Vrijdag 17/01/2020

Geanalyseerd

De regeringsmaatregelen tegen terreur onder de loep genomen

Beeld © Stefaan Temmerman

Premier Charles Michel (MR) presenteert een reeks nieuwe initiatieven om terreur te bestrijden. Zijn die haalbaar, zinvol en proportioneel? Of komt de steekvlampolitiek om de hoek kijken? De Morgen evalueert met behulp van experts in radicalisering, veiligheid en mensenrechten.

1. Haatboodschappen tegengaan

+ Premier Charles Michel hamerde er in zijn toespraak op om clandestiene gebedsplaatsen te ontmantelen. Overal in het land, ook in landelijke gebieden, duiken kleine niet-erkende moskeeën op. Lokale moslims, zonder veel kennis van het geloof, werpen zich op als imam. Vaak houden zij elke vrijdag felle, salafistische preken. "Die moeten eruit, zo simpel is dat", beaamt Bilal Benyaich, politoloog met expertise over radicalisering.

Bovendien worden heel wat van die gebedshuizen gefinancierd vanuit oliestaten als Saudi-Arabië of de Verenigde Arabische Emiraten, wat hun oerconservatieve en zelfs vijandige discours in de hand werkt. De regering wil daarom ook de geldstromen van en naar moskeeën doorlichten. "Een zeer goed idee", vindt Benyaich. Al heeft hij enige reserve. "In India, Rusland en Israël gebeurt dit al voor ngo's. Mensenrechten­organisaties die fondsen uit een verkeerd land krijgen, kunnen op droog zaad gezet worden. Die kant moeten we niet uitgaan."

Bovendien is er nog een ander, praktisch probleem. Je kunt wel één moskee sluiten, maar hoe vermijd je dat er twee weken later enkele straten verder een nieuwe wordt opgericht? Bovendien gebeuren veel van de betalingen cash, met zwart geld. "Het principe is goed, maar veel hangt af hoe dit op het terrein kan worden toegepast."

In Vlaanderen werden er alvast zo'n 50 moskeeën extra erkend, zodat de overheid een beter zicht krijgt op hun handel en wandel.

+- De regering wil haatpredikers hard aanpakken. Ze kunnen huisarrest krijgen, opgesloten worden en buitenlandse predikers kunnen gewoon het land uitgezet worden. "Dit had er al 20 jaar moeten zijn. Oproepen tot haat uit extreemrechtse of islamistische hoek moeten even hard aangepakt worden. Eén maat, één gewicht", zegt Benyaich. Zoiets moet ook juridisch haalbaar zijn: bestaande wetgeving wordt mogelijk verstrengd en scherper.

Toch zijn ook hier praktische bezwaren. Je moet de haatpredikers en ronselaars ook zien te vatten. Eerder dan in moskeeën hangen ze rond op pleintjes of in theehuizen. "Daarom dat het erg belangrijk is om ook de moslimgemeenschap bij de aanpak tegen radicalisering te betrekken. Als jongeren in aanraking komen met een ronselaar moeten ze naar de politie stappen. Daar is een mentaliteitsswitch nodig die betrokkenheid en vertrouwen impliceert."

• De regering wil haat bestrijden op het internet. Internetproviders zullen in samenwerking met de politie extremistische websites blokkeren. Dat kan ook bij buitenlandse sites.

• Er moet geïnvesteerd worden in opleiding voor imams. Daarvoor wordt gekeken naar de deelstaten. Premier Charles Michel (MR) stak expliciet de hand uit naar de regionale regeringen.

Bilal Benyaich. Beeld rv

2. Extremisten strenger opvolgen

+- De opvallendste maatregel: teruggekeerde Syrië-strijders gaan rechtstreeks de gevangenis in. Duidelijke taal, maar op juridisch vlak bestaat er nog onduidelijkheid. "De regering kan zoiets niet zomaar afroepen", zegt Jos Vander Velpen, voorzitter van de Liga voor de Mensenrechten. "Het is het gerecht dat moet beslissen of iemand opgesloten wordt, ook tijdelijk. Dit kan gewoon niet, de scheiding der machten wordt hier geschonden."

Toch valt er iets te zeggen voor deze maatregel. IS-strijders die terugkeren, worden nu al opgepakt en ondervraagd. Ze kunnen één dag worden vastgehouden, maar de veiligheidsdiensten moeten hen vaak laten gaan bij gebrek aan bewijs. Mogelijke terroristen werken bijna altijd met een valse identiteit.

Michel wil de verdachten nu niet één maar drie dagen kunnen opsluiten na hun eerste arrestatie (zie verder). Dat geeft de politie meer tijd om hun dossier hard te maken. Op dat ogenblik kunnen ze via de officiële weg, via de Raadkamer, vragen om de verdachten langer vast te houden. Het is een piste om de onmiddellijke opsluiting van terugkeerders juridisch waterdicht te maken. Tegelijk worden de voorwaarden voor voorlopige hechtenis bij terreurverdachten versoepeld.

Het risico: in het verleden is al meermaals gebleken dat IS-strijders makkelijk ongezien de Schengen-zone in geraken. Dit voorstel staat of valt met strengere grenscontroles, die er nog altijd niet zijn.

- Geradicaliseerde jongeren die op het punt staan naar Syrië te vertrekken zullen een enkelband krijgen. Het is op basis van OCAD, de instelling die de terreurdreiging onderzoekt, dat het gerecht deze beslissing kan nemen. Er komt een aparte juridische procedure om hen die straf op te leggen.

"Hoe bewijs je dat iemand op het punt staat om naar Syrië te vertrekken?", vraagt veiligheidsexpert Brice De Ruyver (UGent) zich af. "Dat juridisch hard kunnen maken is geen sinecure."

Justitieminister Koen Geens (CD&V) wil de omschrijving van het misdrijf in het wetboek herformuleren. Maar wanneer wil iemand terroristische misdaden plegen? En wanneer heeft iemand 'gewoon' radicale ideeën? Dat wordt een delicate lijn bewandelen tussen krachtdadig optreden en het verdedigen van de vrije meningsuiting.

Bovendien draait het systeem van enkelbanden vierkant in ons land. Door onderbemanning is er onvoldoende opvolging. Zonder tussenkomst zal dit alleen maar verergeren.

- Mensen met 'gevoelige jobs' moeten beter gescreend worden. Nu gebeurt dat al voor mensen die bijvoorbeeld bij de Staatsveiligheid werken. Maar ook van de wijkagent of de gemeentebeambte die paspoorten uitreikt, zal de achtergrond uitgebreid worden gecheckt. Dit geldt voor sollicitanten, maar evengoed voor ervaren werknemers. "Gevaarlijk", zegt Jos Vander Velpen van de Mensenrechtenliga. "Door een kleine fout bij de inlichtingendiensten - en die gebeuren - kan een onschuldig iemand een job ontzegd worden."

• België wacht niet op Europa om te beginnen met een databank van passagiersgegevens.

• Er komt een actieplan om de radicalisering in Molenbeek aan te pakken. De nadruk ligt op repressie.

3. Veiligheidsdiensten krijgen meer armslag

+ Verdachten van terrorisme zullen bij hun eerste aanhouding 72 uur in plaats van 24 uur vastgehouden worden. Een maatregel waar politiemensen op het terrein al langer om vragen. Nu hebben ze geregeld te weinig tijd om voldoende bewijs te vinden, waardoor ze de verdachte moeten laten gaan. Voor deze maatregel is een grondwetswijziging nodig en dus tweederdemeerderheid in het parlement.

Huiszoekingen kunnen voortaan ook 's nachts uitgevoerd worden bij terreur­verdachten. Nu kan dat niet tussen 9 uur 's avonds en 5 uur 's ochtends. "Op zich valt te leven met die maatregelen, maar het gevaar is dat ze op termijn gemeengoed worden", zegt Vander Velpen. "Eerst kunnen ze gelden voor mensen die in de omgeving van terroristen, uiteindelijk ook voor andere misdrijven."

+ Het meest verregaande voorstel is de definiëring van de 'noodtoestand' in ons land. Momenteel bestaat het begrip wel, maar het is hoogst onduidelijk wat het dan effectief inhoudt. In uitzonderlijke omstandigheden zouden de veiligheidsdiensten tijdelijk vrij spel krijgen.

"De premier kijkt aandachtig naar Frankrijk", zegt professor De Ruyver. President François Hollande riep er na de aanslagen in Parijs voor drie maanden de noodtoestand uit. "Het is een kwestie van dezelfde mogelijkheden te hebben als de buurlanden", weet De Ruyver. "Anders blijft het water naar ons lopen."

Dit is een project voor op de lange termijn. Een grondig maatschappelijk en parlementair debat moet hier aan voorafgaan. Wat zijn die uitzonderlijke omstandigheden? En welke bevoegdheden krijgen de inlichtingendiensten dan? Deze maatregel kun je alleen nemen als je ook de brede publieke opinie mee hebt.

• De inlichtingendiensten beschikken over een aantal nieuwe technieken. Het aantal camera's met nummerplaatherkenning wordt uitgebreid. Er komt er ook een systeem voor stemherkenning bij telefoontaps.

Prepaid-kaarten voor mobiele telefoons zullen niet langer anoniem zijn. Veel terreurverdachten gebruiken tijdelijke sim-kaarten om van de radar te blijven. Dat wordt nu moeilijker.

4. Internationaal strijd voeren tegen IS

+ Het hervormingsplan van defensieminister Steven Vandeput (N-VA) moet dringend afgewerkt worden. Het plan zit al maanden geblokkeerd. Vandeput wil een verdubbeling van het legerbudget tegen 2030.

"Het plan is al goed opgeschoten en de laatste beslissingen, vooral die over de budgetten, moeten nu snel genomen worden", vertelde premier Charles Michel (MR) gisterenochtend in het parlement.

De goedkeuring van de hervorming moet de militaire geloofwaardigheid van ons land herstellen op het internationaal toneel. Vraag is of CD&V en Open Vld een verdubbeling van het budget zien zitten.

Tot nu toe hebben beide partijen geweigerd om miljarden euro's uit te geven aan het leger in besparingstijden. Alexander Mattelaer, defensiespecialist van de VUB: "Er kan tegen Nieuwjaar een doorbraak zijn. Het zal er op aankomen of de coalitiepartijen een politiek akkoord vinden. Want alles ligt klaar om te beslissen."

Voor Mattelaer wordt de regering nu geconfronteerd met haar eigen dubbelzinnigheid. "Er wordt veel verwacht van het leger, maar tegelijk krijgt het steeds minder geld. Die spagaat is moeilijk houdbaar."

Sowieso zal het nog een tijd duren voordat het hervormingsplan zoals het op papier staat ook in praktijk wordt omgezet. De aankoop van nieuwe straaljagers, een van de sleutelelementen, duurt bijvoorbeeld jaren.

• De buitengrenzen van Europa moeten beter gecontroleerd worden. Europa moet een samenwerking met Turkije, Jordanië en Libanon opzetten om oorlogsvluchtelingen op te vangen in hun thuisregio.

• De regering blijft pleiten voor een ruime internationale coalitie tegen IS - het liefst met een mandaat van de Verenigde Naties. De toekomst van Syrië moet vastgelegd worden via diplomatiek topoverleg.

• Ons land wil verder helpen in de militaire strijd tegen IS. Het fregat Leopold I escorteert momenteel een Frans vliegdekschip. Midden 2016 zullen Belgische straaljagers weer bombarderen in Irak.

5. Besluit

Zijn de nieuwe antiterreurmaatregelen van de centrumrechtse regering haalbaar en zinvol? Het is voor iedereen duidelijk dat er een groot pakket gelanceerd wordt. Vergeet niet: na de aanslagen tegen Charlie Hebdo werd al een eerste reeks maatregelen doorgevoerd. Daar komt nog een laag bovenop.

In totaal trekt de regering ­intussen 740 miljoen euro extra uit voor de strijd tegen het jihadisme (340 miljoen dit jaar en nog 400 miljoen euro volgend jaar). Een inspanning in besparingstijden.

De experts gecontacteerd door De Morgen geven unaniem aan dat dit nodig is. Er blijven wel vragen bij de uitvoering van maatregelen. Sommige klinken mooi, zoals het opsluiten van teruggekeerde strijders, maar zijn ze ook uitvoerbaar? En is de beste antiterreurmaatregel niet gewoon meer personeel voor politie en veiligheidsdiensten? Veiligheidsexpert Brice De Ruyver denkt van wel. Anders kun je de maatregelen niet goed uitvoeren.

Het is aan de meerderheidspartijen om het antiterreurbeleid in nieuwe wetten te gieten die de juridische toets doorstaan. Iedereen beseft dat dit een werk van weken, maanden of zelfs jaren wordt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234