Maandag 09/12/2019

NAVO-top

De Navo trekt naar het slagveld van de toekomst: de ruimte

Er bevinden zich zo’n 2.000 satellieten in de ruimte; de helft daarvan is afkomstig uit Navo-lidstaten. Beeld Getty Images

Terwijl de Navo wordt verscheurd door ruzies, onderling wantrouwen en andere aardse problemen, richt het bondgenootschap eensgezind de blik naar boven. Tijdens de tweedaagse Navo-top die vandaag begint, wordt de ruimte officieel uitgeroepen tot werkgebied (“operationeel domein”), naast land, lucht, zee en cyber. 

De ruimte als vijfde potentieel oorlogsgebied, al verklaren Navo-chef Jens Stoltenberg en lidstaten als Nederland om het hardst dat het vooral gaat om defensie (bescherming van satellieten) en niet “om militarisering van de ruimte”.

“De ruimte is deel van ons dagelijkse leven”, stelt Stoltenberg. “Ze kan gebruikt worden voor vreedzame doeleinden, maar ook op agressieve wijze. Satellieten kunnen elektronisch gestoord worden, gehackt of bewapend. Anti-satellietwapens kunnen communicatie platleggen en andere essentiële activiteiten in onze samenleving, zoals luchtverkeer, weersvoorspellingen en bankieren.”

Aan de Navo de taak om de ruimte te gebruiken voor afschrikking en defensie, de belangrijkste pijlers van het bondgenootschap. Navigatie, het verzamelen van inlichtingen en het ontdekken van raketlanceringen zijn goeddeels afhankelijk van satellieten. De Navo beschikt daar zelf niet over, maar kan straks een beroep doen op de capaciteit van individuele lidstaten. Er bevinden zich zo’n 2.000 satellieten in de ruimte; ruwweg de helft daarvan is afkomstig uit Navo-lidstaten.

Ruimtecommando 

Tijdens de Koude Oorlog droomden de Amerikanen, de belangrijkste bondgenoot, van futuristische ruimtewapens om de Sovjet-Unie militair en financieel op de knieën te dwingen. Het Strategisch Defensie Initiatief (SDI) van president Ronald Reagan, beter bekend als ‘Star Wars’, kwam niet verder dan tekentafels. Te duur, te complex. Het in 1985 opgerichte ruimtecommando werd begin deze eeuw opgeheven; na de aanslagen van 9/11 ging alle aandacht uit naar de bestrijding van terrorisme.

Deze zomer werd met een ceremonie op het Witte Huis het ruimtecommando evenwel nieuw leven ingeblazen. In de eerste plaats omdat militaire operaties steeds afhankelijker zijn geworden van satellieten. Ten tweede omdat China en Rusland elektronische wapens en raketten hebben ontwikkeld om satellieten uit te schakelen, stellen de Amerikanen. “Ons doel is conflicten te voorkomen. De beste manier is ons voor te bereiden op strijd indien de afschrikking faalt”, aldus luchtmachtgeneraal John Raymond die het commando leidt.

Is de ruimte ‘het volgende oorlogsgebied’, zoals president Donald Trump zei? Dreigt een wapenwedloop in de ruimte – in tegenstelling tot wat Stoltenberg beweert? Er bestaat geen verbod op het plaatsen van conventionele wapens in de ruimte, wel op nucleaire (Outer Space Treaty, 1967). Een ruimtewapen kan vanuit de ruimte worden ingezet maar ook vanaf de aarde worden gelanceerd. Voor zover bekend zijn er geen bewapende satellieten in een baan om de aarde gebracht. Wel beschikken landen over satellieten die de communicatie van andere satellieten kunnen “oppikken”.  “Daarin schuilt het gevaar van spionage en manipulatie”, zegt luchtmachtofficier Patrick Bolder, verbonden aan het Haagse Centrum voor Strategische Studies. ‘Met cryptovoorzieningen, beschermde verbindingslijnen, kunnen satellieten behoed worden voor ‘ruimtehacking’”, aldus defensiedeskundige Dick Zandee van het Instituut Clingendael voor internationale betrekkingen.

Beeld BELGA

Dilemma’s

Satellieten kunnen ook geheel uitgeschakeld worden, hetzij vanuit de ruimte, hetzij vanaf de aarde. Laserstralen kunnen een satelliet “verblinden” en daarmee onbruikbaar maken, stelt Bolder. Ook spreekt hij over “magnetronwapens, die een bundel energie afvuren op een satelliet en het binnenste ervan verbranden”. Het “voordeel” is dat de satelliet bij zo'n aanval niet in talloze brokstukken uiteenvalt. Zandee: “Als een satelliet wordt opgeblazen of neergeschoten, is dat rampzalig. Er komt een enorme hoeveelheid puin vrij die onvermijdelijk schade aanricht aan andere satellieten, ook die van bondgenoten.” Bolder spreekt in dit verband van een gevaarlijke kettingreactie.

Nu de Navo de ruimte bestempelt als ‘operationeel domein’ en daarmee op één lijn plaatst met land, zee, lucht en cyber, ligt de vraag voor de hand: hoe te reageren op een aanval op een navigatie-of communicatiesatelliet? De kern van het bondgenootschap is immers het befaamde verdragsartikel 5: een aanval op één is een aanval op allen. Volgens Zandee zal het ‘bijna ondoenlijk’ zijn om vast te stellen wie er achter een aanval zit. En als dat wel lukt, zal er grote aarzeling zijn om te reageren met militaire middelen. “Er is sprake van een grijze zone, net als bij een cyberaanval.”

Zoals zijn Clingendael-collega Sico van der Meer eerder tegen de Volkskrant zei: “Stel, de Russen slagen erin vanachter een computer een Nederlandse sluis open te zetten. Is dat dan sabotage of een oorlogsdaad als er honderd mensen verdrinken? En is het vergelding waard?” Het zijn dilemma’s die de grondleggers van de Navo zeventig jaar geleden niet konden voorzien. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234