Donderdag 21/11/2019

Interview Koen Abts

‘De schrik zit er goed in bij De Wever’

Socioloog Koen Abts (KU Leuven). Beeld Bob Van Mol

Vlaams Belang heeft géén linkse accenten en het verschil tussen stad en platteland is lang niet zo groot. Socioloog Koen Abts (KU Leuven) maakt een opmerkelijke analyse van de klim van extreemrechts. ‘N-VA is nog niet leeggezogen, maar het kan erger.’

Verrast over de sterke vooruitgang van het Vlaams Belang was Abts niet. “De voedingsbodem is nog steeds dezelfde als twintig jaar geleden”, zegt hij. “Er is nog steeds ongenoegen over migratie, tegelijk voelen mensen zich onzeker op sociaal-economisch vlak. Door de migratiecrisis en de pensioendiscussie kwamen die thema’s wel scherper naar voren.” De socioloog weet waarover hij spreekt. Hij bracht in 2017 samen met Thierry Kochuyt het boek Ongehoord populisme uit, waarvoor hij zich onder meer baseerde op uitgebreide interviews met Vlaams Belang-kiezers die teruggaan tot 2004. Vandaag verschijnt in het linkse politieke magazine Sampol een essay waarin hij de analyse maakt van de voorbije verkiezingen.

Wat is het verschil met het Vlaams Belang uit 2004?

“Toen kon je duidelijk twee groepen onderscheiden bij hun kiezers. Je had de diehards: zij stemden volledig in met het donkerbruine programma van ‘vreemdelingen buiten’ en beschouwden de politieke klasse als door en door verrot. Ze herkenden zich ook volledig in de harde stijl van Filip Dewinter. Dat publiek is de partij altijd trouw gebleven, ook tijdens het dieptepunt  in 2014. Daarnaast waren er de ‘sceptische kiezers’, zo’n 60 à 70 procent van het toenmalige Vlaams Belang-electoraat. Zij hadden wel degelijk vragen bij het programma, de stijl én het leiderschap van het Vlaams Belang. Toch kozen ze voor die partij, en wel om twee redenen. Er was geen politiek alternatief waar ze terecht konden met hun frustraties. En er waren Gerolf Annemans en Frank Vanhecke die Dewinter min of meer in het gareel konden houden. 

“Na de verloren gemeenteverkiezingen in 2006 is de partij in een grote interne machtsstrijd terechtgekomen en vervolgens is ze alleen maar radicaler geworden. Tegelijk is de N-VA opgestaan, die zich wél als valabele optie voor fatsoenlijk rechts aanbood en heel wat stemmen heeft ingepalmd.”

 Waarom keren die kiezers weer terug naar Vlaams Belang?

“Er is sprake van slijtage bij N-VA, omdat ze hebben deelgenomen aan de macht. Tegelijk heeft Vlaams Belang aan herbronning gedaan. In tegenstelling tot wat sommige analyses nu vertellen, is die omslag al begonnen in 2012. Lees de congresteksten maar na. Toen al wilden ze zich opwerpen als verdediger van de welvaartsstaat en matigden ze de toon enigszins over migratie. Het is niet langer 'vreemdelingen buiten’. Wel vragen ze een migratiestop. En de nieuwkomers die hier zijn, moeten zich aanpassen.”

Toch ging de partij in 2014 naar een historisch dieptepunt.

“Annemans en Dewinter stonden nog aan het roer, daarom ging die verandering geruisloos voorbij. Nu is Tom Van Grieken de chef. Die status werd bevestigd door het succes bij de gemeenteraadsverkiezingen. Hij heeft de campagne kunnen voeren die hij wilde. Het opmerkelijk is: hij nam de partij in handen zonder de oude machtsstructuren omver te gooien. Dewinter mag zijn ding doen in Antwerpen, maar Van Grieken liet hem zo tegen de muur lopen. Dewinter scoorde niet goed bij de gemeenteraadsverkiezingen.”

Vlaams Belang heeft het over een pensioen van 1.500 euro en wil opkomen voor de kleine man. Toch noemt u de partij niet links.

“De partij is nog altijd voor een kleinere overheid en meer vrijheid voor bedrijven. Ze pleiten voor een lagere vennootschapsbelasting, verzetten zich tegen de vakbonden. Op de economische as blijft Vlaams Belang rechts.

“Wat ze wel naar voren schuiven is een soort ‘welvaartschauvinisme’. Vlaams Belang vindt dat de sociale voordelen in eerste plaats moeten toekomen aan de eigen mensen, en dus ook een goed pensioen. In se is de partij niet veranderd. Van Grieken wil een splitsing van de sociale zekerheid: een voor de autochtone Belgen en een voor de nieuwkomers. De Andere telt nog altijd niet volwaardig mee.”

Een ander punt dat u aanhaalt: Vlaams Belang haalde zijn succes lang niet enkel bij de lagere inkomens.

“Er is natuurlijk een groep mensen die het moeilijk heeft om rond te komen, zich bedreigd voelt en daarom Vlaams Belang stemt. Maar even goed de middenklasse maakt zich zorgen. ‘Waarom moeten we hollen om ter plaatse te blijven staan?’, vragen zij zich af. ‘Waarom moeten wij zoveel inspanningen leveren, terwijl anderen - de nieuwkomers dus - alles in de schoot geworpen krijgen?’ 

“De jaren 60 en 70 waren doordrongen van een soort vooruitgangsoptimisme. De economie groeide en iedereen zou er beter op worden. In plaats daarvan bestaat er nu een erg onzeker toekomstbeeld, nog versterkt door de globalisering en de individualisering. Sommigen zullen winnen, maar anderen achteruitgaan. Het doet kiezers vrezen voor hun sociale status.”

Hoe kijkt u naar de opkomst van Vlaams Belang in West-Vlaanderen en Limburg?

“Op zich moeten we daar niet verbaasd over zijn. De mensen leven daar in dezelfde veranderende wereld als de rest van Vlaanderen. Ook zij horen via de media of andere kanalen de verhalen over transitmigranten. Ook al wonen er misschien weinig nieuwkomers in hun dorp, dat wordt voor hen even goed een realiteit.

“Wat wel zo is: het sociale weefsel en de bestaande structuren zijn op het platteland pas recent onder druk komen te staan. Winkels en scholen sluiten, maar even goed komen er mensen in hun dorp wonen die ze niet kennen. Zolang ze hun lokale ankerpunten hadden, konden niet-stedelingen de veranderende wereld aan zich laten voorbijgaan. Nu is ook hun laatste bastion, het dorp, gesneuveld. De burgers op het platteland verliezen controle. In de arbeiderswijken in de grote steden heeft zich een gelijkaardige trend al veel eerder doorgezet. Op dat vlak loopt het platteland een twintigtal jaar achter op de stad.”

Net in die steden lijkt Vlaams Belang over zijn hoogtepunt heen. Gaan we straks ook die richting uit op het platteland?

“Dat lijkt me veel te optimistisch. Veel hangt af van hoe de N-VA zich gaat verhouden tegenover het Vlaams Belang de komende jaren. De schrik zit er echt goed in bij De Wever. Een van zijn belangrijkste frames is onderuitgehaald. Hij plaatste het ‘inclusieve nationalisme’ als fatsoenlijk alternatief tegenover het discours van het Vlaams Belang: ook nieuwkomers kunnen meetellen. Het heeft niet gewerkt, zo blijkt uit de verkiezingsuitslag. N-VA is nog niet leeggezogen, maar het kan veel erger. Er zitten nog heel wat ex-Vlaams-Belang-kiezers bij de partij, die mogelijk de N-VA nog één laatste kans hebben gegeven. Intussen trekt De Wever ook nieuwe kiezers aan, van bij de andere partijen.”

Hoe kunnen zij het verlies stelpen?

“De klassieke partijen liggen in de touwen, niet alleen in ons land. Het probleem is dat zij werken met recepten uit het verleden. Zij vertrekken nog steeds van de klassieke structuren, die net aan het verkruimelen zijn. Niemand identificeert zich nog als katholiek of socialist, die wist dat hij zijn hele leven een beroep kon doen op de diensten van de zuil. Je ziet dat effect nog het meest bij de CD&V, ooit een standenpartij. Maar even goed bij sp.a. Je kan je afvragen: wat is hun verhaal dan nog?

“Intussen zijn we in een ‘toeschouwersdemocratie’ terechtgekomen. De politicus die de meeste aandacht kan genereren op de scène zal ook scoren. Tegelijk worden begrippen als ‘volk’ en ‘natie’ in de strijd gegooid. Lege begrippen die dan ingevuld kunnen worden, maar waaraan mensen zich kunnen spiegelen. Bij N-VA is dat dan de Vlaamse natie, bij Vlaams Belang het eigen volk.” 

Waar loopt het dan mis voor Groen?

“Je ziet duidelijk dat ze de aansluiting missen op het platteland. Terwijl voor die burgers de wereld om zich heen zeer snel aan het veranderen is, drukken de groenen nog eens extra op het gaspedaal. Maar vooral: zij zijn nooit op de proppen gekomen met concrete en adequate maatregelen op sociaal-economisch vlak. Neem nu het afschaffen van de salariswagens. Die mooie auto voor de deur geeft mensen een sociale status die hoger ligt dan wat ze zelf zouden kunnen betalen. Neem dat bruusk weg en je raakt een kloppende zenuw.”

De Wever houdt Vlaams Belang dicht aan de borst bij de gesprekken over een Vlaamse regering. Kan hij zo de bestaande wrevel enigszins counteren?

“Ik weet niet of die strategie de juiste is. Binnen vijf jaar, wanneer we weer gaan stemmen, is iedereen deze episode al vergeten. Bovendien, zodra Vlaams Belang gelost wordt, kan Van Grieken weer hetzelfde frame hanteren als voor de verkiezingen: dat N-VA niet te vertrouwen is, dat er met die partij geen verandering in zit. Van Grieken kan zeggen: N-VA heeft ons weken aan het lijntje gehouden.”

Gaat het cordon sneuvelen?

“Als ik iemand als Bart Maddens (politicoloog aan de KU Leuven, RW) bij jullie in de krant hoor vertellen dat de zogenaamde V-partijen een front moeten vormen, dan vind ik dat toch zorgwekkend. Vlaams Belang en N-VA zijn duidelijk twee verschillende partijen. Er zijn genoeg mensen binnen de partij van De Wever die Vlaams Belang niet lusten. N-VA-Kamerfractieleider Peter De Roover roept nu CD&V en Open Vld op om aan te geven waarom een samenwerking met het Vlaams Belang niet mogelijk is. Misschien is de omgekeerde vraag nog de meest interessante: waarom wil N-VA wél samenwerken met Vlaams Belang?”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234