Maandag 18/10/2021

PortretMatteo Salvini

De vele gezichten van Matteo Salvini: ‘Italianen zijn geen volk van extremisten’

Buiten Italië wordt Lega-kopman Matteo Salvini veelal omschreven als extreemrechts, terwijl hij door de meeste Italianen als een centrumfiguur wordt gezien.  Beeld Photo News
Buiten Italië wordt Lega-kopman Matteo Salvini veelal omschreven als extreemrechts, terwijl hij door de meeste Italianen als een centrumfiguur wordt gezien.Beeld Photo News

De Italiaanse politicus Matteo Salvini wisselt even snel van ideeën als van pak. Ooit voerde hij campagne tegen de EU, nu is hij voorstander van Europa. Hij was een fervente fan van Trump, maar verwelkomt nu Biden. En nee, zijn partij de Lega is volgens hem niet racistisch. Een gesprek met rechtse populist die mogelijk nog lang zijn stempel zal drukken op de Italiaanse én Europese politiek.

Plaats van de afspraak: het Terrazza Borromini, een duur restaurant dat uitkijkt op de Piazza Navona in Rome. Op het dak is er een bar, die zonder een zweem van ironie La Grande Bellezza heet, de grote schoonheid, zoals Paolo Sorrentino’s portret van een decadente Romeinse high society in verval, de film waarmee hij een Oscar heeft gewonnen. Matteo Salvini (48) wandelt de afgezonderde kamer binnen, en even overvalt me de vrees dat onze lunch niet meer dan een veredelde meet-and-greet zal zijn. In het restaurant zoeken uitbundig gebruinde en exclusief geklede mannen en vrouwen hun gereserveerde tafels, en sommigen willen graag even de Italiaanse politicus zien, Il Capitano voor de fans. Een tv-bons steekt zijn hoofd om de deur, gevolgd door een presentatrice. Salvini wisselt enkele aardigheden uit en het stel is weer weg.

Die wereld van socialites in het hart van de Italiaanse hoofdstad die elkaar vluchtig kussen, kan een onwaarschijnlijke omgeving lijken voor een populist die carrière heeft gemaakt door het establishment te geselen, en die “de corrupte, stelende Romeinse upperclass” verrot heeft gescholden. Maar Salvini’s partij, de Lega, is tegen alle verwachtingen in weer aan de macht: ze is één van de coalitiepartners in de regering van nationale eenheid van Mario Draghi, de voormalige voorzitter van de Europese Centrale Bank. De nieuwe regering is pro-EU, steunt de NAVO en heeft goede banden met de regering van de Amerikaanse president Joe Biden. Matteo Salvini daarentegen heeft in heel Italië campagne gevoerd met een T-shirt waarop stond: “Weg met de euro.” Hij heeft nooit onder stoelen of banken gestoken dat hij een groot bewonderaar van Vladimir Poetin is, en dat hij één van de vurigste supporters van Donald Trump was – hij heeft zelfs een petje met de slogan Make America Great Again gedragen.

Is Salvini een andere man geworden? De Financial Times heeft hem ooit omschreven als een barbaar. Zijn repliek: “Liever een barbaar dan een slaaf.” Is hij een onderdeel van het establishment geworden? “De wereld is veranderd”, zegt de senator nu. “Europa is veranderd, de Verenigde Staten zijn veranderd, de wereld is veranderd. En ook de economische dynamiek is veranderd. Alleen de waarden waar we voor staan, zijn overeind gebleven.”

Outfits als kunstvorm

Tegenover me zit het archetype van de moderne Europese populist, een verleidelijke showman die in een oogwenk van een stokebrand in een allemansvriend kan veranderen. Twee jaar geleden leek Matteo Salvini, een trouwe bondgenoot van de Franse extreemrechtse frontvrouw Marine Le Pen, goed op weg om eerste minister van Italië te worden, de derde grootste economie van de EU. Weinigen in Italië zouden dat in 2013 voor mogelijk hebben gehouden, toen hij leider van Lega Nord werd, destijds een marginale partij. Maar hij kneedde die om van een separatistische kliek tot een pan-Italiaanse nationalistische beweging die niets van Brussel moet weten en alle illegalen het land wil uitzetten.

In de zomer van 2019 was hij populairder dan ooit, maar hij slaagde er wel in zijn eigen regeringscoalitie ten val te brengen. Op een strandfeestje nog wel, met een mojito in de hand. Hij was toen minister van Binnenlandse Zaken en drong aan op nieuwe verkiezingen: hij vroeg de Italianen hem alle macht te geven, dezelfde woorden die Mussolini in 1922 had gebruikt in zijn eerste speech nadat hij de macht had gegrepen. De gok draaide verkeerd uit: Salvini’s rivalen zetten hem buitenspel en vormden een nieuwe coalitie, en hij werd naar de oppositiebanken verbannen.

Voor die misstap had hij zijn retoriek en zijn outfits tot een kunstvorm verheven. Zo presenteerde hij zichzelf in het pak van een brandweerman als de redder des vaderlands, en als arm der wet in een politie-uniform. Een andere keer dook hij op met een machinegeweer, waarmee hij denkbeeldig in het rond schoot, of sloopte hij mee de villa van een lid van de maffia. Vorig jaar, net voor het coronavirus toesloeg, konden we kennismaken met een links denkende versie van Matteo Salvini, compleet met hoornen bril en coltrui. De man die nu voor me zit, is gekleed in een strak zwart pak met das, en een oogverblindend wit hemd. De ober komt binnen en toont Salvini de voering van zijn jasje: grasgroen, de partijkleur van Lega. “Ik draag het altijd als u komt”, zegt hij, en hij glimt van trots.

Salvini bestudeert de kaart en laat zich een voorgerecht van tonijn, zalm, caponata (een Siciliaans hapje van aubergine, olijven en tomaten) en stracciatella aanraden. Hij is op dieet en laat de ober weten dat hij geen pasta of kaas wil. Hij kiest als hoofdgerecht finaal een tartaar van tonijn. Ik ben helemaal niet op dieet, en ga voor de pasta mezze maniche met aubergine, tomaten, gezouten ricotta en zwaardvis.

Door de coronacrisis is de Italiaanse overheidsschuld gestegen tot historische hoogten, ondanks de strikte begrotingsregels die Brussel eerder heeft opgelegd. Voor Salvini is het een rechtvaardiging van wat hij altijd al heeft verkondigd, en een lange neus naar al wie gechoqueerd was dat hij om steun voor Mario Draghi had gevraagd, nochtans de verpersoonlijking van de Europese technocratische elite.

Matteo Salvini: “Het mag duidelijk zijn dat Europa ten goede aan het veranderen is: het staat zichzelf toe nieuwe regels te hanteren en nieuw gereedschap te gebruiken, en we moeten daarin meegaan. Corona heeft de Europese instellingen gedwongen naar ons te luisteren. We hopen dat corona iedereen aan het verstand heeft gebracht dat een strenge begrotingspolitiek gewoon niet werkt.”

Antiregeringsbetoging van Lega-aanhangers eind 2019. Intussen zit de partij zelf in de regering. Beeld EPA
Antiregeringsbetoging van Lega-aanhangers eind 2019. Intussen zit de partij zelf in de regering.Beeld EPA

Wat vindt u ervan dat u buiten Italië als een extremist wordt afgeschilderd? In Italië omschrijft de Lega zichzelf als centrumrechts, en ook de meeste Italiaanse media doen dat. Maar in het buitenland wordt u uiterst rechts genoemd.

“Dat ergert me mateloos. Het is helemaal fout. De Italianen zijn geen volk van extremisten, en nog minder een volk van racisten. We besturen de meeste Italiaanse gemeenten, en de mensen hadden niet voor ons gestemd als we extremisten waren. De buitenlandse pers is gewoon lui: ze ziet niet eens dat we op economisch vlak zelfs uitgesproken liberaal zijn.”

Salvini is erop gebrand om zijn economische prestaties te benadrukken, zijn wil om de belastingen te verlagen en de groei en de werkgelegenheid te stimuleren. Maar daarachter schuilt het lange en problematische verleden van de Lega, dat jaren heeft geflirt met al dan niet openlijk racisme. In 2013 vergeleek de Lega-senator Roberto Calderoli Cécile Kyenge, de eerste zwarte Italiaanse minister in de geschiedenis, met een “orang-oetan”. De partij heeft hem daar nooit voor op de vingers getikt, en hij is nog altijd senator. Salvini zei toen dat politici zoals Kyenge niet beoordeeld moesten worden omdat ze “mooi of lelijk zijn, of omdat ze fotomodellen of orang-oetans zijn, maar omdat ze pionnen zijn in een groter plan om onze identiteit, diversiteit en geschiedenis te wissen”. Zelf stond hij vorig jaar tijdens een regionale verkiezingscampagne aan de deur van een Italiaans-Tunesische familie, en in het bijzijn van een horde journalisten beschuldigde hij hun zoon ervan een drugsdealer te zijn.

Het glijdt allemaal van hem af, hij pareert alle kritiek telkens weer met de klassieke dooddoener van alle reactionaire politieke bewegingen: zijn partij kan gewoonweg niet racistisch zijn, omdat ze ook veel zwarten onder haar leden telt. Minstens een vijfde van het kiespubliek, onder wie veel zuiderlingen die zijn partij ooit voor luie profiteurs heeft uitgemaakt, zal het allemaal worst wezen. De Lega is lang niet meer zo populair als in 2019, maar ze blijft wel veruit de grootste partij van Italië. Als er morgen verkiezingen gehouden worden, is Salvini een van de kandidaten om eerste minister te worden.

Volgens de verwachtingen zal Mario Draghi zijn ontslag geven voor de volgende verkiezingen, dus lijkt het logisch dat Salvini het premierschap ambieert. Op die suggestie geeft hij het antwoord van de klassieke politicus: “Ik ben ambitieus in de politiek, want wie geen ambitie toont in zijn leven en zijn werk, gelooft niet in wat hij doet. Maar zo wil ik niet leven.”

Vijf jaar geleden zei u dat Italië uit de euro zou stappen als u aan de macht komt. Is het dan zover?

(gepikeerd) “Ik herhaal dat de economische situatie al voor de coronacrisis veranderd was, en na de coronacrisis is de wereld zeker veranderd. Op dit moment zijn onze prioriteiten op Europees vlak niet de munt, maar de economische en financiële regelgeving, en de mogelijkheid voor de overheden om te investeren en geld uit te geven.”

De professionele relatie tussen Matteo Salvini en premier Mario Draghi is bepaald intrigerend te noemen. Het flamboyante Lega-kopstuk twittert er dagelijks op los, met posts die variëren van een kiekje met een boterham met Nutella-choco tot een vlammende uithaal tegen migranten, terwijl Draghi nergens op de sociale media te vinden is. Naar eigen zeggen heeft Salvini het geregeld met Draghi over de Italiaanse economie, en hij gelooft dat het land, dat in de praktijk stilstaat sinds de millenniumwende, weer kan opleven na de coronacrisis als het een ambitieus hervormingsprogramma op poten zet. Economen voorspellen nu al dat de Italiaanse economie dit jaar weer kan aanknopen met de groeicijfers van eind jaren tachtig.

U lijkt wel geëvolueerd van een separatist uit het noorden tot een volgeling van Mario Draghi.

“Maar dat maakt deel uit van een continue en logische politieke ontwikkeling. Onze aandacht voor autochtonen is dezelfde, maar de geografische schaal is groter geworden. Ik ben lid van de partij geworden toen ik zeventien was, en gemeenteraadslid van Milaan op mijn twintigste.”

Italiaans premier Mario Draghi, ooit zowat de tegenpool van Salvini, zit nu samen met hem in de regering.  Beeld EPA
Italiaans premier Mario Draghi, ooit zowat de tegenpool van Salvini, zit nu samen met hem in de regering.Beeld EPA

Toen u nog een jonge activist was, weigerde u de Italiaanse president de hand te schudden, want de grote vijanden waren Rome en Zuid-Italië. Later, toen u partijleider was, waren dat migratie en de bemoeizucht vanuit Brussel.

“Maar nu is een sterk Europa de beste manier om de Italiaanse manier van leven te beschermen. Italië is Italië omdat het achtduizend gemeenten heeft met allemaal andere dialecten en een eigen keuken. Mijn idee van Europa is een Europa van de mensen. Geen Europese superstaat, maar een eenheid van diversiteit en gemeenschap.”

De ober laat zich weer zien: hij vraagt of alles naar wens is. Salvini, die duidelijk uitgehongerd was, heeft zijn schotel rauwe vis bijna met bord en al opgegeten. Hij laat zijn zelfbeheersing varen en bestelt toch maar een portie gebakken vis.

Laten we het eens over Donald Trump en Vladimir Poetin hebben. Na de verkiezing van Trump in 2016 veranderde u van een lokale figuur tot een internationaal erkend gezicht van het Europese populisme. U adopteerde de slogan ‘Italianen eerst’ en werd voorgesteld als een van de Europese sterkhouders die het internationale establishment het vuur aan de schenen legde. Hoe denkt u nu over Trump?

“Je kunt alleen maar zijn fiscale politiek bewonderen, net als alles wat hij heeft gedaan om de binnen- en buitenlandse veiligheid te verzekeren. Zijn economische prestaties blijven overeind, zijn belastingverlagingen en zijn bezorgdheid om de immigratie te controleren. Maar goed, vorig jaar hebben de Amerikanen voor een andere man gestemd, en het volk heeft altijd gelijk. Ik streef naar een even goede relatie met Joe Biden.”

U bent ook een groot bewonderaar van Vladimir Poetin, maar de regering-Draghi heeft al haar engagementen tegenover de NAVO bevestigd. U hebt daarentegen geregeld Rusland bezocht en er herhaaldelijk voor gepleit de economische sancties tegen het land op te heffen.

“Ik ben absoluut een voorstander van de NAVO en ik ben er rotsvast van overtuigd dat onze toekomst in het Westen ligt. Maar ik geloof nog altijd dat het verstandig is om diplomatieke relaties met Rusland te onderhouden. Niet omdat ze mij verleid hebben of geld hebben gegeven, maar omdat ik weet dat veel Italiaanse ondernemers meer zaken met Rusland willen doen. De Lega is ervan beschuldigd dat ze geld van Poetin aanvaard zou hebben. Maar ik heb nooit ook maar één roebel ontvangen. Dat is vijf jaar lang onderzocht, en er is niets gevonden. Er valt ook niets te vinden.”

Laten we het nog eens over de immigratie hebben. U zegt dat u nooit tegen immigranten bent geweest, maar u hebt wel campagne gevoerd tegen illegale immigratie. U hebt lange tijd de situatie dramatisch voorgesteld, terwijl het aantal migranten dat in Italië is aangekomen sinds de vluchtelingencrisis van 2015 sterk is gedaald. En u hebt herhaaldelijk een foutief verband gelegd tussen migratie en stijgende misdaadcijfers. Als minister van Binnenlandse Zaken hebt u een strenge asielwetgeving uitgewerkt, en u staat terecht voor een Siciliaanse rechtbank omdat u tijdens uw ambtstermijn in 2019 hebt belet dat een reddingsschip met migranten zou aanmeren. Er moet toch een menselijker, minder provocerende manier zijn om het over migratie te hebben?

“Ik mag het hopen. Ik wil best over migratie zwijgen, maar alleen als de problemen dan elders opgelost worden. Als ze bijvoorbeeld het verdrag van Malta zouden respecteren en de mensen die hier aankomen herverdelen over de EU, en als ze mensen zouden repatriëren naar Nigeria en Pakistan. Europa heeft wat dat betreft erg weinig gedaan, en zelfs Draghi heeft dat opgemerkt.”

U bent sinds jaar en dag een fervente voorstander van een politiek gebaseerd op het jus sanguinis: wat telt, is het Italiaanse bloed, niet de plaats waar je geboren bent. Daardoor kan iemand die om het even waar ter wereld wordt geboren en een Italiaanse overgrootouder heeft, wel een Italiaans paspoort krijgen, maar iemand die in Italië is geboren uit ouders van een andere nationaliteit, moet wachten tot hij of zij achttien jaar is. Is dat wel fair?

“Volgens mij is het fair dat iedereen er op zijn achttiende voor kan kiezen om Italiaan te worden. Ik betwist ten stelligste dat mijn politiek Italië ongastvrij maakt voor immigranten. We hebben hier vijf miljoen vreemdelingen die erg goed geïntegreerd zijn.”

Terwijl we van onze espresso nippen, wil Salvini nog eens benadrukken dat er een verkeerd beeld van hem wordt opgehangen in de media: “Veel mensen die ik ontmoet en die me niet kennen, zeggen dat ik helemaal anders ben dan hoe ik op tv of in de kranten word geportretteerd. Hoe dat komt? Ze schilderen het beeld van een extremist, een racist, een fascist, een nazi, een navelstaarder. Maar ik ben een normale mens, ik ben gelukkig, ik heb bereikt wat ik wil, ik heb kinderen die ik graag zie, een job die ik graag doe en voldoende gezond verstand.”

Hij moet ervandoor: er staat nog een belangrijke politieke vergadering op de agenda. Hij is in gesprek met Berlusconi over een samensmelting van de Lega met Forza Italia, de partij van de voormalige premier en mediamogol. Als hij daarin slaagt, kan hij de Italiaanse rechterzijde nog jarenlang domineren.

We staan op en ik vraag me af of hij zal bereiken waar hij zo vurig naar verlangt: de wereld ervan overtuigen dat hij geen barbaar is, maar een mainstreampoliticus. Zou die samensmelting een succes zijn voor de Europese centrumpolitiek, of een ramp? Ik vraag me af met welke versie van Salvini ik nu heb gesproken. Misschien heeft hij het bij het rechte eind en is de wereld volop aan het veranderen, en verandert hij mee. Of, wat waarschijnlijker is: ik heb hem eigenlijk niet echt ontmoet, maar wel gewoon een van zijn vele alter ego’s.

© Financial Times

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234