Dinsdag 27/09/2022

AnalyseLopende zaken

De vraag is: wat willen we nog met België aanvangen?

Open Vld-voorzitter Egbert Lachaert wil onder meer dat de grootste partij 
het eerste formatierecht krijgt.  Beeld Photo News
Open Vld-voorzitter Egbert Lachaert wil onder meer dat de grootste partij het eerste formatierecht krijgt.Beeld Photo News

Het idee om een federale kieskring in te voeren, maakt geen schijn van kans. En dat is best jammer.

Bart Eeckhout

Als een politicus voorstelt om de kieswetgeving aan te passen, boer let op uw ganzen. Politici zijn soms net kinderen. Als ze midden in het spel vragen om de regels aan te passen, is het toch vooral om zelf voordeel te krijgen.

Dat is niet anders bij de voorstellen die voorzitter Egbert Lachaert nu namens Open Vld op tafel gooit. Niet alleen stelt ­Lachaert voor om een federale kieskring in te voeren met twintig nationaal te verkiezen Kamerleden, hij wil ook dat de grootste partij het eerste formatierecht krijgt (waarmee hij de facto de rol van de koning in de regeringsvorming schrapt).

Dat is nog niet alles, lichtte hij in Humo toe. De provinciale kiesomschrijvingen zouden beter weer worden geschrapt en vervangen door kleinere kringen, naar Brits model: elke kieskring vaardigt één Kamerlid af. Alleen al dat laatste idee zou het politieke landschap compleet overhoop gooien.

Toch is het vooral die federale kieskring die met de aandacht gaat lopen. Open Vld dient daarover een voorstel tot grondwetsherziening in, zo viel in De Standaard te lezen. Begrijpelijk, in een federale kieskring zou de landelijke populariteit van premier Alexander De Croo beter verzilverd raken en zou Open Vld in combinatie met de MR van Georges-Louis Bouchez ook beter de rechts-liberale flank kunnen afschermen. Daarbij wordt licht vergeten dat een structurele wijziging in de spelregels aanbrengen risico’s inhoudt. Twintig jaar geleden was de VLD van Guy Verhofstadt juist de motor achter de invoering van grote, provinciale kieskringen, om de populariteit van de paarse politici in blijvende macht om te zetten. Dat is anders uitgedraaid.

OVER DE TAALGRENS

Telkens weer blijkt het onmogelijk om discussies over de kieswet los te koppelen van particratisch eigenbelang. Dat is jammer, want zeker de federale kieskring verdient een debat dat particuliere berekeningen overstijgt. Nieuw is het idee allerminst. De huidige voorstellen bouwen voort op een concept uit 2007 van een groep politieke wetenschappers aan weerszijden van de taalgrens, verenigd in de Pavia-groep. Zij beogen een kleine federale kieskring met vijftien à twintig Kamerzetels, met quota per taalgroep en de optie om lijsten te verbinden over de taalgrens heen. Detail: ook huidig PS-voorzitter Paul Magnette, toen nog politicoloog aan de ULB, maakte deel uit van die groep Pavia-auteurs.

Egbert Lachaert. Beeld Wannes Nimmegeers
Egbert Lachaert.Beeld Wannes Nimmegeers

Op de praktische uitwerking valt zeker wat af te dingen, maar er is minstens één sterk, principieel argument voor een federale kieskring. Het ontbreken van een nationale politieke ruimte zadelt de staat op met een democratisch deficit. De federale meerderheid wordt gevormd met partijen die telkens maar in een half land opkomen. Dat een premier enkel beoordeeld wordt in zijn eigen kieskring is niet zo uitzonderlijk (dat is in het federale Duitsland ook het geval), problematischer is dat ook het programma van de kandidaat-regeringspartijen slechts telkens in de helft van het land aan een kiezersoordeel onderworpen wordt. Dat gebrek aan legitimiteit draagt bij aan het wantrouwen in het Belgische politieke systeem.

Het debat over de federale kieskring leidt dan ook naar een existentieel vraagstuk. Wat willen we nog met België aanvangen? Dat is de kwestie. De voorbije vijftig jaar is die vraag niet of amper gesteld. Elke staatshervorming ging uitsluitend in de centrifugale richting naar minder federale staat. Daar zit een evolutionair kantje aan: omdat het systeem toelaat dat politici enkel in één landsdeel verantwoording afleggen, zullen ze zich vooral gaan richten op het belang van dat ene landsdeel, en niet op het ‘nationale’ belang.

ELECTORALE BONUS

Het resultaat is dat de Belgische rest-staat er vandaag verpieterd bij ligt. Een groot deel van de problemen die opborrelden bij de ambtenarenstaking van afgelopen week komt daaruit voort. Wie wil begrijpen hoe een ruim overheidsbeslag toch kan samengaan met soms teleurstellende publieke dienstverlening, vindt daar alleszins een verklaring. Een federale kieskring maakt die penibele toestand niet hocus pocus ongedaan. Ten minste zal er wel makkelijker een debat ontstaan over wat we met dat federale niveau willen doen.

Dat is exact waarom sommige partijen de ­federale kieskring juist niet willen invoeren. Zij wensen geen extra legitimiteit te geven aan de federale, ‘Belgische’ staat. Bij N-VA en VB maakt dat zelfs de kern uit van het Vlaams-nationalistische gedachtegoed. Maar ook cd&v is tegen, terwijl bij PS en Vooruit de ideeën verdeeld zitten tussen de federalisten en de regionalisten.

Dat maakt meteen ook dat het voorstel om de federale kieskring in te voeren geen schijn van kans maakt. Er is geen meerderheid in de Vlaamse taalgroep in de Kamer. De federale kieskring haalde al de formateursnota van Elio Di Rupo (PS, in 2011) en Paul Magnette (2019), maar stootte telkens op een gebrek aan Vlaamse steun.

De ironie wil dat juist een aantal Vlaamse partijen op een electorale bonus zouden mogen hopen in een nationale kieskring. Franstalige kiezers die bijvoorbeeld een hardere rechtse koers verlangen, zouden daar met een stem op N-VA of VB eindelijk de kans toe krijgen.

Nogal wat Vlaamse politici zien in de federale kieskring niettemin een opstoot van belgicistisch nationalisme, een poging om een fictieve Belgische (en dus in hun ogen ‘anti-Vlaamse’) identiteit te creëren. Dat hoeft niet zo te zijn. Het ‘Belgische feit’, om de woorden van N-VA-voorzitter Bart De Wever maar eens te gebruiken, is nu eenmaal een realiteit. Aan die realiteit de correcte institutionele vertaling geven, is geen identitair achterhoedegevecht. Het is een poging om een democratisch deficit weg te werken.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234