrijwaren, zoals de burgemeesters van Brussel en Antwerpen illustreerden door hun koopweekends door te laten gaan.

De burgemeester van Willebroek toonde dan weer dat je het instrument van lockdown en avondklok beter niet zomaar aan de occasionele sheriff toevertrouwt. Voor je het weet heb je bij elk incident een samen­scholingsverbod.

Ten slotte: grote steden zijn metropolen die de grenzen van de stad ontstijgen. In Antwerpen werden de maatregelen op provinciaal niveau genomen. Een arbitraire beslissing, bij gebrek aan beter. Ook in het geval van Brussel zouden niet alleen stad en het gewest betrokken moeten worden, maar ook de metropolitane zone eromheen in Vlaams- en Waals-Brabant.

Dat is een institutioneel taboe. Alleen al dat taboe opheffen, zou een veel nuttiger staatshervorming opleveren dan, pakweg, de regionalisering van de kinderbijslag.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234