Zaterdag 19/10/2019

Politiek

De bocht van Marrakech: waarom Francken zo lang zweeg

Staatssecretaris voor Asiel en Migratie Theo Francken (N-VA). Beeld BELGA

Twee jaar lang had staatssecretaris voor Asiel en Migratie Theo Francken (N-VA) de kans om te wegen op de totstandkoming van het globale migratiepact. Uit onze reconstructie blijkt dat er een groot verschil was tussen wat hij voor en achter de schermen verklaarde.

19 september 2016. In een halfrond van de Verenigde Naties in New York debatteren ministers en staatssecretarissen bevoegd voor migratie over de grootste vluchtelingencrisis sinds het einde van WO II. Al een paar jaar zoeken meer dan een miljoen vluchtelingen en migranten hun toevlucht in Europa. Nooit verdronken er meer mensen in de Middellandse Zee dan in dat jaar. Er is eensgezindheid: er moet iets gebeuren, en snel.

Voor België komt staatssecretaris voor Asiel en Migratie Theo Francken (N-VA) aan het woord. “Als we willen verhinderen dat de EU instort, en dit is geen hypothetische politieke verklaring, dan moeten we ervoor zorgen dat de migratiechaos zich niet kan herhalen”, zegt Francken. “Om dit te bereiken, hebben we nood aan zowel een intra-Europees raamwerk voor asiel en migratie als een Global Compact om de verantwoordelijkheden te delen. (…) Dit is natuurlijk een globaal probleem dat globale verbintenissen vereist. (…) We hebben geen tijd te verliezen.”

Het betoog van de Belgische staatssecretaris krijgt applaus op alle banken – ook van de VS, toen nog geleid door president Barack Obama. Korte tijd later keuren de Verenigde Naties de ‘Verklaring van New York voor vluchtelingen en migranten’ goed. Daarin staat het engagement om te werken aan een ‘Globaal Pact voor veilige, geordende en gereguleerde migratie’ (Global Compact for Migration - GCM) en aan een apart pact over vluchtelingen. Een maand later ondersteunt de Europese Raad de verklaring unaniem.

Twee jaar en meerdere onderhandelingsrondes later is het migratiepact klaar voor bekrachtiging door de lidstaten. België is een van de landen die dit op 27 september van dit jaar trots aankondigen tijdens de Algemene Vergadering van de VN. “Mijn land zal in december het globaal migratiepact ondertekenen in Marrakesh. Deze tekst is een enorme stap vooruit”, zegt premier Charles Michel (MR), die en passant benadrukt dat ‘de extremisten en de mensenhandelaars hetzelfde vuile spel spelen’. “Ze gebruiken en voeden de migratieproblematiek. De enen omwille van electorale en politieke redenen. De anderen omwille van laaghartige financiële redenen.”

Tegen dan hadden de VS, ondertussen geleid door president Trump, en het Hongarije van premier Viktor Orban zich teruggetrokken. In het kielzog van Orban maakten drie andere Visegrád-landen (Polen, Tsjechië en Slovakije) bezwaar. Gevoed door een campagne van de radicaal-rechtse Identitäre Bewegung beginnen in heel Europa mensen op sociale media hun bezorgdheid te uiten over het pact. Ook in België krijgen Francken en zijn partij steeds meer vragen, niet onbelangrijk voor een partij die sociale media als een graadmeter beschouwt.

Maar de alarmbellen gaan pas echt af op het N-VA-hoofdkwartier als de Oostenrijkse kanselier Sebastian Kurz, onder druk van zijn radicaal-rechtse coalitiepartner FPÖ, op 31 oktober 2018 zich terugtrekt uit het verdrag.

Als ook de Nederlandse premier Mark Rutte (VVD) onder druk van zijn rechtervleugel gaat aarzelen, spreekt Francken zijn twijfels voor het eerst publiek uit: “Zaken grondig bekijken is altijd een goed idee”.

Na afloop van het partijbestuur van afgelopen maandag noemde de N-VA de inhoud van het pact “zéér problematisch” en “de mogelijk juridische implicaties zorgwekkend”. De tekst van het pact “gaat ook in tegen onze visie op migratie en volgens ons ook tegen het gevoerde regeringsbeleid”.

De coalitiepartners Open VLD, CD&V en MR zijn verontwaardigd. Er wordt van woordbreuk gesproken.

Afwezig

Ook bij de Verenigde Naties in New York is men verbaasd. Een hoge VN-bron, nauw betrokken bij de totstandkoming van het migratieakkoord: “tijdens zij-evenementen van de Global Compact heeft staatssecretaris Francken zich in september vorig jaar nog positief uitgesproken over het Compact en de nood aan samenwerking om migratie-uitdagingen internationaal aan te gaan.” Tijdens de plenaire zitting van dat High-Level Event kreeg de staatssecretaris toen ook spreekrecht, maar deed hij volgens een andere, diplomatieke, bron zijn mond niet open.

Francken kon zich in 2017 en 2018 altijd op de hoogte stellen van deze gesprekken in vergaderingen met Buitenlandse Zaken. Een diplomatieke bron: “Het kabinet-Francken is steeds op de hoogte geweest van de tekst maar heeft er nooit veel aandacht aan besteed.”

Toen de VS zich eind 2017 terugtrokken, schreef de onderhandelaar van het kabinet-Francken op Twitter: “een symbolische klap voor – een reeds relatief symbolisch – compact”.

In de periode van de internationale onderhandelingen over de tekst van het akkoord, tussen januari en 13 juli 2018, vond ook binnen België overleg plaats tussen de diplomatie, de kabinetten en administraties zoals de Dienst Vreemdelingenzaken. Franckens kabinet bleef volgens meerdere bronnen op twee van de drie van deze zogeheten Coormulti’s afwezig. Er zou door hem of zijn kabinet ook nooit formeel verzet zijn aangetekend.

Dat bevestigt Francken ook publiekelijk op 25 april dit jaar. In een antwoord op een parlementaire vraag over het Compact geeft hij uitleg over de Belgische positie. Hij verdedigt er de steun voor “legale migratiemogelijkheden, het bestrijden van illegale migratie en het leggen van de verantwoordelijkheid voor terugkeer en re-integratie bij het land van herkomst”. Ook onderstreept hij “het niet-bindende karakter van de Global Compact”.

Na de laatste Coormulti, op 12 september, neemt de Belgische Compact-onderhandelaar, ambassadeur Jean-Luc Bodson, contact op met het kabinet-Francken, dat vervolgens zijn goedkeuring geeft. Het is groen licht voor de VN-speech van de premier waarin hij aangeeft dat België het Compact steunt.

Waar was Francken al die tijd?

Als N-VA nu zo veel kritiek heeft, waar was Francken dan al die tijd?

De staatssecretaris bestrijdt dat hij ‘twee jaar niets gedaan zou hebben’. “Pertinent onwaar’”, zegt hij op Facebook. “Het migratiecompact werd voor het eerst ernstig bediscussieerd op een informele Europese migratieraad in Sofia in januari van dit jaar. (…) Op die Raad ben ik stevig tussengekomen met forse inhoudelijke bezwaren. Ook erna bleven we onze inhoudelijke bezwaren formuleren.”

Zijn kabinet wil de tekst van de raad in Sofia niet delen en de notulen van zo’n informele bijeenkomst zijn niet publiek. Was het allemaal wel zo fors? Het Belgische regeringsstandpunt voorzag dat Francken en Jambon in Sofia zouden pleiten voor een evenwichtig pact dat belang hecht aan alle aspecten van migratie en met een goed opvolgingsmechanisme, aangezien het pact niet-bindend is.

Als Francken bezwaren heeft geuit, dan is hij met andere woorden van het afgesproken standpunt afgeweken. En jawel, “toch weer niet echt het Belgische standpunt”, zo verschijnt er achteraf in een verslag. Francken bekritiseerde in Sofia onder andere de stelling dat meer legale immigratie zou zorgen voor een vermindering van de illegale immigratie. En hij ijverde ervoor dat de tekst legale migratie zou koppelen aan de specifieke tekorten op de arbeidsmarkt in elke lidstaat.

Na Sofia is maandenlang gesleuteld aan verschillende kladversies van wat uiteindelijk het Compact zou worden. Op verschillende momenten koppelde Belgisch ambassadeur Bodson terug met de kabinetten in de Coormulti. Op evenveel momenten maakte de migratie-expert van het kabinet-Francken zijn opmerkingen over.

“We kunnen deze tekst niet onderschrijven”, klinkt het in een e-mail in mei. Het gaat dan onder andere om het engagement tot de “stopzetting van het opsluiten van kinderen”. Dat is een lastig engagement voor staatssecretaris Francken, nu België opnieuw gezinnen met kinderen opsluit met het oog op hun terugkeer.

De opmerkingen vallen niet in dovemansoren. Op 4 juli mailt het kabinet dat de tekst “in positieve zin lijkt te evolueren”. Er zijn nog enkele opmerkingen, waarmee ambassadeur Bodson zich akkoord verklaart. De zin over opsluiting is in het uiteindelijke migratiepact, dat dateert van 13 juli, aangepast tot “werken aan een stopzetting van het opsluiten van kinderen”. Zo staat het nu ook in de definitieve tekst.

Uiteindelijk, na de laatste Coormulti in september, geeft het kabinet-Francken zijn fiat. Maar ook dan is er een belangrijke opmerking, dit keer van de Dienst Vreemdelingenzaken. DVZ “vreest dat de GCM, ondanks het juridisch niet-bindende karakter van de tekst, kan worden ingeroepen tijdens processen tegen DVZ wegens het engagement waartoe België zich verbindt”.

Dat is exact het argument dat nu het meest naar boven komt bij tegenstanders van het Compact: advocaten zouden achteraf bepalingen kunnen inroepen en zo kunnen die door de rechtspraak verworden tot ‘soft law’. In navolging van Nederland heeft ook België advies ingewonnen bij juristen. “Maar er is een gezegde: ‘hoe meer juristen je bevraagt, hoe meer meningen’”, zegt een regeringsbron.

De afgelopen twee jaar heeft Francken dus wel degelijk aandacht gehad voor het migratiepact en kritiek erop geuit, alleen nooit publiek. Belangrijk om dat te begrijpen is dat België in dezelfde periode binnen de VN campagne voerde voor een niet-permanente zetel in de Veiligheidsraad. Het Belgische verkoopargument was dat wij het land zijn van het compromis en dat moest ook naar voren komen in de voorbereidende vergaderingen over het Compact. Met succes, want België kan dat zitje in de VN-veiligheidsraad vanaf januari 2019 opnemen.

Bovendien was het migratiepact al die tijd politiek gezien niet belangrijk genoeg om echt stelling tegen in te nemen. “De gamechanger is de terugtrekking van Oostenrijk, dat door zijn EU-voorzitterschap het hele pact onderhandeld heeft namens de EU”, klinkt het bij N-VA’ers in de regering.

De woordvoerder van de Weense bondskanselier Kurz stelt dat Oostenrijk niet wenst te wegen op de besluitvorming in andere lidstaten. “Elk land moet zijn eigen, soevereine, beslissing nemen. Wij wensen niet tussenbeide te komen of te wegen op andermans beslissingen. Wij onthouden ons zelf van steun voor het Globale Compact omdat het in strijd blijkt met ons regeringsprogramma.”

Maar ondertussen is er in heel Europa discussie. “Het is pas op een bepaald moment dat zoiets politiek wordt en ondertussen is het hyperpolitiek”, zegt een hooggeplaatste N-VA-bron. Donderdag heeft de partij in de Kamer nog eens duidelijk gemaakt dat het dit migratiepact niet zal steunen. Daartegenover zei de premier dat hij niet zal terugkomen op zijn belofte bij de VN. Hij confronteerde N-VA met verschillende elementen in het pact die in lijn zijn met principiële doelen uit het regeerakkoord, zoals het aanpakken van de oorzaken van migratie en de strijd tegen mensensmokkel.

Ook de Belgische diplomatie is ervan overtuigd dat er veel in het pact is terechtgekomen dat de N-VA zou moeten plezieren, zoals de vereiste dat migranten identificatiedocumenten op zak hebben, de verplichting voor landen om hun burgers terug te nemen, en gedeelde verantwoordelijkheden.

Premier Michel werkt nu aan een oplossing met andere Europese landen, zoals Denemarken en Nederland. Er circuleren ideeën die kunnen leiden tot een interpretatieve nota die deze landen aan het migratiepact toevoegen. Voor N-VA zal dat verder moeten gaan dan het verzekeren van het niet-bindende karakter van het pact. “Waarom naar Marrakesh gaan voor iets dat niet-bindend is”, stelde Peter De Roover (N-VA) in de Kamer.

De timing, enkele maanden voor de verkiezingen, maakt een oplossing niet gemakkelijker. Als Michel zwicht, slaat hij internationaal een slecht figuur en ontstaat in Franstalig België het idee dat hij het schoothondje van N-VA is. Als N-VA toegeeft, zal haar dat stemmen kosten aan Vlaams Belang. Dat was des te duidelijker tijdens een debat donderdagavond tussen Vlaams Belang-voorzitter Tom Van Grieken en Theo Francken. De staatssecretaris toonde zich regeringsgetrouw en wou bij de Debatclub niet zeggen of de regering naar Marrakesh gaat. Van Grieken had bloed geroken: “Ofwel kiest u voor uw principes en uw kiezers, ofwel voor de macht en het Belgische systeem. Als u kiest voor dat laatste, dan zal de kiezer keihard met u afrekenen.”

De coalitiepartners staan erbij en kijken ernaar. “Extreemrechts is de kwetsbare flank van N-VA”, zegt een hooggeplaatste bron. “Het vreemde is dat ze het potje van Vlaams Belang jarenlang hebben opgewarmd met hun discours, waardoor die partij op 14 oktober op veel plekken goed scoorde. Wat N-VA nu doet met dit migratiepact, is het vuur onder dat potje nog wat hoger zetten.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234