Vrijdag 03/02/2023

AnalyseLopende Zaken

Een onderschatte factor in de leegloop van het centrum is de veranderde houding van de kiezer

Een nieuwe beweging, zoals die rond Rik Torfs en co., is een van de strategieën om de neergang in het centrum om te buigen. Beeld Thomas Sweertvaegher
Een nieuwe beweging, zoals die rond Rik Torfs en co., is een van de strategieën om de neergang in het centrum om te buigen.Beeld Thomas Sweertvaegher

In analyses over de leegloop van het politieke centrum gaat het vaak over de kwaliteit van politiek personeel, het juk van compromissen en de metaalmoeheid van de macht. ­Vergeten wordt de kiezer zelf, die een andere houding tegenover ‘de politiek’ is gaan aannemen.

Bart Eeckhout

In februari 2004 kreeg toenmalig N-VA-voorzitter Geert Bourgeois een telefoon van zijn CD&V-evenknie Yves Leterme. Een peiling voorspelde de ondergang van de Vlaams-­nationalisten onder de kiesdrempel, terwijl de christen­democraten bleven hangen op afstand van liberalen en socialisten. Maar wat als we ons samen sterk maakten, suggereerde Leterme aan Bourgeois. Niet veel later, op 15 februari 2004, kondigden de twee partijleiders hun ‘Vlaams kartel’ aan, en de rest is geschiedenis.

Een korte geschiedenis wel, want in september 2008, in volle bankencrisis, ging het kartel alweer ter ziele. Daarmee eindigde ook zowat de laatste poging om in Vlaanderen een ambitieuze, rechts-conservatieve volksbeweging (in casu kartel) op te richten. Op eigen kracht tilde Bart De Wever N-VA in 2014 nog een eind boven de 30 procent, maar als de peilingen wat in de juiste richting zitten, is een derde van die kiezers ook alweer verdwenen.

De neergang van cd&v na de karteldoping is nog structureler en deerniswekkender. Samen met Open Vld, de paarse uitdager van weleer, moeten de christendemocraten bikkelen om 10 procent van de kiezers te bekoren. Minder kan ook, als er voor verkiezingsjaar 2024 niet gauw iets verandert.

Tegenpolen

De wanhoop van de Wetstraat, naar het boek van Ivan De Vadder, is in ruime mate de wanhoop van het centrum. Vlaanderen, met zijn veeleer behoudsgezinde grondstroom, zou een ideaal wingewest moeten zijn voor een grote, centrumrechtse volkspartij als onmisbare as waarrond de politieke macht draait. Maar die partij is er niet (meer). De drie partijen (N-VA, cd&v en Open Vld) die kunnen strijden voor die rol boeren achteruit, in twee gevallen tot op historische diepte. Ook in andere landen hebben klassieke centrumpartijen het niet onder de markt. Toch zijn er nog succesverhalen: Macron in Frankrijk, de VVD van Mark Rutte in Nederland (tot het platteland in opstand kwam), de CSU in Beieren of de CDU onder Merkel in de rest van Duitsland.

Dan is het niet gek dat er ook in Vlaanderen ambities opborrelen om de neergang om te buigen. Daarbij worden drie verschillende strategieën uitgeprobeerd, zo leerde een boeiende reeks nieuwsverhalen in deze krant. De eerste, meest spectaculaire maar ook minst zekere methode, is die van de big bang, met een nieuwe beweging en nieuwe/oude gezichten. Afwachten maar waar het schip van Dyab Abou Jahjah, Rik Torfs en andere Karel Van Eetvelts strandt, als het ooit uit de haven raakt.

Maar ook in het struikgewas van de bestaande partijen roert er wat. Voorzichtige pogingen tot toenadering tussen Open Vld en cd&v lijken voorlopig afgeblokt, minstens tot de verkiezingen van 2024. Dat is niet onlogisch. Ook al cirkelen beide partijen rond het centrum, toch zijn ze ten gronde tegenpolen: vrijzinnige liberalen versus anti-individualistische gemeenschapsdenkers. Die tegenstelling zie je nog het best op lokaal niveau. Ook al zijn er uiteraard overlappingen, toch is cd&v in de gemeenten nog vaak de partij van het middenveld en Open Vld die van de vrije beroepen.

Ook de pogingen tot herprofilering lijken niet meteen te wijzen op een snelle toenadering tussen cd&v en Open Vld. Een succes zijn die herprofileringen − steviger naar rechts onder Sammy Mahdi (cd&v), steviger achter de premier onder Lachaert (Open Vld) − nog niet bepaald. En in beide partijhoofdkwartieren weten ze dat een slechte uitslag in 2024 een nog duisterder scenario kan inzetten: minder geld, minder zetels, interne strijd, overlopers.

Dat is het scenario waar Bart De Wever met N-VA op lijkt te mikken. Laat eerst de kiezer maar herverkavelen, en doe dan een overnamebod op de interessantste of bereidwilligste brokken van de concurrentie. Steve Stevaert (sp.a) en Karel De Gucht (Open Vld) deden het hem voor door aan het begin van de eeuw het links-liberale deel van de aan verkiezingsnederlagen en interne strijd kapot gegane VU over te nemen.

Die herinnering maakt meteen duidelijk dat ook in dat ‘veilige’ scenario succes niet gegarandeerd is. Want wat blijft nog over van die grote paarse herverkavelingen? Meer dan een uiterst tijdelijke opkikker voor de cijfers leverde het niet op.

Een onderschatte factor in de leegloop van het centrum is namelijk de veranderde houding van de kiezer. Het is geen toeval dat de malaise in het midden aanvat met de maatschappelijke en politieke ontzuiling. Burgers en kiezers maken zich vanaf de jaren 1970 los uit de zuil waar ze vroeger van wieg tot graf toe behoorden. Dat leek een gunstige ontwikkeling: de geëmancipeerde burger zou ontwaken uit zijn politieke apathie.

Pop-upshop

Het beeld ziet er vandaag wat complexer uit. De geïndividualiseerde burger stelt zich op als een consument die zijn politieke voorkeuren bij elkaar shopt. De permanente campagne van politieke marketing is er het gevolg van. Elk moment van de dag is goed om naar de gunst van de kiezer-consument te dingen. Dat blijkt telkens weer een recept voor teleurstelling. Als er weer een belofte gebroken moet worden in een compromis, is er geen zuil meer om dat te omzwachtelen en te milderen. Coalitiepolitiek wordt in zo’n context moeilijker verteerd. De verzuilde burger was misschien apathisch, maar niet ontevreden over zijn bestuurders. Vandaag regeren wantrouwen en deceptie.

Daarom bekijkt men ook de nieuwe trend van de politieke ‘beweging’ als alsof-partij best met enige scepsis, of die beweging nu geleid wordt door Emmanuel Macron, Conner Rousseau of wie weet ooit Rik Torfs. Wat een (brede) beweging wordt genoemd, is in feite juist een smalle structuur rond een charismatisch boegbeeld: de partij als pop-up­shop voor de politieke consument.

Maar als op een dag de leider weggaat, is de hele pop-uptent met sluiting bedreigd. Dan zou de achterblijvende krater in het midden weleens nog groter kunnen zijn dan vandaag al het geval is.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234