Donderdag 02/02/2023

AchtergrondPolitiek

‘De boodschap van die affiches was duidelijk: pas op, we weten waar je woont’: hoe politici bedreigd worden

null Beeld De Morgen
Beeld De Morgen

Online-doodsbedreigingen, een fluim in het gezicht, onbekenden die ’s avonds laat thuis voor de deur staan. Politici worden steeds vaker geïntimideerd. Waar eindigt dit?

Jeroen Van Horenbeek en Ann De Boeck

Na een loopbaan van twintig jaar had hij alles wel ongeveer gezien - dacht hij. Hij was verrot gescholden, had eieren naar zijn hoofd gekregen en kreeg poederbrieven toegestuurd. Maar wat hij die dag zag, in zijn eigen straat, dat sloeg alles. Aan elke lantaarnpaal waren affiches opgehangen met daarop zijn hoofd naast dat van Heinrich Himmler, de beruchte leider van de SS en verpersoonlijking van het kwaad. ‘Allebei voorstanders van verplichte medische experimenten’, luidde het opschrift.

Wouter Beke (cd&v) loopt niet graag te koop met de bedreigingen die hij tijdens de coronacrisis ontving als Vlaams minister bevoegd voor de vaccinatiecampagne. “Maar de boodschap van die affiches was duidelijk: pas op, we weten waar je woont.”

Gesprekken van De Morgen met politici uit alle Vlaamse partijen tonen dat velen onder hen regelmatig worden lastiggevallen, geïntimideerd of bedreigd. Vooral bekende politici worden hard aangepakt, maar ook hun minder bekende collega’s hebben er last van. Sommigen krijgen er bijna elke dag mee te maken. En het kan angstaanjagend ver gaan.

Uit de krant kennen we een aantal voorbeelden. Leuvens burgemeester Mohamed Ridouani (Vooruit) kreeg vorige week doodsbedreigingen nadat foute berichtgeving over de ‘wintersfeerverlichting’ in zijn stad een eigen leven was gaan leiden. Nog in Leuven werd Filip Dewinter (VB) vorige zaterdag tegen de grond gewerkt tijdens een lezing. Minister Vincent Van Quickenborne (Open Vld) moest eind september onderduiken voor de drugsmaffia. Vlaams minister Zuhal Demir (N-VA) werd in juni symbolisch opgeknoopt door boze boeren.

Vincent Van Quickenborne (Open Vld). Beeld Tim Dirven
Vincent Van Quickenborne (Open Vld).Beeld Tim Dirven

Dit is het zichtbare topje van de ijsberg. Heel wat incidenten blijven onder de waterlijn omdat politici zelf niet graag ruchtbaarheid geven aan wat hen persoonlijk overkomt, op het werk of in hun privé. In een tijd waarin ‘Brussel’ op nog weinig krediet kan rekenen bij de goegemeente, wil niemand politici zichzelf horen beklagen, is de redenering. Zo zouden ze het doelwit op hun rug alleen maar zelf verder vergroten. If you can’t stand the heat stay out of the kitchen, enzovoorts.

Dat er een probleem is, lijkt nochtans duidelijk. Het Federaal Crisiscentrum merkt de voorbije jaren een stijging van het aantal ernstige bedreigingen tegen mensen in een publieke functie. Het gaat dan vooral om politici, maar ook om magistraten, politiemensen en een handvol journalisten. “We zien de laatste jaren uitschieters in de statistieken. In 2015 had dit te maken met de terreurcrisis, maar ook vandaag lopen de cijfers hoog op”, zegt woordvoerder Laura Demullier.

Bedreigingen politici Beeld RV
Bedreigingen politiciBeeld RV

Samen met het antiterreurorgaan OCAD en de federale politie wordt geval per geval bepaald welke maatregelen nodig zijn. Tot de mogelijkheden behoren tips voor het beter beveiligen van de eigen woning, een directe contactpersoon bij de politie, extra politiepatrouilles langs de woning en ‘close protection’ door speciaal opgeleide politiemensen. In het extreemste geval wordt iemand ondergebracht in een safehouse.

Keyboard-ongedierte

Wat elke politicus vroeg of laat meemaakt, is online-pestgedrag. In de woorden van Bruno Tobback (Vooruit): “De hobby van het keyboard-ongedierte dat de sociale media bevolkt.” In hoeverre een platform zoals Twitter gedomineerd wordt door anonieme trolls en bots is onduidelijk. Zelfs voor Elon Musk, de nieuwe eigenaar, blijft dat een vraagteken. Maar de vaststelling die veel politici in eigen land maken, is dat je geen tweet meer kan versturen of het riool gaat open.

De omgang hiermee verschilt. De ene negeert het zoveel mogelijk, in de overtuiging dat sociale media nog altijd meer goed dan kwaad doen. Bereikbaarheid is een heilig goed: je mag het contact met je achterban niet verliezen. De andere zet moegetergd zijn reacties uit of blokkeert wie al te grof is.

Peter De Roover (N-VA): “Omdat ik het vrije debat heel belangrijk vind, heb ik nooit iemand geblokkeerd op Twitter. Tot dit jaar. Wie scheldt of constant onwaarheden verkoopt, die haal ik er nu uit. Ik vind van mezelf dat ik een olifantenvel heb, dat komt met de leeftijd wellicht, maar het is gewoon niet fijn om de zoveelste gore opmerking te zien binnenlopen van een anoniem profiel met nul volgers. Bijvoorbeeld over je relatie (met Antwerps N-VA-schepen Els van Doesburg, JVH/ADB).”

Tinne Rombouts (cd&v): “Ik beperk Twitter heel sterk. In tegenstelling tot Facebook is daar bijna geen normaal debat meer mogelijk. Na elk bericht krijg je bagger over je heen en daar blijft toch altijd iets van plakken.” Verschillende politici beamen dat de online-scheldpartijen hen raken.

Steeds meer politici blijven daarom weg van sociale media. Stephanie D’Hose (Open Vld) bijvoorbeeld. Sinds de lente heeft ze haar accounts overgelaten aan partijmedewerkers. “In een debat in De afspraak had ik me toen uitgesproken tegen de Ultima Award voor Tegenwind, de docu van coronasceptici. Daarna kreeg ik een storm van bedreigingen, waaronder foto’s van mensen met machinegeweren en de boodschap dat ik de kogel verdiende. Zelfs mijn vriend wisten ze te vinden.”

Binnen Groen zijn twee mensen voltijds bezig met publiekswerking. Op goede momenten houdt die job in dat je vragen van burgers beantwoordt. Via sociale media of per mail. Op slechte momenten (en daar zijn er meer van) moet er vooral online puingeruimd worden. Van de reacties op Facebook en Instagram op groene accounts is volgens de partij 30 procent kwetsend bedoeld. “Elke week gaat het om enkele honderden commentaren met persoonlijke aanvallen, racisme, seksisme, body shaming.” Op Twitter zou dit oplopen tot 95 procent.

Een voorbeeld: naar vicepremier Petra De Sutter wordt door een aantal profielen nog consequent verwezen met haar deadname, haar naam voor haar geslachtsverandering.

Aan de schoolpoort

Het wordt pas echt onaangenaam wanneer politici fysiek geïntimideerd of bedreigd worden. Ook dat komt vaker voor dan we vermoeden, zo blijkt. Als ze over straat lopen, in de rij bij de bakker, als ze ’s avonds de trein naar huis nemen. Maurits Vande Reyde (Open Vld): “Ik ben tijdens de coronacrisis eens in mijn gezicht gespuwd door een misnoegde horeca-uitbater. Al zeg ik hem vandaag wel nog steeds vriendelijk gedag.”

Meyrem Almaci (Groen): “Mijn ervaring is dat de hondenfluitjes en de georkestreerde agressie online overslaan naar de realiteit. Mensen die voorbijrijden met hun raampje open en van alles roepen, die dingen in je brievenbus stoppen, stalkers: ik heb echt al nare ervaringen gehad. Zo kreeg ik tijdens een plenaire vergadering ooit een bericht van een man die mij en mijn medewerkers al weken achtervolgde. ‘Als je nu je telefoon niet opneemt, sta ik straks aan de school van je kinderen.’ Die man werd opgepakt door de politie.”

Meyrem Almaci (Groen). Beeld BELGA
Meyrem Almaci (Groen).Beeld BELGA

Vrouwen in de politiek krijgen het hard te verduren. Een studie van 4 miljoen tweets verstuurd in aanloop naar de Britse verkiezingen in 2019 leert dat “mannen gemiddeld meer politieke aanvallen ondergaan en vrouwen meer seksueel misbruik ontvangen”. Een analyse die door VUB-onderzoekster Anne Van Bavel wordt bevestigd. “Vrouwen krijgen niet zozeer meer aanvallen te verduren, maar het geweld heeft vaker een seksistische ondertoon, gericht op hun uiterlijk en persoonlijkheid. Hoe jonger de politici, hoe groter die focus. Dit kan mentaal een zware impact hebben.”

Nadia Naji, de nieuwe covoorzitter van Groen, wordt op basis van haar uiterlijk soms gelinkt aan Sihame El Kaouakibi, de voormalige Open Vld’ster die van fraude met overheidsgeld wordt verdacht. Meryame Kitir (Vooruit) werd online geregeld beschimpt omwille van haar kledingstijl.

Voor alle duidelijkheid: dit is geen Belgisch probleem. Volgens het Frans ministerie van Binnenlandse Zaken dreigt geweld tegen politici er ‘gewoon’ te worden: 20 procent van de parlementsleden werd er vorig jaar bespuugd, geslagen of op een andere manier aangevallen. In Nederland heeft 65 procent van de burgermeesters ervaring met (verbale) agressie.

Vlaamse politici geven aan dat het hier gelukkig nog om een kleine minderheid gaat die zijn manieren niet houdt. Het overgrote deel van mensen gaat hoffelijk om met politici die ze ontmoeten, ook al hebben ze een andere mening.

Peter Van Aelst, expert politieke communicatie (UAntwerpen): “Op dit moment zijn we nog ver verwijderd van de polarisering in het VK of de VS. Daarom zijn er ook minder uitwassen, maar dit maakt ons nog niet immuun. De grens tussen online-intimidatie en geweld is soms flinterdun geworden. Een van de redenen waarom Open Vld-woordvoerder Zelfa Madhloum er vorig jaar mee ophield was omdat iemand online het speelgoed van haar zoon beschreef. De intimidatie is meer verspreid dan vroeger.”

Zuhal Demir (N-VA): “Als politica neem je duidelijke standpunten in en dan moet je tegen een stoot kunnen. Maar er zijn grenzen. Toen ik kritiek gaf op het beleid van Recep Tayyip Erdogan kreeg ik berichten van Turkse extremisten in ons land, de Grijze Wolven: ‘We weten waar je woont en op welk kerkhof je moeder ligt begraven. We gaan haar graf openen en haar verkrachten.’ Dat is er héél ver over. Ik heb een klacht ingediend tegen die mannen en ze zijn ook veroordeeld. Ook boeren die me intimideren moeten niet denken dat ik me laat doen.”

Politici met een lange staat van dienst weten dat politiek nooit een stiel van blozende maagden is geweest. Tobback: “Ik ben in een gezin opgegroeid waar het normaal was dat er ’s avonds laat actievoerders van het Taal Aktie Komitee hun tent kwamen opzetten in onze tuin. Of dat ik ’s ochtends om 7 uur naar mijn examen moest vertrekken omdat de rijkswacht de straat ging barricaderen voor een betoging van de mijnwerkers. Als die gepasseerd waren, mocht je blij zijn dat je huis er nog stond.”

Filip Dewinter (VB): “Vroeger ging het er toch wel wat harder aan toe. Fysieke confrontaties op betogingen, brieven met kogels, graffiti: ik heb het allemaal meegemaakt. Ooit stond er zelfs een gemaskerde man met een shotgun in mijn living.”

Maar, de meeste politici geven wel aan dat professor Van Aelst gelijk heeft: het wordt erger. De vraag wiens schuld dit is, blijft open. Links kijkt naar rechts. Daar wordt gretig op hondenfluitjes geblazen om anonieme trollen aan te jagen, klinkt het. En rechts kijkt naar links. Zij hebben ‘de kunst van de demonisering’ in de vingers, luidt het. Bart De Wever (N-VA) kreeg al in 2012 een afgehakte varkenskop op zijn oprit. Rombouts: “Wat ook speelt, is dat politici die scherp zijn sneller de media halen. Op die manier verleggen de politiek en media samen de grens. We vergeten onze voorbeeldfunctie.”

Theo Francken (N-VA). Beeld Photo News
Theo Francken (N-VA).Beeld Photo News

Theo Francken (N-VA): “Politici, klassieke media, sociale media, clickbaitsites, fake news: ze spelen allemaal een rol. Zelf probeer ik me de online-aanvallen niet aan te trekken. Ik heb ook al een paar duizend mensen geblokkeerd. Niemand moet mij volgen en ik moet iemand zijn beledigingen niet lezen. Bij ernstige doodsbedreigingen ga ik wel altijd naar de politie. Die kreeg ik vooral in mijn periode als staatssecretaris voor Asiel en Migratie. Mijn bezoek aan Verviers bijvoorbeeld, dat was heavy (zijn dienstwagen werd beschadigd, JVH/ADB).”

De coronacrisis heeft zeker niet geholpen om de gemoederen te bedaren. Dat weet minister Annelies Verlinden (cd&v). Als een van de hoofdrolspelers in de pandemie heeft ze “verregaande bedreigingen” ontvangen en staat ze sindsdien onder politiebescherming. “Tijdens corona zijn meer mensen in hun pen gekropen en werden betogingen gewelddadiger. We zien die spanning ook niet echt afnemen. Ik probeer zo normaal mogelijk te leven, maar ik heb al wat meegemaakt, ook thuis.”

Annelies Verlinden (cd&v). Beeld Photo News
Annelies Verlinden (cd&v).Beeld Photo News

Stille vrees

De politiek dreigt op deze manier nog verder aan aantrekkingskracht te verliezen. Melissa Depraetere (Vooruit): “Je merkt bijvoorbeeld dat jonge gemeenteraadsleden echt onder de indruk zijn als ze voor het eerst zo’n online-aanval meemaken. Eigenlijk is het niet oké, maar ik ben zelf al gehard. Op Twitter kom ik sowieso nog amper. Al bereikt de smerige commentaar me soms via mijn ouders, die het niet kunnen laten om toch eens te kijken. Ze zouden dat beter niet doen.”

De stille vrees die in de Wetstraat leeft, is dat het ooit écht fout gaat. Nederland leeft al twintig jaar met het trauma van de moord op Pim Fortuyn. In het VK werd Labour-parlementslid Jo Cox daags voor het brexitreferendum in 2016 neergeschoten. In Duitsland werd christendemocraat Walter Lübcke in 2019 op zijn eigen terras vermoord door een rechts-extremist.

In België ontsnapte Raoul Hedebouw (PVDA) vijf jaar geleden aan erger. Tijdens een 1 mei-optocht in Luik werd hij aangevallen door een verwarde man met een mes en raakte daarbij lichtgewond. Hedebouw: “Voor mij was dat een shock. Ik was daar alleen - à l’aise - en dan gebeurt zoiets. Hoewel ik eigenlijk zelden negatieve reacties ontvang van mensen, zorg ik er sindsdien wel voor dat ik altijd iemand extra meeneem.”

De Roover: “Geweld is een bekommernis, ja. 99 procent van de bedreigingen zijn loos. Maar die 1 procent blijft over. Sowieso maak ik me zorgen om de korte lontjes in onze samenleving. Veel mensen zitten slecht in hun vel. Politici worden hierbij snel als boosdoener aangewezen.”

Almaci: “Het niveau van toxiciteit is zorgwekkend hoog. De sfeer is zo hysterisch dat we nauwelijks nog opkijken bij doodsbedreigingen. Dat is gevaarlijk, omdat er mensen rondlopen die blijkbaar wel bereid zijn om over te gaan tot fysiek geweld. In hoeverre willen we dat lot uitdagen?”

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234