Donderdag 09/04/2020

Lopende zaken

De weeffout in ons politieke systeem die is blootgelegd door het coronavirus

Dat men niet op het inzicht van experts vertrouwde, is wat op de Nationale Veiligheidsraad flagrant verkeerd liep. Beeld Tim Dirven

Natuurlijk is de coronavirus-aanpak van de Belgische regeringen – meervoud – verre van perfect. Maar dat is die van de meeste andere landen ook niet. Wat zegt dat over de manier waarop hier aan politiek gedaan wordt? Hoofdredacteur Bart Eeckhout analyseert de politieke week.

Zo snel kan het gaan. Amper was donderdagavond laat de persconferentie van premier Wilmès (MR) afgelopen, of daar stak vanuit Nederland al de eerste kritiek op. Op de eigen minister-president Mark Rutte, niet op België, welteverstaan.

‘Het lijkt er sterk op dat @minpres niet in control is, met name de wijze waarop hij meerderheid Kamer wegzet met betrekking tot scholen sluiten terwijl dit en in Frankrijk en in België gebeurt, is zorgwekkend’, schreef de Nederlandse opiniemaker Ton van Dijk op Twitter. Plots is België het gidsland!

Het was een compliment dat de uren en dagen voor die persbriefing niet bepaald in de lucht hing. Twee lange, cruciale dagen leek ook de Belgische overheid niet in control te zijn in de strijd tegen het verraderlijke Covid-19-virus.

Zeker donderdag leek het alsof België dan toch weer zijn reputatie zou waarmaken van falende kibbelstaat. Urenlang keken honderdduizenden Belgen op alle mogelijke nieuwssites met stijgende ontzetting naar een perszaal met een rij lege stoelen, in afwachting van bewindslieden die het alweer niet eens konden worden. Wie het ‘probleem België’ wilde bewijzen, kon geen symbolischer beeld treffen. Tot de beslissing toch kwam en ze ook nog eens krachtig en helder bleek te zijn.

Aan dat moment gingen wel 48 wankelmoedige uren vooraf, waarin de Belgische politieke klasse haar laatste greintje autoriteit naar de rand van de afgrond leek te duwen. De gezaghebbende experts Marc Van Ranst en Herman Goossens schreeuwden in De Morgen hun frustratie uit over het aarzelende overheidsoptreden, gemeenten gingen zelf over tot eenzijdige sluitingen en de Belg ging van lieverlee aan het hamsteren.

Kink in de kabel

Het is vrij precies vaststelbaar waar die kink in de kabel kwam: op de Nationale Veiligheidsraad van afgelopen dinsdagmiddag. Het besluit om indoor massabijeenkomsten met meer dan 1.000 mensen te ‘ontraden’ was een compromis dat meteen ook als compromis werd opgevat. In de cultuur- en entertainmentsector dachten velen er slim aan te doen door de zalen dan maar met 950 of 990 mensen te vullen. Cruciale tijd ging zo verloren.

Dat is evenwel niet de verantwoordelijkheid van de federale maar van de Vlaamse regering. Tegen het advies van de aanwezige experts in drong minister-president Jan Jambon (N-VA) erop aan om niet te fors uit te pakken met maatregelen. Jambon & co. maakten daar, weten we nu, een inschattingsfout. Dat is menselijk, maar het doet de snelle uithaal van Antwerps burgemeester en N-VA-voorzitter Bart De Wever naar de ‘besluiteloze’ federale regering wel een tikje vals klinken.

De Vlaamse regering werd vooral gedreven door de bekommernis om de economie. Een legitiem argument, dat evenwel gaandeweg, met het veranderen van de kennis over het Covid-19-virus, aan kracht was gaan verliezen. Zoals de Deense regering het stelt: nu de boel stilleggen kost de economie minder dan straks een catastrofe opruimen.

Wellicht speelde ook nog een ander argument mee. Dat van de machopolitiek. De politicus als churchilliaans staatsman die altijd kalm blijft en voortdoet: voor toppolitici als Bart De Wever en Jan Jambon blijft het een voorbeeld. Nog vorige zaterdag woonde burgemeester De Wever de première van de musical Mamma Mia! bij, verkleed en al. Een statement om te zeggen dat alles zijn normale gangetje kon blijven gaan. Bij nader inzien was een voorzichtiger statement wijzer geweest.

Dat bewindslieden hun standpunt onder dwang van de omstandigheden moeten bijstellen, is niet erg. Het zou hen zelfs kunnen sieren. Zeker in dit geval, wanneer ook de feiten zelf veranderen: ook de experts hebben hun mening daarover bijgesteld. En, eerlijk is eerlijk, ook de regering-Jambon leverde vrijdag snel en uitstekend werk door het federale plan uit te werken met concrete, vertrouwenwekkende maatregelen.

Juist op momenten als deze is het wijs voor een politicus, die vaak tien hoofdpijndossiers tegelijk op zijn bord heeft, om in zo’n levensbelangrijke kwestie het inzicht van de experts te vertrouwen. Dat dat niet meer gebeurde, is wat dinsdag op die veiligheidsraad zo flagrant verkeerd gelopen is.

Het valt op hoe snel sommige verstandige mensen bereid zijn de democratie in te ruilen voor een dictatuur van Chinese snit.Beeld Photo News

Dat is de weeffout in ons politieke systeem die nu is blootgelegd door het coronavirus. Er is een probleem met het zogenaamde primaat van de politiek: het idee dat politici, als verkozenen des volks, autoritair mogen oordelen over elke mogelijke beleidskwestie.

Natuurlijk moeten politici als eindverantwoordelijken ook het laatste woord in de besluitvorming krijgen. Het probleem is dat de beleidsvoorbereiding die daaraan voorafgaat vaak verdacht gemaakt wordt als ‘ondemocratische’ inmenging. Ook als zulk advies evidence based is, ook als het wetenschappelijk is. Zie ook: ruimtelijke ordening. Zie ook: klimaatbeleid. Zie ongeveer elk dossier dat het steekvlammetje van de dag overstijgt.

Ieder op zijn eigen tempo

Het is een schrale troost, maar dit is geen typisch Belgisch probleem. In de strijd tegen Covid-19 sukkelt zowat elk land op zijn eigen tempo. Zelfs Nederland en Duitsland. Vaak heeft het te maken met politici die het eigen primaat boven externe wijsheid verkiezen, met Trump als pijnlijk voorbeeld par excellence.

Puur theoretisch-democratisch hebben de ‘primaatpolitici’ een punt: zij zijn de vertegenwoordiger van het soevereine volk, niet de professor virologie. Het probleem is dat er kapers op de kust van de liberale democratie liggen. Van elke misstap wordt gebruik gemaakt om de lof te zingen van een niet-democratisch alternatief.

Ook nu weer valt op hoe snel sommige verstandige mensen bereid zijn de democratie in te ruilen voor een dictatuur van Chinese snit. Want kijk eens hoe snel zij rampspoed weten te bedwingen. Daarbij wordt licht vergeten dat ook een op hoge technologie steunende dictatuur nog altijd een dictatuur is. Vraag gerust aan de Oeigoeren wie ze verkiezen: de regering-Xi of de regering-Wilmès.

Laten we ook niet vergeten dat het Covid-19 alleen maar zo lelijk huis kan houden omdat de Chinese president het type keizerlijke leider is voor wie slecht nieuws best zo lang mogelijk verborgen gehouden blijft. In een open democratie was zo’n uitbraak vast sneller opgespoord.

Bart Eeckhout.Beeld DM
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234