Zaterdag 26/11/2022

AnalysePolitiek

Een Vlaamse meerderheid met N-VA en Vlaams Belang: hoe realistisch is dat scenario echt?

De Wever en Van Grieken in de VRT-studio tijdens een verkiezingsprogramma in 2019.  Beeld BELGA
De Wever en Van Grieken in de VRT-studio tijdens een verkiezingsprogramma in 2019.Beeld BELGA

Bij de enen wekt het idee angst op, bij de anderen juist hoop: N-VA en VB die na de volgende verkiezingen samen een Vlaamse meerderheid vormen. Hoe realistisch is dat scenario echt?

Bart Eeckhout en Jeroen Van Horenbeek

Het is zondag 26 mei 2019 in de late namiddag als in het nationale N-VA-hoofdkwartier in de Brusselse Koningsstraat de verkiezingsresultaten van het Vlaams-Brabantse kanton Glabbeek binnenlopen. Theo Francken, die samen met rest van de partijtop in het bureau van voorzitter Bart De Wever de stembusslag op tv volgt, balt triomfantelijk de vuisten. In zijn eigen kanton gaat de voormalige staatssecretaris netjes vooruit - tegen de neerwaartse partijtrend in. “Maar ge ziet, Vlaams Belang wint meer”, voegt De Wever hem schertsend toe. Waarop Francken: “Samen een meerderheid, hé” en iemand anders vlug “ssst” zegt.

Sinds dat moment, vastgelegd in VTM-reeks Jambers in de politiek, is de uitdrukking ‘Samen een meerderheid’ een begrip geworden. Het gaat om het idee dat de twee nationalistische partijen, de rechtse N-VA en het uiterst rechtse VB, op Vlaams niveau samen, welja, een meerderheid zouden gaan vormen, om zo het einde in te luiden van de Belgische staat zoals we die kennen .

Dat wil zeggen: áls de cijfers dat zouden toelaten. Dat was in 2019 (nog) niet het geval. N-VA en VB bezetten samen 58 op de 124 zetels in het Vlaams Parlement, 5 te weinig voor een volstrekte meerderheid. Uitgaand van de recentste peilingcijfers, zou het in 2024 weleens kantje boord kunnen zijn. N-VA en VB worden momenteel samen op zowat 47 procent geschat. Dat zou, door de wonderen van de zetelverdeling, nipt genoeg kunnen zijn.

Maar wíl N-VA wel met uiterst rechts samenwerken? Dat uitgerekend Francken daarop zinspeelde, baarde opzien. Hij wordt algemeen tot de identitaire rechtervleugel van zijn partij gerekend, waar weinig misbaar wordt gemaakt over mogelijke samenwerking met het VB. Elders in de partijtop is de weerzin groter, niet het minst bij voorzitter De Wever zelf. Zelf wil Francken liever niet meer terugkomen op de mogelijkheid dat het cordon sanitaire sneuvelt na 2024. “Dat heeft geen zin. Daar is alles al over gezegd.”

Wat Francken wel wil vertellen, is dat hij meer en meer het debat met het VB opzoekt, om aan te tonen dat hun voorstellen misschien wel mooi klinken, maar inhoudelijk met haken en ogen aan elkaar hangen. “Ik denk dat de kiezer genoeg gezond verstand heeft om te beseffen: in het land waarin we leven, biedt een centrumrechtse, Vlaamsgezinde volkspartij de beste kans op verandering. De N-VA dus.”

Daarmee sluit Francken keurig aan bij de officiële partijlijn. Horendol worden ze bij de N-VA-top van de vragen over een eventuele samenwerking met radicaal-rechts. Heeft voorzitter De Wever dan geen ‘Chinese Muur’ opgericht tussen de twee partijen? En heeft diezelfde De Wever het VB dan niet bij herhaling getypeerd als ‘het drama van Vlaanderen’? “Het bestaat nu honderd jaar en heeft ons nog niets bijgebracht. Niks, nul, niente”, zei hij twee weken geleden nog op Radio 1. Die afkeer is oprecht. Het is al vaak geschreven, maar een van de voornaamste drijfveren achter het politieke engagement van De Wever is de wens om het Vlaams-nationalisme uit het donkerbruine verdomhoekje te halen (wat hem gelukt is). De retoriek over de ‘Chinese Muur’ gaat niet alleen over ideologie. Het gaat ook om een persoonlijke kwestie.

Chaos

Ook Vlaams minister Zuhal Demir, de sterke vrouw binnen N-VA, beklemtoont dat ze niets ziet in een samenwerking met VB. “Als ik puur naar het programma van Vlaams belang kijk, dan zie ik amper overeenkomsten”, zegt ze aan de telefoon. “Sociaal-economisch is dat een linkse partij en ook qua mens- en maatschappijbeeld zitten we ver uit elkaar. N-VA staat voor een inclusieve samenleving. Vlaams Belang wil uitsluiten. Ik zou niet graag hebben dat mijn dochter thuiskomt met iemand als Dries Van Langenhove. En ik wil niet de geschiedenis ingaan als de politica die zo iemand mee aan de macht brengt. Sowieso zijn hun plannen voor een eenzijdige afscheuring van Vlaanderen onrealistisch. Dan creëer je alleen chaos.”

Klare taal. Binnen de N-VA-top zal je niet gauw iemand vinden die afwijkt van die door voorzitter De Wever uitgezette lijn. Logisch, zegt Pieter Bauwens, hoofdredacteur van de Vlaams-nationalistische nieuwssite Doorbraak. “Het eerste doel van N-VA vandaag is deelname aan de federale regering. Dan kan je moeilijk tegelijk een regering willen vormen met het Vlaams Belang. Dan gaan alle deuren meteen dicht in Franstalig België.” Ook Karl Drabbe, uitgever bij Ertsberg en kenner van de flamingante gevoeligheden, ziet het zo. “Als De Wever iets vooral niet moet doen, is het Vlaams Belang virtueel meenemen aan de federale onderhandelingstafel. Dan praat niemand in Franstalig België nog met hem. Kijk naar de reacties die er al waren toen Georges-Louis Bouchez (MR) met Tom Van Grieken (VB) in Terzake zat.”

Theo Francken zoekt tegenwoordig steeds vaker het debat met het VB op, om aan te tonen dat hun voorstellen misschien wel mooi klinken, maar inhoudelijk met haken en ogen aan elkaar hangen.  Beeld Photo News
Theo Francken zoekt tegenwoordig steeds vaker het debat met het VB op, om aan te tonen dat hun voorstellen misschien wel mooi klinken, maar inhoudelijk met haken en ogen aan elkaar hangen.Beeld Photo News

Cruciaal wordt dan wanneer welke verkiezing plaatsvindt en welke coalitie eerst gevormd wordt. Bauwens: “Stel dat Vivaldi na 2024 toch doorgaat. Mathematisch zal dat wellicht kunnen, want aan Franstalige kant is er nog overschot (de federale regering heeft momenteel een meerderheid van 87 op 150 zetels in de Kamer, red). Dan kan ik me voorstellen dat ze zich bij N-VA ook niet gaan inhouden om Vlaams toch met het VB in zee te gaan, als er een mogelijkheid is.”

Bauwens behoort tot de zeer brede groep binnen de Vlaamse beweging die absoluut geen punt maakt van samenwerking tussen N-VA en het VB. “Ik moet De Wever tegenspreken”, zegt Hugo Maes, voorzitter van de Vlaamse Volksbeweging (VVB) aan de vooravond van 11 juli, feest van de Vlaamse Gemeenschap. “Wij hopen wel degelijk op een Vlaams-nationale meerderheid en samenwerking na 2024.”

Natuurlijk, de getalsterkte van de vrij kleine Vlaamse beweging moet niet overschat worden. De Wever zelf begint al met de ogen te draaien als hij er nog maar aan denkt. Dat neemt niet weg dat je hun afwijkende, radicaal-nationalistische stem zeker en vast ook hoort in de buik van de N-VA, als je wat afdaalt van de partijtop. “Van bij het ontstaan van de N-VA is het juist de ambitie geweest van de Vlaamse beweging om met de zogenaamde ‘V-partijen’ een blok te vormen om meer Vlaamse autonomie af te dwingen”, legt Bauwens uit.

“Voor ons is dat helemaal geen taboe”, bevestigt Paul Becue, voorzitter van het Overlegcentrum van Vlaamse Verenigingen. “Het wordt tijd dat Vlaanderen weer met één stem spreekt. Een blok van de twee grootste partijen kan dat realiseren. Anders zul je zien dat partijen toch weer gaan denken dat ze het land moeten redden en zonder garanties in een federale regering moeten stappen.”

Poetin

Waar De Wever een Chinese Muur ziet tussen N-VA en VB, zien nationalisten als Bauwens, Maes of Becue twee verzamelingen, met in het midden een beweeglijke doorsnede van geestesgenoten. Die maken zich helemaal niet druk over het soms rauwe, hatelijke, xenofobe discours op uiterst rechts. Zij willen liefst zo snel mogelijk komaf maken met de Belgische federale staat. Hugo Maes (VVB): “Wij moeien ons niet met de ideologische verschillen tussen die twee partijen, voor ons telt alleen de Vlaamse staatsvorming. Eens dat achter de rug is, moet iedereen maar kijken of hij een links of rechts of averechts beleid wil.”

Bauwens: “In essentie gaat het om een meningsverschil over methodologie. N-VA wil meer Vlaamse autonomie verwerven via de Belgische staat, VB wil rechtstreeks via Vlaanderen gaan.” Hij zegt het niet met zoveel woorden, maar de sympathie van Bauwens ligt veeleer bij de tweede optie. “Ik begrijp niet zo goed wat N-VA federaal nog hoopt te bereiken. Enerzijds zit je met een MR waarmee alles institutioneel blokkeert, anderzijds met een PS die sociaaleconomisch op een andere planeet leeft.”

Het ongeduld in Vlaams-radicale middens verklaart waarom van alle N-VA-toppers juist minister-president Jan Jambon degene is die de deur nog het meest op een kier zet voor een vorm van blokvorming met VB. Jambon komt, net als Kamerfractieleider Peter De Roover, zelf uit het nationalistische middenveld. Hij kent het sentiment daar goed. In een interview met Doorbraak noemde hij vorige maand nog een meerderheid van N-VA en VB in Vlaanderen “een interessante positie om federaal verregaande onderhandelingen te voeren”. Dat wil niet zeggen dat hij een coalitie met VB voorstaat, wel dat die optie N-VA een hefboom zou geven om federaal de anderen tot flinke toegevingen te dwingen. “Op voorwaarde dat N-VA het marktleiderschap heeft, natuurlijk.”

Barbara Pas (Vlaams Belang): ‘Als we samen een meerderheid hebben, dan roepen we eenzijdig de Vlaamse soevereiniteit uit. Dat wil zeggen dat we de Franstaligen zeggen dat het in 2029 afgelopen is met België.’ Beeld BELGA
Barbara Pas (Vlaams Belang): ‘Als we samen een meerderheid hebben, dan roepen we eenzijdig de Vlaamse soevereiniteit uit. Dat wil zeggen dat we de Franstaligen zeggen dat het in 2029 afgelopen is met België.’Beeld BELGA

Die laatste toevoeging is cruciaal. Wie van N-VA of VB in 2024 de grootste wordt, is van fundamenteel belang. Die partij mag de Vlaamse formatie inzetten, en bepaalt bijgevolg toon en ritme ervan. De wedstrijd is nog lang niet gespeeld. De gepeilde scores liggen dicht bijeen, de eindspurt moet nog beginnen. In de meest recente peilingen lijkt N-VA weer wat voordeel te krijgen tegenover het VB, dat wat wegzakt van zijn absolute topscore. Het einde van de coronacrisis heeft het profiel van N-VA weer verhelderd als voornaamste federale oppositiepartij. Tegelijk moet VB uitleggen dat de partij tot en met februari van dit jaar een enthousiast Poetin-aanhanger was.

Door het stof

Dat marktleiderschap cruciaal wordt, beseft ook VB-voorzitter Tom Van Grieken. “Als er een mathematische meerderheid is, dan acht ik de kans niet onbestaande dat er ook een coalitie komt”, vertelt hij aan De Morgen. “Tenminste, als wij de grootste zijn. Dan is N-VA onze eerste partner. Als N-VA de grootste is, zullen ze ongetwijfeld voor hun entente met Vooruit kiezen en dan kijken wie van Open Vld en cd&v bereid is het diepste door het stof te gaan om aan een meerderheid te komen.”

Het verhaal van Van Grieken is natuurlijk een verkoopspraatje: stem op ons als u zeker wil zijn van die V-meerderheid. Net zoals het verhaal van N-VA een verkoopspraatje is: stem op ons als u een gezaghebbende Vlaamse stem aan de onderhandelingstafel wil. Maar is het dan totaal uitgesloten dat N-VA en VB ‘samen een meerderheid’ gaan vormen? Eigenlijk niet, ondanks alle grote woorden.

Die grote woorden verhinderden in 2019 De Wever alleszins niet om langdurig met het VB te onderhandelen over een mogelijke Vlaamse regering. Of dat louter tactiek was of een gemeende formatie blijft onduidelijk. Maar het waren wel onderhandelingen waarvan Jambon achteraf voor een Vlaams-nationaal publiek zei: “We hebben ernstig geprobeerd, er zijn vele gesprekken geweest.” Onderhandelingen waarvan Van Grieken vandaag het gevoel overhoudt dat ze “ernstig bedoeld” waren, maar stuk liepen op het gebrek aan een derde partner. Onderhandelingen waarin Open Vld het aanbod kreeg om in een regering te stappen met gedoogsteun van VB, waarover Gwendolyn Rutten, toenmalig voorzitter van Open Vld, achteraf zei dat ze “rijkelijk beloond” zou worden. Onderhandelingen, ten slotte, die een spoor achterlieten in het regeerakkoord van Jambon-I, zoals bijvoorbeeld blijkt uit de deze week goedgekeurde Vlaamse exit uit interfederaal gelijkekansencentrum Unia.

En stel dat zo’n nationalistische meerderheid er toch komt, wat gaat die dan doen? Simpel, zegt Barbara Pas, Kamerlid namens VB. “Dan roepen we eenzijdig de Vlaamse soevereiniteit uit. Dat wil zeggen dat we de Franstaligen zeggen dat het in 2029 afgelopen is met België en dat we nog vijf jaar de tijd hebben om de splitsing ordentelijk te organiseren. We duwen dus een wekker in op dat moment, die in 2029 afloopt.”

Dat klinkt extreem en irrealistisch, maar een stukje van de met N-VA gedeelde Vlaams-radicale achterban is helemaal mee in dit verhaal. Noem het de Maddens-doctrine, naar de Leuvense politicoloog en nationalist Bart Maddens. In 2019 lichtte hij in De Morgen al toe hoe een sterk Vlaams ‘blok’ België minstens tot confederalisme zou kunnen dwingen: “Ik reken op het Vlaams Parlement”, zei hij toen. “Zij kunnen beslissen om de Belgische constitutionele orde opzij te schuiven en zich soeverein verklaren. Op basis van dat fait accompli kunnen ze dan vanaf een wit blad met de Franstaligen onderhandelen om een confederale constructie op poten te zetten.”

Brexit

Waanzin? Misschien wel, maar rationele argumenten hebben de brexit ook niet tegengehouden, eens de geest uit de fles was. Juist van zulke revolutionaire, ‘Catalaanse’ avonturen gruwt De Wever, omdat ze het land in een lange, onvoorspelbare crisis kunnen storten. Een crisis waar ook het imago van Vlaanderen in het buitenland (de export is goed voor een op drie jobs) zwaar onder zou lijden.

Zolang er geen wiskundige meerderheid is, hoeven De Wever en de rest van de N-VA-top ook weinig rekening te houden met dergelijke oprispingen. De kwestie is: wat als er op een dag wél zo’n meerderheid zou zijn? Zal hij dan de krachten die die meerderheid ook effectief willen gebruiken, kunnen blijven onderdrukken? En zal die kwestie N-VA dan niet verscheuren?

Het zijn vragen die ook andere partijhoofdkwartieren zorgen baren. “Wij zullen nooit besturen met een partij zoals het Vlaams Belang”, verklaart Open Vld-partijleider Egbert Lachaert. “Economisch zijn zij totaal niet liberaal. Op ethisch vlak zijn wij progressief en zij conservatief, zelfs reactionair. Ik ben ervan overtuigd dat ook De Wever niet wil besturen met het VB, alleen weet ik niet wat er zal gebeuren als beide partijen in 2024 een meerderheid hebben in Vlaanderen. Dan komt De Wever in een scenario waarin kiezen verliezen wordt. Als hij bestuurt met het VB verloochent hij zichzelf. Als hij ervoor kiest om een regering te vormen met andere partijen verliest hij een groot deel van zijn eigen achterban die wel met VB wil besturen.”

Zolang De Wever de N-VA blijft leiden, is de kans op een coalitie met uiterst rechts zeer gering. Maar wat als hij op een dag weg is? Al in 2012 zwoer De Wever dat hij ten laatste in 2014 zou stoppen als voorzitter: “Dat staat in marmer gekapt”. Wie een verklaring zoekt voor het feit dat hij niettemin zichzelf recentelijk nogmaals heeft laten herverkiezen tot in het post-verkiezingsjaar 2025, vindt ze wellicht hier.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234