Vrijdag 30/10/2020

AchtergrondRusland

De oligarchen in Rusland verdwijnen niet van het toneel, nu Poetin weer steviger in het zadel zit

In de Catharinazaal ontmoet Poetin de Russische oligarchen.Beeld Tass via Getty Images

Naar eigen zeggen rekende Vladimir Poetin de afgelopen jaren af met de zogeheten oligarchie. Toch lopen er nog zakentycoons rond in het Kremlin. Nu Poetin dankzij de nieuwe grondwet tot 2036 aan kan blijven als president, verdwijnen die voorlopig niet van het toneel.

De spierwitte Heilige Catharinazaal in het Kremlin houdt een beetje het midden tussen de koepel van een kathedraal en een kitscherige imitatie van een Griekse tempel. Metershoge marmeren zuilen ondersteunen er een gewelfd plafond. Tussen de zuilen in hangen keurig gedrapeerde gordijnen en boven elke pilaar slaat de tweekoppige Russische adelaar zijn gouden vleugels uit. Van oudsher is het vertrek een van de ontvangst- en ceremonieruimtes voor hoogwaardigheidsbekleders en andere hotemetoten die het Kremlin bezoeken.

Die functie heeft de zaal vandaag de dag nog altijd. Zo is de Heilige Catharinazaal het vaste decor van de ontmoetingen tussen Vladimir Poetin en de meest vooraanstaande figuren uit het Russische zakenleven. Zittend aan een grote tafel luisteren afgevaardigden uit alle sectoren van de Russische economie te midden van alle pracht en praal met regelmaat gedwee naar de president. Achter hem twee Russische vlaggen, voor elke deelnemer een naambordje. Wie de maatpakken en interruptiemicrofoons wegdenkt, waant zich met een beetje fantasie in een Tolstoj-roman halverwege de negentiende eeuw.

De hedendaagse gasten die de zaal betreden, verschillen in wezen ook niet zo bijster veel van de genodigden die er op uitnodiging van de tsaar aan tafel schoven. Destijds waren het aristocraten, tegenwoordig zogeheten oligarchen, steenrijke zakentycoons met aanzienlijke politieke invloed. De aristocraten van toen lieten zich voorrijden in kitscherige koetsen. Nu staan er peperdure sportauto’s voor de deur. Maar wat betreft de politieke macht waarover ze beschikken, verschillen de edellieden van weleer niet eens zo veel van de nouveau riches van nu.

“Veel van de nieuwe rijken danken hun fortuin en positie aan Poetin persoonlijk, daardoor heeft hij ze onder controle en zijn ze hondsloyaal”, weet Elisabeth Schimpfössl, sociologe aan Aston University in Birmingham en auteur van het boek Rich Russians: from oligarchs to bourgeoisie.

Nu de Russische president door de grondwetswijzigingen die onlangs middels een referendum werden aangenomen in theorie tot 2036 op de troon van het Kremlin kan blijven zitten, is er nog lang geen zicht op een verandering in de status quo.

Het is nogal een contrast met 2000. Toen vroeg Vladimir Poetin zich als waarnemend president van Rusland, ten overstaan van al die invloedrijke mannen, af “wat de relatie van de staat met deze zogeheten oligarchen moet zijn?” Ook het antwoord hield hij niet voor zichzelf: “Dezelfde als met ieder ander. Dezelfde als met de eigenaar van een kleine bakkerij of een schoenmaker.” 

De zeven bankiers

De boodschap was ondubbelzinnig. Daar en toen liet Poetin met een even ijzige als angstaanjagende blik weten dat het klaar was met de verregaande invloed van de oligarchen binnen de muren van het Kremlin. Een paar maanden later, in juli 2000, voegde de kersverse president daaraan toe dat hij zich niet met de zaken van de oligarchen zou bemoeien, zolang zij zich niet met politiek bezighielden.

De tekst was in het bijzonder gericht aan de zogenoemde семибанкирщина (zeven bankiers). Zeven jonge ondernemers die door activiteiten in het bankwezen en door de privatiseringen van staatsbedrijven goudgeld hadden verdiend in de jaren 90 en naar schatting halverwege dat decennium meer dan de helft van de Russische economie beheersten. Het zevental had bovendien president Jeltsin in hun zak doordat zij hem tijdens zijn herverkiezingscampagne in 1996 met financiële steun in het zadel hadden gehouden. Door die combinatie van economische en politieke macht was de staat tegen de eeuwwisseling feitelijk eigendom van de oligarchen.

Michaïl Fridman (goed voor ruim 11 miljard euro) is een van de vroegere zeven van Jeltsin.Beeld Getty Images

Het was een doorn in het oog van Poetin, die oudejaarsavond 1999 vanuit het niets in het hoogste ambt belandde. De kersverse president besloot orde op zaken te stellen en de steenrijke bemoeials die door de gangen van het Kremlin liepen op hun plek te zetten.

Jullie je geld, ik mijn macht, zo leek de tekst van het ongeschreven en eenzijdige herenakkoord te luiden. De oligarchen die het nog wel waagden hun neus in politieke aangelegenheden te steken, werden door Poetin aangepakt. Hun bedrijven werden onteigend, de mannen zelf juridisch onder druk gezet. Het is een van de mythes waar Poetins presidentschap op steunt; dat hij eigenhandig de oligarchie muilkorfde en de bevolking te midden van een diepe economische crisis bevrijdde van het juk van de hebzuchtige zakentycoons.

Die mythe is zo krachtig dat Poetin er vorig jaar zelf op terugkwam in een interview met de Financial Times. Daarin stelde de president dat “er geen oligarchen meer zijn” in Rusland. Want, zo beredeneerde hij verder: “Oligarchen zijn personen die hun nabijheid tot de autoriteiten gebruiken om superwinsten te behalen. Wij hebben grote bedrijven, privaat of met overheidsdeelname. Maar ik ken geen bedrijven die een voorkeursbehandeling krijgen omdat ze dicht bij de autoriteiten staan.”

De rijkste man van Rusland

Vermoedelijk zal na het interview in de Britse krant menig CEO in een Russische bestuurskamer in zijn vuistje hebben gelachen. Dat Poetin de oligarchie in zijn geheel heeft ontmanteld, is namelijk een eufemisme. Zo doen nog altijd drie van de ‘zeven bankiers’ uit de jaren 90 volop mee in de hoogste regionen van de Russische zakelijke elite. Een van hen, Vladimir Potanin, werd dit jaar door zakenblad Forbes zelfs nog aanwezen als de rijkste man van Rusland, met een geschat vermogen van een slordige 18 miljard euro. Ook Michaïl Fridman (11 miljard euro) en Pjotr Aven (5 miljard euro) doen het nog altijd best aardig.

Dat de andere vier van het toneel verdwenen, zegt bovendien niets over het einde van de Russische oligarchie, zoals Poetin dat predikt. Want in de coulissen van het Kremlin maakten hun opvolgers hun opwachting. “Sterker nog, het aantal oligarchen is onder Poetin door de aantrekkende economie en torenhoge olieprijzen de afgelopen twintig jaar alleen maar toegenomen”, meent Schimpfössl.

Toch is er wel een groot verschil tussen de rijken van toen en nu volgens Schimpfössl. “Ten tijde van Jeltsin bestond de staat bij de gratie van de oligarchen. De overheid kon niet zonder ze, omdat ze hun geld nodig had om de crisis te boven te komen. Tegenwoordig is het andersom: nu bestaan de oligarchen bij gratie van de staat. Ze danken hun rijkdom juist aan het Kremlin. Daardoor is hun invloed binnen de muren van het Kremlin enigszins afgenomen. De staat is minder afhankelijk van ze omdat de overheid haar eigen financiën weer beter op orde heeft en niet meer hoeft aan te kloppen voor leningen.”

Dat de rollen binnen de muren van het Kremlin zijn omgedraaid, valt bijvoorbeeld op te maken uit een voorval in 2015. Destijds kregen Poetin en Igor Setsjin, CEO van staatsoliebedrijf Rosneft en al jaren goede vriend en naaste vertrouweling van de president, het aan de stok met elkaar. Nadat Setsjin in 2013 besloot het Russische oliebedrijf TNK-BP voor 48 miljard euro op te kopen, was Poetin geïrriteerd, omdat Rosneft door de aankoop een grotere schuld kreeg dan zijn concurrenten. Vlak daarvoor had de bestuursvoorzitter ook al honderden miljarden roebels geleend voor een mistige deal waardoor de financiële markten van slag raakten en de roebel tot ergernis van Poetin in waarde daalde. De president berispte zijn vertrouweling publiekelijk en stelde dat hij het staatsbelang niet boven het belang van het bedrijf had gezet.

De harde hand van Poetin

Kort daarna kregen ook andere hooggeplaatste functionarissen binnen het Kremlin en bij enkele Russische staatsbedrijven ervan langs. Achtereenvolgens werden onder meer Sergej Ivanov, stafchef van de president; Vladimir Jakoenin, baas van de Russische spoorwegen; Viktor Ivanov, directeur van de Russische narcoticabrigade; Andrej Beljaninov, directeur van de douanedienst; en Konstantin Romodanovski, het hoofd van de Federale Migratie Dienst uit hun functie ontheven. Wat de reden achter de ontslagen was, blijft speculeren aangezien er doorgaans geen druppel overtollige informatie door de muren van het Kremlin druppelt. Maar Poetins boodschap aan de oligarchen en apparatsjiks was glashelder: ik controleer jullie, en niet andersom.

En zo liggen de kaarten nog altijd, weet Schimpfössl. De hedendaagse Russische miljardairs zijn bovendien veelal oude vrienden van de president of mensen met wie hij jarenlang samenwerkte bij de KGB of de opvolger, de inlichtingendienst FSB. De bedrijven die ze leiden, krijgen vaak grote openbare werken toegeschoven of maken gebruik van belastingvoordelen.

Schimpfössl: “Deze zogeheten siloviki bezetten steeds meer belangrijke posities binnen de regering en in het zakenleven. Zolang Poetin aan de macht blijft, is de nieuwe oligarchie ervan verzekerd dat haar kapitaal veilig is en zolang de oligarchie haar kapitaal behoudt, weet Poetin dat zijn machtspositie niet in twijfel wordt getrokken. Iedereen is blij met de status quo.”

Tegelijkertijd berust ook het idee dat Poetin de moderne zakentycoons politiek zindelijk maakte slechts gedeeltelijk op feiten. Nadat de Amerikaanse overheid enkele tientallen van Poetins naaste vertrouwelingen op de sanctielijst had geplaatst, naar aanleiding van de annexatie van de Krim in 2014 en de veronderstelde inmenging bij de Amerikaanse presidentsverkiezingen in 2016, nam de druk op de president toe. Wie de Russische-rijke-mannen-lijsten van Forbes erop naslaat ziet ook dat enkele namen de afgelopen jaren flink kelderden en miljarden van hun vermogen zagen verdampen. Binnen de oligarchie zorgde dat voor de nodige nervositeit en toenemende druk op de president om zijn beleid aan te passen.

Maar vooralsnog hebben de oligarchen Poetin harder nodig dan Poetin hen. Daarom kiezen de meesten eieren voor hun geld. Want het verleden bewijst dat de president weinig tot geen scrupules heeft met de zakentycoons om hem heen. Bovendien is het gros van de oligarchen hondsloyaal aan de president en zit iedereen wel lekker waar hij zit. Of in Schimpfössls woorden: “Poetin staat voor de oligarchen gelijk aan stabiliteit en dat is precies wat ze zoeken.”

Poetins eigen zeven discipelen

Jevgeni Prigozjin

Jevgeni Prigozjin kent Poetin nog uit Sint-Petersburg.Beeld Getty Images

Vriend van Poetin uit Sint-Petersburg die na zijn twintigste een aantal jaar in de gevangenis doorbracht. Na zijn vrijlating begon Prigozjin, alias Poetins Chef, een cateringbedrijf en mocht hij al snel op chique feestjes in het Kremlin het eten opdienen. Daarna sleepte hij voor vele miljoenen aan staatscontracten binnen. Naast zijn cateringbedrijf runt Prigozjin naar verluidt ook een trollenfabriek in Sint-Petersburg en de paramilitaire huurlingengroep Wagner, die onder meer in Syrië, Libië en Oost-Oekraïne vecht.

Igor Setsjin

Beeld Getty Images

De eerste onder de gelijken. Zo laat Igor Setsjin, topman van Rosneft, zich het best omschrijven. Als bestuursvoorzitter van het staatsoliebedrijf regeert Setsjin over een olie-imperium dat dagelijks meer olie uit de grond pompt dan heel Irak. Toen Poetin in 1994 plaatsvervangend burgemeester van Sint-Petersburg werd, sloegen Setsjin en Poetin de handen ineen. Sindsdien hebben ze elkaar nooit meer losgelaten en fungeert Setsjin als vertrouweling en naaste adviseur van Poetin.

Arkadi en Boris Rotenberg

Arkadi RotenbergBeeld EPA

Jeugdvrienden van Poetin uit Sint-Petersburg. De gebroeders Rotenberg en de president zaten in hun jonge jaren op dezelfde sportclub waar ze oosterse gevechtssporten bedreven, zoals judo en sambo. 

Boris RotenbergBeeld AFP

Inmiddels zijn de Rotenbergs beiden eigenaar van de SGM-groep, het grootste aannemersbedrijf voor gasleidingen en elektriciteit van Rusland. Ze waren onder meer betrokken bij de aanleg van de infrastructuur voor de Olympische Winterspelen in Sotsji. Ook de brug en gasleiding van het Russische vasteland naar de geannexeerde Krim werden door hen gebouwd. 

Vladimir Potanin

Beeld Reuters

Sinds dit jaar weer de rijkste man van Rusland volgens zakenblad Forbes met een geschat vermogen van 18 miljard euro. Potanin gaat al een tijdje mee en was ook een van de ‘zeven bankiers’ onder Jeltsin. Zijn vermogen heeft hij goeddeels te danken aan een aandeel van 35 procent in Nornickel, een mijnbouwbedrijf dat talloze grondstoffen van nikkel tot koper, goud en zilver uit de Russische bodem trekt. 

Gennadi Timtsjenko

Beeld EPA

Timtsjenko vergaarde zijn rijkdom door aandelen in het gasbedrijf Novatek. Daarnaast heeft hij ook wat nevenactiviteiten in de olie- en petrochemische industrie. Volgens Forbes is hij goed voor ruim 12 miljard euro. Naar verluidt is hij een van Poetins beste vrienden en een naaste adviseur van de president.

Oleg Deripaska

Beeld EPA

Oprichter en eigenaar van Basic Element, een Russisch bedrijf met belangen in de bouw, landbouw en energiesector. Naar verluidt gaat hij regelmatig skiën met Poetin. Dit jaar berichtte de Financial Times dat Deripaska betrokken zou zijn bij het witwassen van geld namens de president. Paul Manafort, campagneleider van president Trump tijdens diens verkiezingscampagne in 2016, werkte een tijd voor Deripaska. De tycoon zou persoonlijke berichten hebben gekregen van Manafort over de voortgang van de campagne.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234