Vrijdag 24/01/2020

Syriëstrijders

"Er is geen politieke wil om op te komen voor gevangen Belgische IS-strijders"

Gevangenen in een Iraakse cel. Vaak worden hun rechten niet gerespecteerd. Beeld AP

De regering staat voor een juridisch dilemma nu ze weigert gevangen IS-strijders terug te halen uit Irak, berucht om zijn oneerlijke processen en de doodstraf, waar België zich principieel tegen verzet. 'De regering moet de Iraakse overheden oproepen tot respect voor de mensenrechten.'

De Belgische regering is niet bereid Belgische IS-strijders terug te halen uit Iraakse cellen, ook niet nadat de daar gevangen Tarik Jadaoun liet weten informatie te hebben voor de Belgische inlichtingendiensten. "Ik zie niet in hoe we kunnen onderhandelen met oorlogsmisdadigers, zeker niet na de tragedie die we hebben gekend op ons grondgebied", zei Charles Michel aan VTM NIEUWS. De premier benadrukte wel "het internationale recht te respecteren". Maar kan dat wel, als Irak de doodstraf uitvoert?

Jihad-onderzoeker Pieter Van Ostaeyen heeft er een dubbel gevoel bij. Aan onze webeditie zei hij eerder te twijfelen aan Jadaouns beweegreden. "Een veroordeling van tien of vijftien jaar in België is sowieso aantrekkelijker dan de doodstraf." Tegelijk vindt hij dat België zich er te gemakkelijk van afmaakt. "We doen aan een soort gerechtsontduiking door hun grondwettelijke rechten te negeren. We besteden de doodstraf uit aan Irak. Daar moet een debat over komen."

Grondige redenen tot bezorgdheid over de Iraakse rechtsgang zijn er zeker. Belkis Wille, die voor mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch processen in Irak observeert, zegt weet te hebben van al 7.374 IS-verdachten die op een drafje berecht werden sinds 2014. Van hen zijn er al minstens 92 geëxecuteerd.

"Uit alle processen die we observeerden, is het overduidelijk dat het recht op een eerlijk proces er niet is gegarandeerd", zegt ze aan De Morgen. "Vijfennegentig procent van de aanklachten is enkel gebaseerd op bekentenissen, niet op getuigenissen of materiële bewijzen, terwijl terreurverdachten gefolterd worden, hen het recht op bijstand van een advocaat wordt ontzegd en ze de doodstraf riskeren. Voor EU-lidstaten die tegen de doodstraf zijn en burgers in de cel zitten hebben, is dit een bijzonder moeilijke situatie."

Wille waarschuwt dat het gebrek aan een eerlijke rechtsgang de IS-slachtoffers van hun recht op juridische waarheidsbevinding berooft. "Terreurprocessen duren soms maar 15 tot 20 minuten - zonder dat er slachtoffers van hun vermeende misdaden aanwezig zijn."

Net in het belang van deze slachtoffers of hun nabestaanden vindt de mensenrechtenonderzoekster dat processen "zo dicht mogelijk bij de plaats van de misdaden" moeten plaatsvinden. "Daarom is het best dat ook buitenlandse IS-strijders in Irak worden berecht en hun straf uitzitten, met uitzondering misschien van minderjarigen." Wel dringt Wille erop aan dat de thuisstaten van buitenlandse IS-strijders meer inspanningen doen om Irak te helpen een eerlijke rechtsgang te verzekeren en zich uitspreken tegen de doodstraf.

Ook Amnesty International is het daarmee eens. "Als ze de doodstraf boven het hoofd hangt, waar België een fervente tegenstander van is, dan moet ons land alle diplomatieke middelen inzetten om te voorkomen dat ze ter dood veroordeeld of geëxecuteerd worden", zegt Lore Van Welden.

Professor internationaal recht Jan Wouters (KU Leuven) treedt deze bezorgdheid bij. "Echter, omdat mensenrechtenschendingen in gevangenschap plaatsvinden op het grondgebied van een andere soevereine staat, kan België niet unilateraal optreden, maar enkel actie ondernemen via de consulaire bescherming."

Zo'n lokale juridische bijstand is weliswaar niet verplicht. Wouters: "Het is een gunst en geen recht, al worden verdachten van ernstige feiten zoals moord quasi-automatisch bijgestaan. Maar België komt hoogst uitzonderlijk rechtstreeks tussen in de rechtsgang - enkel wanneer er een groot mensenrechtenprobleem is, zoals de doodstraf voor homoseksualiteit - wordt de zaak diplomatiek van aard."

Terreurinlichtingen

Wouters zegt te "begrijpen dat de regering niet geïnteresseerd is in het verzoeken om uitlevering", maar bepleit meer actie. "Ik heb de indruk dat er geen politieke wil bestaat om op te komen voor de Belgische IS-strijders die de doodstraf riskeren. Het blijven wel Belgische onderdanen. Het is goed mogelijk dat hun detentie, proces en veroordeling gepaard gaan met ernstige mensenrechtenschendingen. Het minste wat de regering zou moeten doen, is dus de Irakese overheden oproepen tot respect voor de mensenrechten, zoals menswaardige gevangenisvoorwaarden, en de garantie op een eerlijk proces."

De Belgische IS-strijder Tarik Jadaoun riskeert de doodstraf in Irak en hoopt op een celstraf in België. Beeld RV VRT

Tegen het risico op de doodstraf kan België enkel diplomatiek pleiten. Juridisch hebben we geen verhaal, ook niet om op grond daarvan een uitlevering aan ons land te vragen. Wouters: "Er is onder het internationaal recht geen absoluut verbod op de doodstraf. Er is wel het Tweede Aanvullend Protocol bij het Internationaal verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten, dat de doodstraf verbiedt voor verdragspartijen, maar Irak is hier geen partij. België heeft ook geen bilateraal uitleveringsverdrag met Irak."

Mocht België berouwvolle IS-strijders uit Irak willen laten uitleveren, is er volgens Wouters één uitweg: het multilateraal verdrag inzake terroristische bomaanslagen, "waarbij zowel België als Irak partij zijn".

Daarbij kan een uitlevering gemotiveerd worden omwille van terreurinlichtingen, niet toevallig precies waar Jadaoun om vraagt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234