Maandag 08/08/2022

AnalyseLopende zaken

Er doemt een probleem op dat lang onder het tapijt is geveegd: het gaat slecht met de overheidsfinanciën. Zeer slecht

Open Vld-staatssecretaris van Begroting Eva De Bleeker maakte veelzeggende cijfers bekend: van de 136 miljard jaarlijkse  inkomsten houdt de federale regering er amper elf (!) over voor eigen beleid. Beeld ISOPIX
Open Vld-staatssecretaris van Begroting Eva De Bleeker maakte veelzeggende cijfers bekend: van de 136 miljard jaarlijkse inkomsten houdt de federale regering er amper elf (!) over voor eigen beleid.Beeld ISOPIX

Dat het energie­akkoord mager uitvalt, valt mede te verklaren door de nijpende budgettaire toestand van de federale overheid. Maar het financiële probleem van het land gaat veel verder dan een begrotings­tekort.

Bart Eeckhout

Een optimist zou kunnen zeggen dat de regering-De Croo er een goede week op heeft zitten. Een ambitieus investeringsplan voor het leger werd goedgekeurd, minister van Volksgezondheid Frank Vandenbroucke (Vooruit) krijgt steun voor zijn hervorming van de ziekenhuisfinanciering en eindelijk is er een akkoord over compensaties voor de torenhoge energiefacturen. Het zal een scepticus evenwel weinig moeite kosten om hetzelfde nieuws heel wat somberder in te kleuren. Want raakt dat plan-Vandenbroucke wel ooit uitgevoerd? Om nog te zwijgen van de ontgoochelde tot woedende teneur in de reacties op het al met al bescheiden energie­akkoord.

Vooral de teleurstelling over de energie­kwestie blijft hangen. De vergoeding die de regering veil heeft – naar schatting gemiddeld zo’n 150 à 200 euro per gezin – steekt schril af tegen de explosief gestegen gas- en elektriciteits­prijzen, die huishoudens makkelijk een tienvoud of meer kunnen kosten. De gasprijs wordt op de internationale markten aangejaagd door een stormachtige combinatie van factoren. Een nationale regering staat daar redelijk machteloos tegenover. Toch blijft de vaststelling hangen dat de regering-De Croo meer had kunnen doen. De Nederlandse regering vergoedt meer dan het dubbele, met een belastingkorting van ruim 400 euro per gezin.

Voor dat verschil is er één belangrijke verklaring: de begroting. Nederland heeft zijn rekeningen historisch veel beter op orde dan België. Dat laat zich voelen, nu de nood aan de man is. En zo, terwijl de pandemie stilletjes door de achterdeur lijkt te verdwijnen, doemt een probleem op dat lang onder het tapijt is geveegd: het gaat slecht met de overheidsfinanciën. Zeer slecht. De regering-De Croo erfde van haar ‘Zweedse’ voorgangers een begroting die door niet-gedekte belastingverminderingen uit evenwicht was. In de corona­crisis verslechterde de toestand alleen maar, ook in vergelijking met andere EU-lidstaten.

Welke graadmeter je ook gebruikt: de cijfers kleuren donker­rood. Maken critici zich in Nederland zorgen over een staatsschuld die naar dik 60 procent van het bnp gaat, dan stevent België stilaan op het dubbele af. Met een verwacht begrotingstekort van 5 procent van het bnp voor 2022 zit België op een zorgwekkende ‘Zuid-­Europese’ koers. Daarbij komt dat de economische groeiverwachtingen met 2,6 procent vrij mager uitvallen tegenover een EU-gemiddelde van ruim 4 procent, terwijl België wel met een relatief hoge prijs­inflatie kampt.

Reken je het bedrag van dat begrotingstekort uit, dan kom je op een duizelingwekkende 25 miljard die de Belgische overheden dus zeggen méér te gaan uitgeven dan ze ophalen. Overheden, in de meervoudsvorm, want deze krater is de collectieve verantwoordelijkheid van alle regeringen van het land. Ook de deelstaatregeringen krijgen de begroting niet meer in evenwicht en zien de schuldgraad (de verhouding tussen totale schuld en jaarlijkse inkomsten) snel stijgen. Zelfs in het welvarende Vlaanderen loopt die schuld al op tot 83 procent van de inkomsten. Ronduit catastrofaal is de situatie in Wallonië en Brussel, met verwachte schuldgraden van respectievelijk 256 en 192 procent.

De zorgen om de begroting lijken momenteel nog geen majeur politiek probleem. In de onzekere tijd van de corona­crisis was de boel economisch bij elkaar houden belangrijker dan een begroting sluiten. Bovendien heeft de Europese Commissie de strenge koers laten varen. Zelfs dit zorgwekkende rapport levert België nog geen ‘verhoogd toezicht’ op. De Belgen profiteren ervan dat Frankrijk in hetzelfde schuitje zit.

Roep om herfinanciering

Dat valt, zelfs in tijden van lage rente, niet vol te houden. De gevolgen zijn al tastbaar. De Waalse regering heeft amper ademruimte om de gevolgen van de waters­nood van deze zomer te dragen. En nu loopt ook de federale regering tegen haar limieten in de energiecrisis. Dat laat ook zien dat de roep om herfinanciering van de deelstaten, die opklinkt vanuit Franstalig België, maar lastig beantwoord kan worden. Waar moet het geld voor die herschikking dan wel vandaan komen?

Minister van Financiën Vincent Van Peteghem (CD&V) Beeld Tim Dirven
Minister van Financiën Vincent Van Peteghem (CD&V)Beeld Tim Dirven

Het financiële vraagstuk van de NV België reikt dan ook verder dan de begroting voor 2022 of 2023. Het echte probleem lees je af uit de inzichtelijke grafiek van de federale begroting die bevoegd staatssecretaris Eva De Bleeker (Open Vld) liet publiceren op de website van haar administratie. Van de 136 miljard inkomsten die de staat incasseert, houdt de federale regering er uiteindelijk amper 11 (!) over voor eigen beleid. De andere miljarden vloeien weg naar onder meer de deelstaten (67), de sociale zekerheid (43), de EU (7) en de rente (6).

Enkel door diep in het rood te gaan, kan de federale overheid haar kerntaken nog enigszins uitvoeren. Die situatie verklaart waarom België een (zeer) hoge belastingdruk combineert met teleurstellende dienstverlening: van al het geld dat de federale staat ophaalt, houdt het zelf amper wat over. Een effectieve herfinanciering zou dan ook juist voor onderstutting van het wankele ‘nationale’ niveau zorgen, maar de politieke dynamiek zit al decennialang omgekeerd.

Toch lijkt die focus op kerntaken de meest rationele methode om de nationale boekhouding ooit weer enigszins op orde te krijgen. Maar vergis je niet, de obstakels zijn lang niet enkel politiek of communautair geladen. Het belangrijkste verschil in overheidsuitgaven tussen België en vergelijkbare landen zit in het zeer wijd geschakeerde en vrij genereuze (economische) subsidie­stelsel hier. Dat Belgische bedrijven uit de pandemie komen met winsten op historische recordhoogte illustreert nog maar eens dat de vraag naar de doelmatigheid van alle economische steunmechanismen niet uit de lucht gegrepen is. Merkwaardig genoeg lees je daar dan weer minder over in de doemberichten van werkgevers­zijde over de penibele staat van het staatshuishouden.

De grafiek met de federale begroting vindt u hier.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234