Dinsdag 19/10/2021

Voor u uitgelegdDuitse verkiezingen

De Duitse democratie moest onverwoestbaar worden, maar het kiesstelsel is wel bijzonder ingewikkeld. Zo stemmen onze buren vandaag

De Reichstags-gebouw in Berlijn, waar de Bondsdag gevestigd is. Beeld EPA
De Reichstags-gebouw in Berlijn, waar de Bondsdag gevestigd is.Beeld EPA

De Duitse democratie werd opgebouwd om onverwoestbaar te zijn. Toch zijn de verkiezingen, dit jaar spannender dan ooit, door een mengvorm van kiessystemen moeilijk te volgen. Hoe stemmen onze buren?

Het is 1945. De nazi’s zijn verslagen. Duitsland wordt bezet door de Sovjet-Unie, de Verenigde Staten, Groot-Brittannië en Frankrijk. Miljoenenstad Berlijn is gereduceerd tot een rokende hoop brokstukken. In Potsdam besluiten de overwinnaars – minus Frankrijk – hoe het toekomstige Duitsland eruit moet gaan zien. Eerst en vooral: het land mag nooit meer in staat zijn om de wereld op de knieën te dwingen in een allesverwoestende oorlog. Deze gedachte, ‘nie wieder’, is de drijvende kracht bij de ontwikkeling van de tweede Duitse democratie.

Maar de westerse bezetters geloven óók dat een zelfstandig, democratisch en vooral levensvatbaar Duitsland essentieel is om dat doel te bereiken. Immers: dertig jaar eerder, na de Eerste Wereldoorlog, schoven de overwinnaars de schuld en alle kosten in de schoenen van de Republiek van Weimar, zoals Duitsland tussen 1918 en 1933 heette. De daaropvolgende economische catastrofe droeg bij aan de woede en frustratie die het naziregime aan de macht hielpen.

Besloten wordt dat Duitsland een bijzondere democratie moet worden, een experiment met een uitgebreid systeem van alarmbellen en noodremmen ter voorkoming van een nieuwe dictatuur. Onder toeziend oog van de drie westerse bezetters – de communistische Sovjet-Unie heeft in het oostelijk deel van Duitsland andere plannen – formuleren Duitse volksvertegenwoordigers de tekst die de basis vormt van een nieuw, zelfstandig land: de Grondwet voor de Bondsrepubliek Duitsland. De eerste Bondskanselier, Konrad Adenauer, ondertekent de wet op 23 mei 1949. Democratische verkiezingen volgen in december.

Na de Duitse eenwording in 1989 neemt de voormalige DDR vrijwel de gehele grondwet over. Drie elementen zijn daarin nog altijd cruciaal.

Olaf Scholz (SPD), Annalena Baerbock (De Groenen) en Armin Laschet (CDU/CSU) tijdens een televisiedebat. Op 26 september kiest Duitsland wie Angela Merkel opvolgt. Beeld AFP
Olaf Scholz (SPD), Annalena Baerbock (De Groenen) en Armin Laschet (CDU/CSU) tijdens een televisiedebat. Op 26 september kiest Duitsland wie Angela Merkel opvolgt.Beeld AFP

De ‘streitbare Demokratie’

Duitsland is zich als geen ander land bewust van de interne gevaren waaraan een democratie ten onder kan gaan. De nazi’s baanden zich in de jaren twintig en dertig immers deels met democratische middelen een weg naar Berlijn, waar ze in 1933 de democratie afschaften.

Volgens de Duitse grondwet moet die daarom te allen tijde beschermd worden, óók als gekozen partijen of zelfs een meerderheid van de bevolking zich tegen de democratie keert. De rechtsorde kan niet worden opgeheven. Bepaalde fundamentele rechten, de federale bestuursstructuur en de scheiding der machten zijn door het Duitse Grondwettelijk Gerechtshof aangemerkt als ‘eeuwig’. Ook kan de staat preventief optreden tegen personen en organisaties die de ‘vrije democratische rechtsorde’ bedreigen.

Binnen de Duitse wehrhafte of streitbare Demokratie is daarom een unieke rol weggelegd voor de binnenlandse veiligheidsdienst. Deze Dienst voor de Bescherming van de Grondwet (BfV) observeert niet alleen radicale groepen in de samenleving, maar onderzoekt ook politieke partijen die het verdenkt van antigrondwettelijke ideeën. In maart dit jaar wilde de BfV zelfs de hele rechtsradicale partij AfD, die in 2017 bijna 13 procent van de stemmen kreeg, onder observatie plaatsen. De rechter verbood dat, hangende een eigen onderzoek.

Mocht de AfD toch verliezen, dan stapt het waarschijnlijk naar het Grondwettelijk Hof, het Bundesverfassungsgericht. Deze rechtbank is de ultieme autoriteit in grondrechtelijke geschillen tussen de staat en burgers en controleert of instanties, gezagsdragers en volksvertegenwoordigers zich aan de rechtsorde houden.

Een ander bijzonder kenmerk van de Duitse weerbare democratie is dat het leger, de Bundeswehr, officieel onder controle staat van het parlement. Volksvertegenwoordigers moeten over elke inzet stemmen. De militairen van de Bundeswehr leren dat ze bovenal loyaal zijn aan de Grondwet en bevelen die ervan afwijken moeten weigeren.

De kiesdrempel

Een partij mag pas deelnemen aan de Bondsdag, de Duitse Kamer, als die minimaal 5 procent van de uitgebracht stemmen krijgt. Deze kiesdrempel moet fragmentatie van het parlement voorkomen.

Ook hier speelt de herinnering aan de Weimarrepubliek een hoofdrol: het parlement viel toen uiteen in tientallen kibbelende minipartijtjes. Veel Duitsers verloren daardoor hun vertrouwen in de democratie en wendden zich tot de nazibeweging, die zich presenteerde als daadkrachtig.

De macht naar de deelstaten

Duitsland bestaat uit zestien deelstaten, Bundesländer, die verregaande autonomie hebben. Deze decentralisatie van de bestuursstructuur moet voorkomen dat de nationale regering in Berlijn te veel macht naar zich toetrekt. Deelstaten bepalen grotendeels zelfstandig hun beleid op het gebied van onderwijs, cultuur, ruimtelijke ordening en gezondheidszorg, en hebben ieder een eigen regeringen. Afgevaardigden daarvan nemen plaats in de Duitse Bondsraad, vergelijkbaar met de Senaat bij ons.

Van de kiesdrempel tot het Grondwettelijk Hof en van de BfV tot het federalisme: het zijn stuk voor stuk sterke fundamenten onder de Duitse democratie. Toch zijn de Duitse verkiezingen, het kroonjuweel van de democratie, maar moeilijk te volgen.

In België zijn de Kamerverkiezingen simpel: het percentage stemmen bepaalt het aantal zetels. Deze evenredige vertegenwoordiging kennen ze ook in Duitsland, maar daar wordt het gecombineerd met een districtenstelsel, dat hoort bij de macht voor de deelstaten. Iedere kiesgerechtigde Duitser brengt daarom straks twee stemmen uit: een op een kandidaat uit zijn kiesdistrict, en een op een partij.

Dat ziet er als volgt uit. In Duitsland kruis je op het stembiljet twee vakjes aan: één voor een kandidaat uit jouw district (299 in totaal), en één voor een landelijke partij (ook 299). De tweede, de partijstem, bepaalt het zetelaantal van die partij in de Bondsdag.

Elke Duitser krijgt twee stemmen: de eerste voor een afgevaardigde uit zijn of haar district, de tweede om te bepalen hoe groot elke partij wordt. Beeld De Volkskrant
Elke Duitser krijgt twee stemmen: de eerste voor een afgevaardigde uit zijn of haar district, de tweede om te bepalen hoe groot elke partij wordt.Beeld De Volkskrant

De zetels gaan eerst sowieso naar de winnaars van de districtsstem, waarmee al 299 zetels gevuld zijn. Hier kruisen beide kiessystemen elkaar. Dat kan tot een probleem leiden: soms wint een partij meer kiesdistricten via de eerste stem dan waarop ze volgens de tweede stem recht heeft. Er zijn dan in principe te veel politici voor te weinig zetels. Deze kandidaten krijgen dan tóch een zetel in de Bondsdag.

Deze extra zetels heten ‘overhangmandaten’ en zorgen ervoor dat de grootte van de Bondsdag varieert, van minimaal 598 tot maximaal, tot nu toe, 709.

De meeste partijen winnen echter juist mínder kiesdistricten dan zetels. Zij vullen de resterende zetels op met politici van de regionale kieslijsten. Vooral de CDU en CSU profiteren van de overhangmandaten, omdat ze van oudsher heel sterk zijn in bepaalde regio’s en hier bijna vanzelfsprekend de meeste kiesdistrictstemmen behalen. Dat levert verreweg de meeste extra zetels op. Oneerlijk, vonden andere partijen: zij eisten dat ze gecompenseerd worden als een partij op deze manier veel extra zetels wint.

In 2013 kregen zij hun zin van het grondwettelijke gerechtshof, het Bundesverfassungsgericht, dat besloot tot invoering van ‘compensatiemandaten’ (Ausgleichsmandate). Het gaat om een maatregel die de Duitse verkiezingen nog ingewikkelder maakt: alle partijen worden gecompenseerd als één partij onevenredig veel overhangmandaten wint. Zij krijgen dan óók extra zetels.

Dat zorgde voor een ware explosie van het aantal zetels in de Bondsdag. In 2017 werd dat goed zichtbaar. CDU/CSU won de verkiezingen toen. Normaal zou de partij 203 zetels krijgen. Maar door het grote aantal gewonnen kiesdistricten, kreeg de fractie van Merkel dat jaar een recordaantal van 43 overhangmandaten. Ook de SPD sprokkelde nog drie extra zetels. Het parlement groeide met de overhangmandaten naar 644 zetels.

Om de andere partijen te compenseren, werden er nog eens 65 zetels aan de Bondsdag toegevoegd. Het totaal kwam daarmee op 709 zetels, bijna vijf keer de Belgische Kamer.

Door de overhang- en compensatiemandaten groeit de Bondsdag flink. Beeld De Volkskrant
Door de overhang- en compensatiemandaten groeit de Bondsdag flink.Beeld De Volkskrant

De aanstaande verkiezingen zijn spannender dan ooit. Dat betekent ook dat de Bondsdag groter dan ooit kan worden, aangezien een maximale omvang voor het Duitse parlement niet wettelijk is vastgelegd. Als de peilingen kloppen, zou het volgende parlement meer dan achthonderd leden kunnen tellen. Een voorstel van verschillende oppositiepartijen om de omvang van het parlement aan banden te leggen werd in juli verworpen door de Grote Coalitie van CDU/CSU en SPD.

Gevraagd naar hun kiesstelsel, grinniken Duitsers vaak dat het nogal ingewikkeld is. Maar een sterke roep om hervorming is er niet. Het groeiende aantal zetels in de Bondsdag — en de daardoor stijgende kosten — leidt weliswaar tot gesprekken over potentiële versimpeling van dit onderdeel van de democratie, maar tot nu toe zonder resultaat.

De vrees voor politiek extremisme is in Duitsland groter dan in de meeste Europese buurlanden, daarom genieten de weerbare democratie, kiesdrempel en het federalisme een brede steun onder de Duitse bevolking. Die vrees leidt ook tot strenge definities van wat wel en niet democratisch is.

De vrees voor spoken uit het politieke verleden van Duitsland is ook zichtbaar in de voortdurende steun voor het federalisme. Heel even was er discussie, toen tijdens de coronacrisis de autonomie van de deelstaten een doeltreffende aanpak van de pandemie in de weg stond. Maar naarmate het virus onder controle kwam, ebde de kritiek weer weg.

Ook de hoge kiesdrempel, die het voor nieuwe partijen ontzettend moeilijk maakt om het parlement te halen, is tamelijk onomstreden. Zelfs de co-president van Volt Duitsland, waarvan vrijwel zeker is dat die ondanks alle inspanningen dit keer niet in de Bondsdag komt, zei tegen de Volkskrant dat de kiesdrempel een goede zaak is, al zou die best wat lager mogen zijn dan 5 procent.

De aloude vrees van Duitsland voor zichzelf draagt ook bij aan een pro-Europese bestuurlijke constante. Alle partijen, behalve die op de uiterst linker- en rechterflanken, pakken grote zaken bij voorkeur in samenwerking met Brussel aan. Dezelfde houding is zichtbaar bij veel Duitsers op straat, die vaak verzuchten dat Europa in principe een goede zaak is, maar dat hun eigen land er veel te veel invloed heeft.

Nog altijd zijn de eigen grootte en macht voor veel Duitsers gevoelige punten; het land blijft een beetje bang voor zichzelf. Een enkeling suggereert zelfs dat alleen een ijzersterke democratie en verregaande Europese samenwerking kunnen voorkomen dat de geschiedenis zich herhaalt. Veel sneller dan in andere landen rinkelen daarom in Duitsland alarmbellen wanneer men bedreigingen voor de democratie of grondwet denkt te zien.

Dat betekent lang niet altijd dat de Duitse democratie ook daadwerkelijk in acuut gevaar is. Maar een democratie zónder die alarmbellen, dat durven de meeste Duitsers nog niet aan.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234