Zaterdag 26/11/2022

ReportageRio de Janeiro

‘De overheid komt hier alleen om te doden’: ook de armen in Brazilië zijn president Bolsonaro beu

Rio de Janeiro in Brazilië. Beeld AP
Rio de Janeiro in Brazilië.Beeld AP

Brazilië kiest vandaag tussen de extreemrechtse Bolsonaro en de linkse Lula. Alles wijst op verlies van de zittende president, die met meer wapens en meer politie beloofde dat ‘criminelen als kakkerlakken zullen sterven op straat’. De werkelijkheid is dat ze alleen maar méér terrein hebben gewonnen.

Joost de Vries

Dikke regenwolken hangen boven Complexo do Alemão, een favela, een arme wijk zoals Rio de Janeiro er talloze kent: gestapelde blokken beton en baksteen, een tapijt van grijs en bruin dat golft over de heuvels. Twee maanden geleden cirkelden hier helikopters en klonk een dag lang het geratel van pistolen tussen de huizen. De politie vocht een bloederig gevecht uit met het Comando Vermelho, het Rode Commando, een van de beruchtste criminele organisaties van Brazilië. Toen na tien lange uren de wapens eindelijk zwegen en de kruitdampen optrokken, lagen de smalle straten bezaaid met achttien lijken.

“Veel schoten, heel veel schoten”, herinnert Thailaine Silvo (25) zich, ze draagt een geel T-shirt met rodelippenpatroon boven een korte spijkerbroek. De werkloze moeder van twee kinderen woont bovenaan een relatief veilige heuvel in de favela. Op de top wacht een station van een kapotte cabinelift al zes jaar vergeefs op forenzen. Het geweld vond plaats in de grijze diepte, de bebouwde kom die zich voor haar uitstrekt. Vriendin Dhouvane Santos (26) valt haar bij: “Ze klommen op daken, drongen huizen binnen, schoten door ramen.” Haar rode krullen reiken tot halverwege haar rug. “Ze”, dat zijn de militaire en civiele politie. Op die 21ste juli gingen zeker vierhonderd agenten de strijd aan met de bende.

Volgens de autoriteiten waren de doden vrijwel allemaal criminelen, al kwamen in de kogelregen ook een voorbijganger en een politieagent om. President Jair Bolsonaro deelde achteraf zijn medeleven met de familie van de agent en feliciteerde de politie met hun goede werk. Tegen journalisten die vroegen naar de andere slachtoffers, zei hij smalend: “Jullie sympathiseren met die mensen, gaat het goed met jullie?” Het was typisch Bolsonaro: hard, confronterend, een oud-militair die de wereld verdeelt in bondgenoten en vijanden.

Presidentsverkiezingen

Vier jaar geleden vond zijn woedende toon weerklank in een land dat diep was geschokt door omvangrijke corruptieschandalen, maar nu, in 2022, zijn de meeste Brazilianen de polariserende politicus zat. Zondag gaat Brazilië naar de stembus om nieuwe leiders te kiezen; naast de president ook deelstaatgouverneurs en landelijke en lokale parlementariërs. In alle peilingen gaat Bolsonaro’s linkse uitdager Luiz Inácio Lula da Silva ver aan kop. Het is alleen nog de vraag of hij in één keer wint of in de tweede ronde eind oktober.

Brazilië staat op het punt om af te rekenen met het heden en de held uit het verleden weer op het schild te hijsen. Oud-president Lula, die tussen 2003 en 2010 regeerde, moet de afgelopen vier jaar doen vergeten, maar het wegsturen van Bolsonaro maakt diens regeringsperiode niet ongedaan. In zijn eerste jaar beloofde Bolsonaro: “De criminelen zullen als kakkerlakken sterven op straat.” Het was zijn antwoord op de alomtegenwoordige criminaliteit, op drugsbendes en hoge moordcijfers. Die woorden maakte hij deels waar, maar Brazilië werd er niet veiliger door.

In Rio de Janeiro, Bolsonaro’s politieke bakermat, vielen de afgelopen jaren meer politiedoden dan ooit. De operatie in Complexo do Alemão behoort tot de drie dodelijkste in de geschiedenis. Een jaar eerder kwamen in de favela Jacarezinho 28 mensen om. Het Instituut voor Publieke Veiligheid (ISP) houdt namens de lokale overheid de politiedoden bij. De statistieken tonen dat ook tijdens de termijnen van Lula jaarlijks meer dan duizend sloppenwijkbewoners stierven door politiekogels. Dat aantal daalde naar ruim vierhonderd in 2013, om daarna weer op te lopen. 2020 vestigde een voorlopig record met 1.814 slachtoffers.

Aanhangers van presidentskandidaat Luiz Inácio Lula da Silva tijdens een demonstratie zaterdag in Rio de Janeiro. Beeld REUTERS
Aanhangers van presidentskandidaat Luiz Inácio Lula da Silva tijdens een demonstratie zaterdag in Rio de Janeiro.Beeld REUTERS

Bolsonaro stuurde die vierhonderd agenten niet zelf de steegjes in van Complexo do Alemão; de politie valt onder de verantwoordelijkheid van de deelstaatregering. Maar als president zette hij wel de toon, stelt politicoloog Pablo Nunes, werkzaam bij onderzoekscentrum voor veiligheid Cesec in Rio de Janeiro. “Zijn woorden hebben invloed op het gedrag van de politie”, zegt hij aan de telefoon. “Hij beloofde agenten: als jullie iemand doden, worden jullie niet berecht.”

Dergelijke taal klonk ook als muziek in de oren van twee politieke bondgenoten die de afgelopen jaren gouverneur waren van deelstaat Rio de Janeiro. Met een bolsonaristisch verhaal won de rechtse advocaat Wilson Witzel in 2018 het gouverneurschap. Ook hij riep dat criminelen zouden worden ‘geslacht’. Agenten die iemand doodden, konden rekenen op zijn steun. Begin 2021 vertrok hij vanwege fraudeverdenkingen. Onder zijn opvolger Claudio Castro vonden de grote bloedbaden plaats in Jacarezinho en Complexo do Alemão.

‘De staat is hier afwezig’

Op de heuvel in de favela staan drie oude spelmachines onder een druipend afdakje. Een muntje koopt een paar minuten speeltijd. Twee jongens kijken verlekkerd naar twee pixelige vechtersbazen die op het scherm verwikkeld zijn in een strijd op leven en dood. “De staat is afwezig in die wijken”, zei oud-president Lula eerder dit jaar. “De inwoners zijn in de steek gelaten. Wanneer de overheid verschijnt, dan is het alleen om iemand te doden.”

Vergelijkbare woorden klinken uit de mond van inwoner Silvo: “Met veiligheid hebben die operaties niets te maken.” De politieacties zijn niet meer dan enxugar gelo, meent ze, een Braziliaans gezegde dat zich vertaalt als ijs droogpoetsen, een compleet nutteloze bezigheid. “Ze komen hier, doden een stel onschuldige mensen, er vallen doden aan de andere kant, en alles gaat verder zoals het was.” Aan de horizon gaat de grijze zee over in de grijze lucht.

Bolsonaro’s ‘licence to kill’, zoals zijn wetsvoorstel door critici werd genoemd, stuitte uiteindelijk op een onwillig parlement. Zijn voorstel om politieagenten te behoeden voor de rechter, kreeg geen meerderheid. Toch is het de praktijk in Brazilië, zegt politicoloog Nunes: “Weinig politiedoden worden onderzocht, heel weinig.” De president blijft ondertussen het plan herhalen in zijn huidige campagne. “Wij gaan voor elkaar boksen dat jullie je werk kunnen doen”, zei hij onlangs tegen een contingent van de militaire politie.

Hoewel favelabewoner Silvo haar buurt niet veiliger zag worden door de politieoperaties, kan een landelijke statistiek doen vermoeden dat het harde optreden een positief effect had. Terwijl het aantal politiedoden in Rio de Janeiro steeg, nam in heel Brazilië sinds 2017 het aantal moorden af. Het cijfer daalde van 31 gewelddadige doden per honderdduizend Brazilianen naar 22 vorig jaar (in de VS worden jaarlijks 5 op de honderdduizend mensen vermoord). “Het aantal moorden is sinds de jaren tachtig niet zo hard gedaald”, jubelde Eduardo Bolsonaro, de zoon van, in juni in een interview met het Amerikaanse Fox News.

Daar was nog een andere reden voor, stelde hij: meer wapens. Met een reeks decreten had zijn vader de toegang tot wapens immers versoepeld. President Bolsonaro maakte het makkelijker voor burgers om als ‘jager, wapenverzamelaar of sportschutter’ meer en grotere wapens te kopen. Zoon Eduardo benadrukte dat president Lula in 2003 regels rond wapenbezit juist had aangescherpt. En wat gebeurde er toen? “Het aantal moorden steeg jaar na jaar.”

Favelabewoner Anita Maria da Silva (41, alleenstaande moeder van vijf, een kleinkind op komst) gelooft juist dat haar wijk slechter af is door Bolsonaro’s wapenpolitiek. “Dat iedereen maar een wapen moest kopen, snap je, dat heeft hier het geweld doen toenemen.” Niet dat er in Complexo do Alemão zoveel fanatieke sportschutters wonen, maar wel genoeg mensen met een bijzondere interesse in wapens, zegt ze. Het leverde Bolsonaro in 2018 ook in haar favela stemmen op, stelt ze. ‘Wie wil er nou geen wapen?’

Da Silva’s opmerking wordt onderschreven door het onderzoeksinstituut Fogo Cruzado dat data verzamelt over schietpartijen: legaal verkregen wapens komen met regelmaat terecht bij criminelen. “We kennen veel gevallen van geregistreerde wapeneigenaren die hun pistolen verhandelen aan drugsbendes en milities”, reageert directeur Cecília Olliveira per mail. Het aantal legale ‘burgerwapens’ is sinds 2018 verdrievoudigd naar een miljoen. “Er zijn meer wapens en er is minder controle op. Dat brengt risico’s met zich mee.”

Lagere moordcijfers

Toch kan Bolsonaro zich op de borst kloppen – en zijn zoon hem op de schouder – met lagere moordcijfers. Maar onderzoeker Olliveira mailt nog een statistiek: al jaren winnen criminele organisaties in Brazilië terrein. Ze groeiden onder Lula en ze groeien onder Bolsonaro. “20 procent van Rio de Janeiro staat onder invloed van een gewapende groep.” Desondanks werden in Rio vorig jaar ‘slechts’ 3.253 moorden gepleegd, het laagste aantal in jaren.

Niet Bolsonaro, maar de criminelen die hij beloofde te bestrijden, zijn verantwoordelijk voor minder dodelijk geweld. Hun territoria groeiden verder tijdens zijn presidentschap, onderlinge verhoudingen tussen rivaliserende bendes stabiliseerden. In Complexo do Alemão geven de letters CV op blinde muren aan wie er de baas is: het Comando Vermelho. Anita da Silva dempt haar stem wanneer ze zegt: “Zij bewaren de rust, ze controleren dat er niet wordt gestolen, ze wijzen ouders erop als hun kinderen spijbelen.”

Vier jaar geleden won Bolsonaro met zijn belofte van een veiliger en conservatiever land ook in vrijwel alle favela’s de meeste stemmen. Dit jaar keert het gros van de arme Brazilianen terug naar Lula, die als president met sociale programma’s succesvol honger en armoede bestreed. Bolsonaro had de armsten niks te bieden, zegt politicoloog Nunes. “Hij heeft niets veranderd voor de armen en de kwetsbaren.’”De president laat een land achter, somt hij op, met meer wapens, waarin geweld meer wordt geaccepteerd en met een politiemacht die niet in de laatste maar de eerste instantie geweld gebruikt.

Daaraan werd favelabewoner Da Silva nog eens herinnerd toen ze laatst een volle dag met haar kinderen zat opgesloten in haar huis terwijl buiten de kogels rondvlogen. De staat kent ze als een zwaarbewapende politieagent, verder is de overheid vooral afwezig. Ze wijst met een hoofdknik naar het gebouw van de kabellift. “Een witte olifant”, zegt ze, een project waar veel geld in is verdwenen. Samen met de sloppenwijk staat de lift al jaren stil.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234