Maandag 23/11/2020

AnalyseFederale formatie

Een snellere regeringsvorming? Even geduld

Informateurs Johan Vande Lanotte (sp.a) en Didier Reynders (MR), september 2019.Beeld Photo News

Gaan we na de volgende verkiezingen opnieuw naar eindeloze regeringsonderhandelingen? De beleidsnota van de ministers voor Democratische Vernieuwing Annelies Verlinden (CD&V) en David Clarinval (MR) belooft beterschap, onder meer door een ‘formatiedeadline’ in te voeren. Maar is die ambitie realistisch?

Het lichtend voorbeeld van hoe je een complexe samenleving democratisch kan besturen. De internationaal gerenommeerde politicoloog op rust Arend Lijphart (University of California) roemde jarenlang België als hét model voor wat hij de ‘pacificatiedemocratie’ noemde. Ondanks de tegenstellingen tussen Franstaligen en Vlamingen slaagden we erin beleid te voeren waarbij iedereen zich vertegenwoordigd voelde, ondanks – of net met dank aan – het feit dat ons land zo ingewikkeld is.

Zelf doet Lijphart geen uitspraken meer over ons land, zo laat hij weten vanuit de VS, maar het mag duidelijk zijn dat het Belgische systeem zijn limieten heeft bereikt. De laatste tien jaar waren er meer dan vier jaar zonder volwaardige regering. We braken het wereldrecord formeren (541 dagen in 2010-2011), waren opgelucht dat we in 2014 ‘maar’ 139 dagen nodig hadden om de regering-Michel te vormen, maar hadden na de verkiezingen 2019 alweer bijna 500 dagen nodig vooraleer de regering-De Croo kon aantreden.

Dat beseften ook de politici die mee de onderhandelingen voor de Vivaldi-regering voerden. Vandaar dat de zeven partijen een passage lieten opnemen in het regeerakkoord om de formatie in de toekomst vlotter te laten verlopen. Er is sprake van een “formele deadline of deblokkeringsmechanisme”. De ministers bevoegd voor Democratische Vernieuwing Verlinden en Clarinval bevestigen die ambitie in hun beleidsnota.

Heel erg uitgewerkt is het voorstel nog niet. Er is consensus dat er na een vastgelegde periode, drie of zes maanden, na de verkiezingen ingegrepen moeten worden, al stribbelt MR nog wat tegen. Maar hoe? Ofwel komen er meteen nieuwe verkiezingen, iets wat onder meer de socialisten verkiezen. Een andere piste, van CD&V-voorzitter Joachim Coens, is dat de gemeenschappen eerst nog een ultieme kans krijgen om er onderling uit te geraken. De liberalen suggereerden aan tafel ook om de partijfinanciering of de uitbetaling van ministers na een bepaalde periode stop te zetten. Aan Verlinden en Clarinval (MR) om hiermee aan de slag te gaan.

Adembenemend kort

Maar in welke mate brengt zo’n systeem stabiliteit? Steevast wordt er verwezen naar de voorbeelden in Spanje en Israël. Het is geen garantie op succes, zo leren die landen ons. De Israëli’s moesten tussen april 2019 en maart 2020 drie keer naar de stembus in minder dan een jaar tijd. In Spanje waren er voor de huidige en vorige regering telkens twee verkiezingen nodig om van start te kunnen gaan. 

“Het geeft de politici wel degelijk een incentive om ergens te geraken”, zegt politicoloog Gert-Jan Put (KU Leuven/Université de Namur), die zes maanden in Israël verbleef. “En er wordt een gezond democratisch principe gehanteerd. Als de partijen er niet uit geraken, krijgt de kiezer weer het woord.” 

In Israël wordt gewerkt met een vrij strak draaiboek. Na een consultatieronde duidt de president een formateur aan, die 28 dagen krijgt om een regering te vormen, een periode die eenmaal verlengbaar is met 14 dagen. Slaagt die poging niet, dan duidt de president een andere formateur aan, die nog eens 28 dagen de tijd krijgt. Is er tegen dan geen regering, komen er de facto nieuwe verkiezingen. 

De Israëlische termijnen lijken voor ons land adembenemend kort. Bovendien kwamen na de drie opeenvolgende verkiezingen vorig jaar telkens dezelfde blokken tegenover elkaar te staan. Uitdager Benny Gantz weigerde in zee te gaan met de partij van premier Benjamin Netanyahu en omgekeerd. En het is niet dat de kiezer de kaarten flink door elkaar schudde, de uitslagen lagen telkens in dezelfde lijn. In ons land is een gelijkaardig scenario te bedenken waar het blijft blokkeren tussen PS en N-VA. Het was in Israël enkel door grote druk van de coronacrisis dat er een regering van nationale eenheid kwam.

Grondwet op slot

In Spanje ziet het systeem er anders uit. Daar duidt de koning een kandidaat-premier aan, meestal van de grootste partij. Die krijgt aanvankelijk de handen vrij om een coalitie samen te stellen. Wanneer hij de tijd rijp acht, kan hij het parlement laten stemmen over die coalitie. Wordt dat voorstel weggestemd, dan pas gaat de klok tikken. Als er dan binnen de twee maanden geen regering is, volgen er nieuwe verkiezingen.

Informateurs Joachim Coens (CD&V) en Georges-Louis Bouchez (MR), januari 2020.Beeld Photo News

De formateur kan de procedure gebruiken om de partijen dwingen kleur te bekennen. Omgezet naar ons land: geen maandenlang geëmmer over de vraag of er nu een paars-groene of paars-gele regering moet komen. De kwestie kan beslecht worden door een stemming in de Kamer. Omgekeerd kan vanuit het parlement de druk op de formateur opgevoerd worden om met een coalitie voor de dag te komen.

“Zo’n procedure heeft wel degelijk een politiek-psychologisch effect”, schat professor Europese Politiek Steven Van Hecke (KU Leuven) in. “Bij ons kunnen de partijvoorzitters blijven aanmodderen zonder dat ze voor hun verantwoordelijkheid geplaatst worden.” Hij is er ook van overtuigd dat een externe deadline werkt. “Kijk naar de brexitakkoorden of naar de voorbije regeringsvorming.” De aangekondigde vertrouwensstemming van de minderheidsregering-Wilmès eind september heeft de boel uiteindelijk mee in gang gezet.

Toch is het nu al uitgesloten dat er na de volgende verkiezingen een formele deadline wordt ingevoerd. Los van het feit dat het nog hoogst onduidelijk is wat de regering exact van plan is, is er daarvoor een grondwetswijziging nodig. Het betrokken grondwetsartikel is niet voor herziening vatbaar, waardoor er pas in de volgende legislatuur fundamenteel aan het systeem gesleuteld kan worden.

‘First past the post’

Dat wil niet zeggen dat er helemaal niets kan gebeuren. Er doen alternatieve voorstellen de ronde om al in te grijpen vóór de verkiezingen. Door ons kiessysteem aan te passen kan je partijen dwingen voordien na te denken over een mogelijke samenwerking. 

N-VA-voorzitter Bart De Wever pleitte eerder al om, zoals in het Verenigd Koninkrijk een ‘first past the post’-systeem in te voeren. Wie in een bepaalde kieskring het meeste stemmen haalt, gaat ook met de zetel(s) aan de haal. Hij suggereerde dat er zo een einde zou komen aan de versnippering, omdat centrumlinks en centrumrechts zo gedwongen worden de handen in elkaar te slaan. 

Koninklijk opdrachthouders Patrick Dewael (Open Vld) en Sabine Laruelle (MR), maart 2020.Beeld Photo News

Alleen, zo’n meerderheidssysteem staat haaks op de traditie van ons land. Simpel gesteld: de kans is groot dat er zich twee sterke blokken vormen aan weerszijden van de taalgrens. De tegenstellingen zouden alleen maar uitgediept worden. Iets wat De Wever allicht niet zo erg vindt, maar niet noodzakelijk bijdraagt tot een vlotte regeringsvorming. 

Minder ingrijpend is het verkleinen van de kieskringen, iets waar CD&V-voorzitter Coens regelmatig mee schermt. Omdat er minder verkozenen per kiesdistrict zijn, is het voor kleinere partijen moeilijker om aan een zetel te geraken. Mogelijk kan de versnippering zo ook ingeperkt worden. Ook de Senaat afschaffen of het aantal parlementsleden doen dalen, zoals de sp.a vraagt, behoort tot de mogelijkheden.

Coens’ partijgenoot Koen Geens deed dan weer de suggestie om op meerdere partijen tegelijk te kunnen stemmen. Zo zou de kiezer al zelf een stuk de contouren van een coalitie kunnen bepalen. Voor de gemeenteraadsverkiezingen bestond de optie om te panacheren (stemmen op kandidaten van verschillende partijen), maar dat werd afgevoerd wegens te complex en te weinig transparant voor de kiezer. Dat argument geldt nog steeds. 

Tot slot is er het concept van de federale kieskring, waarbij Vlamingen ook op Franstalige politici kunnen stemmen en omgekeerd. Groen en Open Vld willen zo de samenwerking tussen partijen over de taalgrens heen stimuleren, CD&V is absoluut geen fan. 

Het probleem is: over de wijzigingen van het kiessysteem is het regeerakkoord al helemaal vaag, net als de beleidsverklaring. In principe kunnen ze deze legislatuur nog doorgevoerd worden, maar de politieke discussie staat nog nergens. Bovendien geldt telkens dat elke wijziging een impact heeft op het aantal zetels die een partij haalt. Zeker met de Vlaamse regeringspartijen op een kluitje tussen de 10 en 15 procent is de zin voor avontuur minimaal. 

De 'drie koningen' Egbert Lachaert (Open Vld), Joachim Coens (CD&V) en Georges-Louis Bouchez (MR), juni 2020.Beeld Photo News

De kans op een grondige wijziging lijkt dus klein. Stevenen we dan toch af op een ellenlange formatie na de volgende verkiezingen? Alles hangt natuurlijk in de eerste plaats af van hoe de kiezer de kaarten legt. Slagen de partijen er volgende keer wel in om de tegenstellingen sneller te overwinnen? Meer nog dan een wijziging in het systeem zullen de politici in eerste instantie zelf voor de kentering moeten zorgen. 

Regering geeft burger inspraak voor staatshervorming

Clarinval en Verlinden drukken in hun beleidsnota de wil uit een “dialoogplatform” op te richten die zich bezighoudt met de toekomst van het federalisme. De Kamer wordt gevraagd om te experimenteren met nieuwe vormen van burgerparticipatie, zoals gemengde panels van parlementsleden en burgers. De timing blijft vaag. Tegen eind 2021 moet een rapport met aanbevelingen van het platform ingediend worden bij de regering, met daarin onder meer welk grondwetsartikelen gewijzigd zouden moeten worden voor een staatshervorming. De regering kan die lijst nog aanvullen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234