Woensdag 16/10/2019

Essay

De verwijdering van een hoofddoek verbergt een bedenkelijke agenda

De bewuste verwijderde tweet. Beeld rv

Het relletje van de week ging, voor de zoveelste keer, over een hoofddoek. Wordt het niet eens tijd dat we komaf maken met die hypocrisie en eerlijk zeggen wat er op het spel staat en waar het écht over gaat? Een essay over witte Vlamingen en hondenfluitjes.

Ziezo, daar hebben ze hun lesje ook geleerd. Bij de communicatiedienst van de Vlaamse overheid zullen ze voortaan geen onvertogen foto of bericht meer versturen. Bij elk persbericht en elke tweet zal men zich eerst afvragen: zal de N-VA dit wel oké vinden? Die preventieve zelfcensuur werd vrijdag zichtbaar, toen de Vlaamse overheid op Twitter de leerlingen veel plezier wenste in het nieuwe schooljaar. Op de bijbehorende foto: twee hagelwitte kindjes op een speelplaats waarop slechts in de marge een zweem van diversiteit te bespeuren was.

Dinsdagmiddag dacht men bij de communicatiedienst nog dat expliciete diversiteit geen kwaad kon. En dus verstuurde men een tweet over vacatures bij de Vlaamse overheid met een foto van een vrouw met hoofddoek erbij. Niet zomaar een fictieve foto uit een of andere beeldbank, nee, het betrof een foto van Amina, een vrouw die echt bij de Vlaamse overheid werkt – bij de VDAB, om precies te zijn. Haar prachtige, wervende glimlach moest werkzoekende Vlamingen ertoe aanzetten hun kans te wagen bij de overheid. Het beeld kwam uit een brochure waarmee die Vlaamse overheid haar diversiteitsbeleid wil uitdragen. Moet kunnen dus, dacht men bij de communicatiedienst, waar niemand zich van enig kwaad bewust was. Terecht, zou je denken. Vrouwen met een hoofddoek horen er in Vlaanderen immers gewoon bij. Toch?

Niet echt, blijkbaar. De tweet was nog warm toen de bagger al rijkelijk begon te stromen op sociale media en Vlaams minister Liesbeth Homans (N-VA) verordonneerde dat de foto van Amina terstond moest worden verwijderd. Het voorspelbare argument dat ze daarvoor uit de kast trok, is bekend: de overheid moet neutraliteit uitstralen en dus zijn uiterlijke tekenen van religieuze overtuiging uit den boze. Maar is dat een eerlijk argument? Nee. Ik denk van niet. Dit gaat niet over neutraliteit, dit gaat over iets anders. Om dat uit te leggen, moet ik elf jaar terug in de tijd, naar een fameuze vloek van Bart De Wever.

'Shut the fuck up'

Eén keer heeft de N-VA-voorzitter eens terdege gevloekt. Dat was op 17 juli 2006, toen hij nog een column schreef in deze krant en met de boodschap ‘Shut the fuck up!’ uithaalde naar de organisatoren van de 0110-concerten. Het was muzikant Tom Barman die tientallen BV’s had verzameld om te protesteren tegen onverdraagzaamheid. Lees: hij was bang dat VB’er Filip Dewinter de gemeenteraadsverkiezingen in Antwerpen voor de zoveelste keer glansrijk zou winnen, met alle gevolgen van dien.

De Wever vond die concerten een slecht idee. “Keer op keer bewijst men de kiezers van het VB niet te kennen, de situatie daardoor totaal averechts te benaderen, om er ten slotte met veel misbaar niets van te begrijpen”, schreef hij in zijn column. “Tenzij men het er echt om zou doen – maar zo cynisch ben ik nu ook weer niet – tart het elke verbeelding hoe men ter linkerzijde de polarisatie blijft voeden waarvan het VB per definitie profiteert. De ezel stoot zich daarbij niet één, niet twee, maar oneindig veel keer aan dezelfde steen.” En dus schreef hij ter attentie van Barman: “Shut the fuck up!”

Het bleek een historische vergissing. Van Bart De Wever, welteverstaan. Als toenmalig Antwerpenaar kan ik u verzekeren dat die concerten een kantelpunt voor de sfeer in de stad betekenden. Na jarenlang te hebben gezucht onder de dominantie van het Vlaams Blok kon Antwerpen sinds die dag opnieuw vrijuit ademhalen. Voor Dewinter was 0110 het begin van het einde – iets waar De Wever later zijn voordeel mee heeft gedaan.

De Wever vloekte op het initiatief van Tom Barman omdat hij bang was dat het de boze blanke man (m/v) nog bozer zou maken. Dat is wat ik ‘de tirannie van de meerderheid’ noem: in het maatschappelijk debat wordt vaak overdreven veel empathie getoond met die boze blanke man – denk ook maar aan de compassie die hem (m/v) te beurt viel na de brexit, of na de verkiezing van Trump. Wat de boze blanke man op de zenuwen kan werken, of ranzige commentaar kan ontlokken, moet worden vermeden. Onder het motto: 'Pas maar op, want straks stemmen ze nog voor die stoute racisten van het VB.'

Hoofddoek verplicht

Zo was dat ook deze week met die hoofddoektweet. Het was de boze blanke Wim Van Osselaer, VB-gemeenteraadslid in Antwerpen, die namens de racistische onderbuik van Vlaanderen liet weten dat hij die tweet met zo’n foto 'degoutant' vond. U leest dat goed: hij vond een foto van een stralende vrouw met hoofddoek 'degoutant'. En die man werd dus niet op zijn plaats gezet door minister Liesbeth Homans, integendeel: hij kreeg gelijk. Enfin, Homans zei natuurlijk niet dat die tweet 'degoutant' was, ze liet weten dat de dienstverlening van de overheid 'neutraal' moet zijn.

Er zijn twee goede redenen waarom dat argument van Homans ongeloofwaardig is. Ten eerste ging de tweet over vacatures bij de Vlaamse overheid, en was het een oproep om te solliciteren. In Vlaanderen wonen behoorlijk wat moslima’s met hoofddoek, en die kregen de boodschap dat ze óók mogen solliciteren. Niet meer, niet minder.

De tweede reden waarop dat neutraliteitsargument van Homans niet deugt, is omdat het een andere, impliciete boodschap verbergt. Die impliciete boodschap is simpel samen te vatten: moslims horen er niet echt bij. Iets minder politiek correct geformuleerd: al die vreemdelingen zijn toch geen echte Vlamingen. Dat is, ik herhaal het nog maar even, de impliciete boodschap. Geen enkele N-VA’er zal dat ooit expliciet zeggen. De partij belijdt immers een open en inclusief nationalisme, geen etnisch nationalisme, zoals het Vlaams Blok dat vroeger openlijk deed. Zelfs Vlaams Belang is officieel geen racistische partij meer, ze maakt alleen handig gebruik van het feit dat de meeste moslims Vlamingen met een migratieachtergrond zijn en dat islamkritiek volstrekt legitiem is – zo heeft die partij zich na de veroordeling in 2004 moeiteloos kunnen aanpassen.

Toen Liesbeth Homans de hoofddoektweet liett verwijderen, deed ze volgens mij precies hetzelfde als wat Bart De Wever in zijn column van 17 juli 2006 deed: zij vloekte op haar communicatiedienst omdat die met zo’n foto de boze blanke Vlaming alleen maar bozer maakte. Wat ranzige commentaar ontlokt, onder meer van VB’er Van Osselaer, kan beter worden vermeden. Onder het motto: 'Pas maar op, want straks stemmen ze weer voor die stoute racisten van Vlaams Belang.' Kortom, die 'neutraliteit' wordt misbruikt om vooroordelen te bevestigen.

Blank is feelgood

Het is een riedeltje dat links graag gebruikt: dat N-VA haar best moet doen om de kiezers die ze bij Vlaams Belang weghaalde, ook te houden. Dat riedeltje klopt, en met dat streven is op zich niets mis. De N-VA is erin geslaagd om veel kiezers bij het VB weg te halen, en daarvoor verdient ze krediet. De vraag is evenwel of het doel alle middelen zomaar heiligt. En of we zo langzamerhand niet krachtig moeten protesteren tegen de strategie die N-VA gebruikt om het alternatief voor Dewinter & co. te zijn: de strategie van het hondenfluitje. Oftewel: die van de impliciete boodschap, die nooit expliciet zal worden herhaald.

Iedereen kent het hondenfluitje. Hoe hard je ook op zo’n ding blaast, geen mens zal het ooit merken. De geluidsgolven die het voortbrengt, vallen buiten het menselijke gehoor, en kunnen alleen door honden worden waargenomen. Met een hondenfluitje verstuur je een boodschap die niemand hoort, maar die toch aankomt bij de doelgroep. Als politici dat doen, noemen politicologen dat 'dog whistle politics', hondenfluitjespolitiek. Welnu, ik zou durven te beweren dat de N-VA vaak aan hondenfluitjespolitiek doet.

Dat kan geïllustreerd worden aan de hand van een filmpje dat de partij op 11 juli via sociale media heeft verspreid. Het was een kort feelgoodfilmpje van anderhalve minuut, waarin tien stralende en lachende figuranten huppelen, knuffelen en dansen om de Vlaamse feestdag te vieren. Wat prima is. Dat in het filmpje geen vrouw met hoofddoek te bespeuren viel, is geen halszaak en zal niemand verwonderen. En toch scheelde er iets. Het viel mij meteen op, en hoe vaker ik het bekijk, hoe harder het opvalt. De mensen in dat filmpje zijn allemaal hagelwit, op één iemand na: een man met Afrikaanse roots.

Nu zal de advocaat van de duivel zeggen: wel, daarmee toont de N-VA toch de diversiteit van Vlaanderen. Niet iedereen is hier blank. Vlaanderen omhelst mensen met kleur. Ja, maar toch durf ik bij dezen te beweren dat het filmpje niet deugt. Wie écht wil tonen hoe kleurrijk Vlaanderen is, komt er niet vanaf met tien blanken en één alibi-Afrikaan. Die moet ook duidelijk laten zien dat veel Vlamingen hun roots hebben in de migratie uit Turkije en Noord-Afrika. En dat ook die Vlamingen er helemaal bij horen.

Maar dat deed de N-VA dus niet. De N-VA gaf – onder de radar, door middel van het hondenfluitje – de boodschap aan haar achterban: het Vlaanderen waarin wij ons lekker voelen, is zo goed als wit. Blank is feelgood. Diversiteit niet.

Zoek ik spijkers op laag water? Was die kleurenverdeling toeval? Een vergetelheid? Nee. Onmogelijk. Een partij die zo bedreven is in communicatie, maakt zo’n filmpje niet uit de losse pols. Daar wordt grondig over nagedacht. Allemaal blanke mensen, en één iemand met Afrikaanse roots: dat is het beeld van Vlaanderen dat de N-VA bewust verspreidt. Het beeld van Vlaanderen zoals het eruitzag in de jaren 50.

Van die types

Het idee voor dit artikel was al volop aan het rijpen toen ik donderdagochtend in Gazet van Antwerpen het interview met Bart De Wever las waarin hij zegt: “Kijk naar de daders van de aanslag in Barcelona. Op de Turnhoutsebaan kom je gemakkelijk mannen van dat type tegen.” Mocht Filip Dewinter zoiets zeggen, dan zouden de interviewers zich vast verontwaardigd hebben getoond. De Wever komt daar moeiteloos mee weg. Hij is toch de inclusieve, de fatsoenlijke, de goede, de brave, de niet-racistische nationalist.

Het klopt dat De Wever in dat interview aangeeft dat het om een “kleine, kwalijke” groep gaat die negatief afstraalt op de Marokkaanse gemeenschap, maar dat neemt niet weg dat hij zich met die “mannen van dat type” alleen verplaatst in de bange blanke Vlaming die overal potentiële terroristen ziet. Terwijl hij zich als burgemeester evengoed moet verplaatsen in de Marokkaanse Antwerpenaar die dezer dagen volledig ten onrechte als terrorist wordt bekeken. En dat doet hij niet.

Toen De Wever in 2006 vloekte op Barman, waren sommige progressieve opiniemakers het met hem eens. Tom Naegels in De Standaard, bijvoorbeeld, schreef: “Het ergerlijkste aan 0110 vind ik dat het ons twintig jaar terug in de tijd werpt. Met uitzondering van extreme gevallen als Hans Van Themsche is het niet meer zo duidelijk wie de racisten zijn, en of het wel zo verstandig is om klakkeloos 'verdraagzaamheid' te promoten. Veel mensen vinden dat die oude verdraagzaamheid onverschilligheid was, en geen antwoord bood op concrete vragen over hoe het verder moet. Zijn er grenzen aan de verdraagzaamheid, en waar liggen die? Mogen we culturele eisen stellen aan nieuwkomers, en welke dan? Zijn er grenzen aan de godsdienstvrijheid? Bestaat er een recht op respect, of net een recht op beledigen? Hoe ga je discriminatie tegen? Helpt dwang, of net niet? En te midden van dit ingewikkelde debat staat plots een groep kunstenaars recht die dat allemaal negeert en vrolijk roept: ‘Wij houden van alle kleuren, zing met ons mee!’ Daar ging het toch al lang niet meer over?”

Jawel. Daar ging het wél over. Daar gaat het nog altijd over. Het zou de N-VA als grootste partij van Vlaanderen sieren mocht ze het hondenfluitje opbergen en niet alleen zéggen dat ze een inclusief nationalisme belijdt, maar dat ook tonen als het ertoe doet. Zonder altijd die angst voor de boze blanke man. Duidelijke taal, dat zou prettig zijn. Als ik ook eens een vierletterwoord mag gebruiken: Bart De Wever, speak the fuck up.

Wij luisteren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234