Vrijdag 23/10/2020

Analyse

Deze drie donkere wolken hangen boven Groot-Brittannië

Tal van handelszaken overleven de coronacrisis niet, en dan moet de brexit nog komen. Beeld Getty Images

De Britten gaan een stormachtige herfst tegemoet. De brexitgesprekken met de Europese Unie, die maandag zijn hervat, zitten muurvast – en dat is maar een van de problemen.

Ze zijn op het Britse eiland best een regenbuitje gewend. Maar wat de Britten de komende maanden voor de kiezen krijgen, is heel wat meer dan dat. Geen land in Europa kent zo’n diepe recessie als het Verenigd Koninkrijk. Daarnaast zou er zomaar een tweede coronagolf kunnen opduiken en dreigt ook nog een chaotische brexit zonder akkoord eind dit jaar. Britse media hebben deze gevaarlijke cocktail aan problemen al omschreven als de ‘perfecte storm’. Premier Boris Johnson staat een immens ingewikkelde herfst te wachten.

De donkere wolk economie

Britse economen hebben al heel wat gezien. Maar zo’n dip in de cijfers was in de afgelopen 300 jaar niet voorgekomen. In het tweede kwartaal registreerde het Verenigd Koninkrijk een krimp van 20,4 procent. Veel dieper dan die in Duitsland (-9,7 procent), Frankijk (-13,8 procent) of België (-12,2 procent).

Het regende in augustus massaontslagen. Elke dag verscheen er wel weer een nieuw bedrijf met slecht nieuws op de voorpagina’s. British Airways kondigde aan 12.000 mensen te ontslaan. Warenhuis Marks & Spencer stuurt 7.000 werknemers de laan uit. Centrica, de eigenaar van British Gas, ontsloeg 5.000 mensen. Rolls-Royce schrapte 9.000 banen. Bijna geen sector bleef gespaard. Sinds het begin van de lockdown zijn maar liefst 750.000 mensen hun baan kwijtgeraakt, waarmee de Britten tot de koplopers in Europa behoren.

“Dat zijn schrikbarende cijfers”, zegt econoom Jonathan Portes. “Het was te verwachten dat de economie enorme klappen zou krijgen. Alles kwam tot stilstand. Maar dit zijn klappen waar je niet zomaar van herstelt.” Groot-Brittannië kende een strenge lockdown en bleef langer op slot dan andere landen, waardoor bijvoorbeeld de retail veel zwaarder werd getroffen. Daarnaast leunen de Britten zwaarder op de dienstensector dan andere landen, ook een sector die het stevig te verduren kreeg.

Portes is als hoofddocent verbonden aan de Londense King’s College-universiteit. Hij is een graag geziene gast op radio en televisie om de economische situatie te duiden. “Ik heb er bijna een dagtaak aan, gezien het aantal interviewverzoeken”, grapt hij. Want veel media zoeken naar antwoorden op wat komen gaat. Hoe diep grijpt de recessie in? Wat staat het land te wachten? “Dat is het lastige. Er is geen draaiboek, niemand weet het. Komt er wel of geen tweede golf? Wel of geen brexitdeal? Dat alles zal bepalen hoe ‘perfect’ de storm uiteindelijk zal zijn.”

“Het verleden heeft aangetoond dat de Britse arbeidsmarkt flexibel genoeg is om veel ontslagen op te vangen”, zegt Portes. “Elk jaar veranderen zes miljoen Britten van baan. Maar dat is onder normale omstandigheden, daar is nu geen sprake van. Hoe dan ook zal het veel van mensen vragen.” De kans dat al die banen die nu verdwijnen weer terugkomen, wordt met de dag kleiner, denkt hij.

The Financial Times schreef onlangs dat bij deze crisis in Groot-Brittannië niet alleen de laagbetaalde arbeidskrachten de rekening van de recessie moeten betalen, maar dat ook veel bedrijven snijden in het aantal managers en administratieve medewerkers. Die groep bleef bij de financiële crisis van 2008 nog goeddeels buiten schot. De krant spreekt Ade Smith, vijftiger, die als voormalig manager bij een groot bedrijf tegenwoordig als bezorger pakketjes rondbrengt in zijn busje. “Elke keer als ik een pakketje aflever, vraag ik me af waarom ik heb gestudeerd, bij drie bedrijven heb gewerkt en ook ooit nog voor mezelf ben begonnen. Dat is allemaal niets meer waard dankzij de coronacrisis”, zei hij tegen de krant.

Shoppers bij een Londens filiaal van Marks & Spencer. De warenhuisketen ontslaat duizenden werknemers.Beeld AP

Daar komt nog bij dat volgende maand het noodpakket van de regering afloopt, waarmee iedereen die vanwege de coronacrisis niet in staat was om zijn werk te doen tot 80 procent van het salaris kreeg doorbetaald. Daar maakten in totaal 9,6 miljoen mensen gebruik van. En de kans is groot dat een fors deel van deze banen, die nu dankzij het overheidsinfuus nog zijn blijven bestaan, verdwijnen als die steun wegvalt.

“Miljoenen banen staan op de tocht. Doet premier Johnson het juiste en verlengt hij deze steun aan sectoren en werknemers die het keihard nodig hebben?”, vroeg Labour-leider Keir Starmer deze week aan de premier tijdens het vragenuurtje in het Lagerhuis. Maar Johnson wil er niets van weten. “Dit schema heeft al 40 miljard pond (45 miljard euro) gekost. We moeten deze mensen opnieuw aan een baan helpen via een nieuw omscholings- en trainingsprogramma, daar zijn we mee bezig. Keir Starmer wil deze mensen nog langer in twijfel houden, ik wil het land verder helpen.” 

Hoe dan ook ziet het ernaar uit dat de werkloosheid enorm zal oplopen de komende maanden. Tot zeker 7 procent, misschien wel tot meer dan 10 procent, afhankelijk van hoe snel de economie in staat is om te herstellen. Terwijl de Britten de afgelopen jaren het aantal werklozen tot onder de 4 procent hadden teruggedrongen.

De donkere wolk corona

En dan is er die andere donkere wolk: het coronavirus. Het Verenigd Koninkrijk kende een uiterst beroerd voorjaar. Boris Johnson haalde zich de hoon van velen op de hals door pas als laatste land in Europa een lockdown in te voeren. Een beslissing die het land duur kwam te staan: nergens op het continent stierven zoveel mensen aan de gevolgen van Covid-19 als op het Britse eiland, ruim 41.000.

De regering liep in die eerste maanden voortdurend achter de feiten aan. Er waren grote tekorten aan beschermend materiaal in ziekenhuizen, een tekort aan testcapaciteit en ook de introductie van een corona-app liep uit op een fiasco. Daarnaast paste de regering voortdurend het beleid aan. Eerst waren er geen mondkapjes nodig in winkels en op scholen, toen weer wel. “Een zomer van incompetentie”, vatte Starmer het coronabeleid van Johnson samen in het Lagerhuis.

Toch weten de Britten de afgelopen weken het aantal nieuwe besmettingen redelijk onder controle te houden. Per honderdduizend inwoners is het aantal besmettingen gezakt tot het niveau van Duitsland en Italië, landen die het momenteel goed doen. De Britten hanteren een streng quarantainebeleid voor iedereen uit landen waar meer besmettingen zijn dan in Groot-Brittannië zelf. Ook zijn ze nu in staat om meer dan 250.000 mensen per dag te testen. En daarnaast zijn de tekenen van een in Oxford ontwikkeld vaccin tegen het virus zeer hoopvol.

Maar dat neemt niet weg dat het najaar alsnog een tweede golf zou kunnen betekenen. Zo kampen nu al verschillende steden zoals Bolton, Manchester en Glasgow met lokale uitbraken die moeilijk onder controle te krijgen zijn. Eerder kende Leicester al een forse cluster aan besmettingen. Schotland zag de r-factor – de reproductiegraad – alweer stijgen tot 1,4, wat betekent dat het virus in staat is zich weer te verspreiden. In Engeland ligt het reproductiegetal rond de 1. En dan moeten de herfst- en wintermaanden nog komen. Het gevaar is, kortom, ook in Groot-Brittannië, echt nog niet geweken.

De donkere wolk brexit

En dan is er nog de dreiging van een no deal-brexit. Het onderwerp dat het land bijna vier jaar lang in zijn greep heeft gehouden, was de afgelopen maanden ineens niet meer waard dan een paar regels in de kolom korte berichten op pagina 7 van de krant. Corona decimeerde alles wat met de toekomstige relatie met de Europese Unie te maken heeft.

Terwijl de komende maanden bepalend zullen zijn. Omdat Johnson – ondanks alle coronaproblemen – besloot om de deadline van de onderhandelingen niet te verlengen, moet er dit najaar een akkoord komen. Eén januari is het klaar, deal of geen deal.

Maar zoals wel vaker in het brexitproces, verlopen de gesprekken in een vijandige sfeer. Met veel verwijten over en weer. Zeven onderhandelingsrondes zijn er al geweest, zonder noemenswaardig resultaat. “Een compleet verspilde zomer”, zeiden EU-bronnen tegen The Guardian. En ondertussen lieten Britse regeringsbronnen aan The Sunday Times weten dat ze echt niet bluffen als ze zeggen dat ze van tafel weglopen als ze hun zin niet krijgen.

“Hier zijn we weer. Terug bij af”, zegt Simon Usherwood, politicoloog aan de Universiteit van Surrey in Guildford, ten zuidwesten van Londen. “Het voelt inderdaad alsof we dit allemaal al een keer hebben meegemaakt. Maar nu staat er veel meer op het spel. Denk aan al die bedrijven die dankzij de coronacrisis maar net het hoofd boven water konden houden. Als zij er nog zo’n no deal-brexit overheen krijgen, is dat funest.”

Premier Boris Johnson in een videoconference met EU-Commissievoorzitter Ursula von der Leyen, EU-Parlementsvoorzitter David Sassoli, EU-president Charles Michel en brexitonderhandelaar Michel Barnier.Beeld via REUTERS

“Het probleem is dat Boris Johnson nog helemaal niet weet wat hij nu precies wil met de brexit. Wat zijn strategie wordt en tot hoever hij bereid is te gaan om toch een akkoord voor elkaar te krijgen. Ja, dat klinkt misschien gek, maar niets wijst op dit moment op een duidelijk plan. Je merkt dat de regering de handen vol heeft met de coronacrisis.”

Een van de grote hobbels is staatssteun. Johnson wil zoveel mogelijk loskomen van EU-regels, zodat de Britten hun eigen bedrijven net zoveel staatssteun kunnen geven als ze willen, iets wat als EU-lid niet mogelijk is. Maar de EU is tegen, uit vrees voor oneerlijke concurrentie. Daarom eist Brussel dat Groot-Brittannië zeer beperkt staatssteun mag verlenen, als voorwaarde om zoveel mogelijk toegang te houden tot de Europese interne markt.

“Op de heikele dossiers merk je dat wat beide partijen willen, volledig in strijd is met elkaar. Terwijl zowel de EU als het Verenigd Koninkrijk er gezien de huidige crisis geen enkel belang bij hebben om de gesprekken te laten mislukken. Ze hebben allebei een deal nodig. Als ik alles bij elkaar optel, denk ik dat de kans op een akkoord nu zo’n 60 procent is”, zegt Usherwood. “Maar het is echt niet uit te sluiten dat dit misgaat.”

“En vergeet niet: ook als er wel een akkoord komt, betekent dat niet dat ineens alle problemen verholpen zijn. Want de Britten streven een relatief dun handelsakkoord na, waarbij er hoe dan ook een vorm van controles aan de grens zal komen.” Ook mét een deal zal er veel veranderen, wil Usherwood maar zeggen.

Tel dit alles bij elkaar op, dan wordt het een heel lastige, ingewikkelde herfst en winter voor het Verenigd Koninkrijk. Veel ingewikkelder dan voor andere Europese landen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234