Maandag 05/12/2022

AchtergrondVerenigde Staten

‘De Amerikaanse democratie is kapot’: hoe de kieskaarten hertekenen winst of verlies bepalen in de VS

Stacey Knoell toont de kaart met kiesdistricten. De indeling leidt ertoe dat de Democraten in haar Derde District nauwelijks een zetel kunnen verwerven in Washington.  Beeld Christopher Smith voor de Volkskrant
Stacey Knoell toont de kaart met kiesdistricten. De indeling leidt ertoe dat de Democraten in haar Derde District nauwelijks een zetel kunnen verwerven in Washington.Beeld Christopher Smith voor de Volkskrant

Al eeuwenlang verandert de indeling van de kiesdistricten in de VS. Met name de Republikeinen zijn bedreven in een herschikking die hun eigen partij ten goede komt. Dat zal merkbaar zijn bij de tussentijdse verkiezingen in november. ‘Daarom is de Amerikaanse democratie kapot.’

Maral Noshad Sharifi

De W127th Street in Olathe, Kansas, is zo saai als haar naam. Een lange strook asfalt met gazonnen aan weerszijden, verlaten parkeerplaatsen, schuttingen, af en toe een huis. Maar aan deze doodnormale weg, in deze doodnormale wijk, ziet Stacey Knoell (50) waarom de Amerikaanse democratie kapot is.

“Dit is een van de etnisch meest diverse wijken in Kansas”, zegt Knoell, die actief is bij de Kansas Fair Maps Coalition. Die organisatie wil, door heel het land, de verdeling van de kiesdistricten eerlijker maken, zodat er geen groepen van het kiesproces worden uitgesloten. “Een groot deel van de inwoners hier is zwart of latino.” Dat is uitzonderlijk voor Kansas, waar zo’n 80 procent van de bevolking wit is. “En dat zie je terug in hun vertegenwoordiging.”

Elke Amerikaanse staat is opgedeeld in districten, die elk een statelijke en landelijke vertegenwoordiger kiezen. Olathe valt onder het zogeheten ‘Derde District’. Bij de vorige verkiezingen stuurde dit district, als enige in heel Kansas, een Democraat naar het Huis van Afgevaardigden: Sharice Davids.

“Maar nu,” zegt Knoell, “hebben de Republikeinen ervoor gezorgd dat hier bijna geen Democraat meer kan winnen.” Ze wijst met wilde armgebaren om zich heen. “Het wordt vrij onmogelijk gemaakt om een kandidaat verkozen te krijgen die opkomt voor hún rechten.” De reden: gerrymandering.

null Beeld RV
Beeld RV

Volkstelling

Er zijn 435 zetels in het Huis van Afgevaardigden, ieder kiesdistrict levert een afgevaardigde en moet ongeveer evenveel inwoners hebben. Omdat het aantal inwoners van districten aan verandering onderhevig is, worden de grenzen na iedere tienjaarlijkse volkstelling herzien. De partij die op dat moment de macht heeft in een staat leidt dat proces doorgaans, waardoor het geregeld ontaardt in een electoraal landjepik.

In november zijn er verkiezingen voor het Huis van Afgevaardigden. De uitkomst zal bepalen of president Joe Biden zijn plannen al dan niet kan uitvoeren. Daarom worden de grenzen van districten momenteel door het hele land bevochten.

Gerrymandering is een samenvoeging van de naam Gerry, de gouverneur die er in 1812 mee begon, en het woord ‘salamander’, naar de kronkelige vormen die aangepaste districten soms aannemen. Een concentratie Democraten in een verder rode staat zal door de Republikeinen liever worden opgebroken, zodat de Democraten in geen enkel district een meerderheid kunnen behalen. Aan de hand van factoren als etniciteit en inkomen bekijken ze welke straat potentieel behoort tot welke partij.

Gerrymandering gebeurt al meer dan twee eeuwen, maar het proces is door de jaren heen steeds preciezer geworden - en volgens critici schadelijker. Met software gaat dat nu makkelijker dan ooit.

Met name de Republikeinen toonden de afgelopen decennia weinig schroom. Dat leverde kaarten op met gekke langwerpige districten, die door allerlei buurten in verschillende steden en dorpen slingeren. Bij de tussentijdse verkiezingen in 2014 kregen de Republikeinen landelijk 52 procent van de stemmen, door gerrymandering wonnen ze 57 procent van de zetels in het Huis van Afgevaardigden. Ze wisten zo veel van Barack Obama’s plannen in het Congres te dwarsbomen.

Juridisch betwist

“Gerrymandering hoort bij het Amerikaanse kiessysteem”, zegt Eric McGhee, die de gevolgen van het systeem onderzoekt aan het Public Policy Institute van California. “Uiteindelijk is er binnen een district altijd een winnaar en een verliezer, maar wanneer de kaarten in het voordeel van een partij worden hertekend, kunnen kiezers denken dat de ene stem meer waard is dan de andere stem. Ze krijgen het gevoel dat hun stem geen invloed heeft en voelen zich buiten het politieke spel geplaatst.”

Daarom kunnen nieuwe kaarten juridisch worden aangevochten door burgers. De rechter heeft dan het laatste woord. Als gerrymandering een partij bevoordeelt, dan mag dat, maar het mag geen bevolkingsgroep bevoordelen, dat wordt ‘raciale gerrymandering’ genoemd. Het is verboden om stemmen van bepaalde groepen te onderdrukken. Het probleem is alleen dat ‘raciale gerrymandering’ zich makkelijk kan vermommen als ‘gerrymandering naar politieke partij’, want een Afro-Amerikaanse wijk is vaak ook een Democratische wijk.

“Dit jaar werden meer kaarten door rechters afgekeurd dan ooit eerder”, zegt McGhee, “en dat zijn niet alleen kaarten van de Republikeinen.” Ook veel Democraten deinzen niet langer terug voor de tactiek waarin de Republikeinen meester zijn geworden. Op dit moment hebben de Democraten een nipte meerderheid in het Huis van Afgevaardigden. Verliezen ze in november zetels, dan komt Joe Biden in hetzelfde schuitje als Obama terecht: een vleugellamme president die nauwelijks wetgeving door het Congres geloodst krijgt.

“Veel Democratische staten zijn dit jaar ook gaan gerrymanderen, veel meer dan tien jaar geleden”, zegt McGhee. De opvallendste, zegt hij, is New York.

Stacey Knoell (l.) wijst aan hoe de grenzen in haar kiesdisctrict hertekend zijn. ‘Nu worden de Democratische inwoners van de W127th Street vertegenwoordigd door een Republikeinse vrouw die op het platteland woont.’  Beeld Christopher Smith voor de Volkskrant
Stacey Knoell (l.) wijst aan hoe de grenzen in haar kiesdisctrict hertekend zijn. ‘Nu worden de Democratische inwoners van de W127th Street vertegenwoordigd door een Republikeinse vrouw die op het platteland woont.’Beeld Christopher Smith voor de Volkskrant

In New York City voegden de Democraten het Republikeinse stadsdeel Staten Island bij het linkse stadsdeel Brooklyn. Op de kaart zie je gelijk hoe opmerkelijk dat is: Staten Island, inderdaad een eiland, werd vastgeplakt aan een gebied waar het niet fysiek mee is verbonden. Op deze manier zou Nicole Malliotakis, het enige Republikeinse Congreslid namens de stad New York, zo goed als onmogelijk herkozen kunnen worden. Maar de rechter in New York stak daar een stokje voor.

“De rechtbank heeft bewijs gevonden dat deze kaart met politieke bias is getekend”, aldus rechter Patrick McAllister, een Republikein. Er werd een nieuwe kaart getekend, die Republikeinse kandidaten een kans van slagen geeft. In Kansas, gelegen in het hart van Amerika, gebeurde precies het tegenovergestelde.

Gekleurd vakje

Daar besloot ook Stacey Knoell met haar organisatie de nieuwe, door Republikeinen getekende kaart van Kansas aan te vechten. De rechter gaf hen gelijk en oordeelde dat de nieuwe kaart minderheden inderdaad uitsloot. Maar toen belandde de zaak bij het Hooggerechtshof van Kansas. Die vond de nieuwe kaart wel acceptabel. Daardoor verliezen de Democraten in november naar alle waarschijnlijkheid hun enige Congreslid uit Kansas.

Knoell weet hoe Democraten die zich in Kansas verkiesbaar stellen zich voelen. In 2020 was ze zelf kandidaat voor de lokale Senaat van de staat. “Stacey Knoell zal voor ons allemaal strijden” luidde haar campagneslogan, “laten we Kansas vooruithelpen!” Met opgestroopte mouwen loopt ze naar de parkeergarage. Ze komt terug met een plattegrond die zo breed is als haar uitgestrekte armen. “Dit district wilde ik vertegenwoordigen”, zegt ze en wijst naar een gekleurd vakje.

Van tevoren wist ze dat dat het moeilijk zou worden. Knoell kreeg uiteindelijk 20.550 stemmen, maar haar tegenstander, de Republikein Beverly Gossage kreeg er 1.900 meer. Alle Democratische kandidaten in de omgeving van Knoells district verloren net, vertelt ze op een bankje voor een rij winkels aan de kant van de weg. Een gevolg van gerrymandering.

“Nu worden de Democratische inwoners van de W127th Street vertegenwoordigd door een Republikeinse vrouw die op het platteland woont.” Hoewel ze wist dat ze bijna geen kans maakte, heeft Knoell na haar verlies “drie dagen gehuild”, zegt ze.

Kapper Darren Dillard stemt al jaren niet meer.  Beeld Christopher Smith voor de Volkskrant
Kapper Darren Dillard stemt al jaren niet meer.Beeld Christopher Smith voor de Volkskrant

Een kapper die terugkomt van zijn lunchpauze hoort haar druk vertellen over haar kandidatuur en staat stil. Weet hij wie Stacey Knoell is? Glazig kijkt Darren Dillard (45) naar de kaart en schudt zijn hoofd. “Ik heb eerlijk gezegd al jaren niet gestemd in Kansas”, zegt hij, “zwarte kiezers worden hier gebruikt als stemvee, maar we krijgen er niets voor terug.”

Niet alleen in Kansas, ook in Wisconsin en Ohio zijn de kaarten dit jaar in het voordeel van de Republikeinen getekend. Intussen klinkt door heel het land de roep om een onpartijdig systeem steeds luider. Meer en meer staten laten hun kaarten hertekenen door een onafhankelijke commissie die erop toeziet dat het eerlijk gebeurt. Dit jaar waren dat er elf, waaronder Californië, Colorado en Michigan.

Als Dillard van Knoell hoort hoe moeilijk het voor haar was om verkozen te worden, schrikt hij. “Nu heb ik spijt dat ik als zwarte man niet heb gestemd”, zegt hij tegen Knoell. De enige manier waarop het systeem volgens haar kan veranderen, is als mensen de hoop niet opgeven en toch blijven stemmen, ook al denken ze dat het weinig zin heeft. “Als ik 1.901 stemmen meer had gekregen had ik gewonnen.”

Verkiezingen november

Voordat Republikeinen en Democraten op 8 november tegen elkaar gaan strijden om zoveel mogelijk zetels in het Huis van Afgevaardigden, moet eerst nog intern worden bepaald welke Democraat of Republikein volgens de partijleden het meest geschikt is. Dat gebeurt tijdens de primary’s, die deze zomer op de meeste plekken in het land hebben plaatsgevonden. In Massachusetts gebeurt dat dinsdag. De week erop vinden de voorverkiezingen plaats in Delaware, New Hampshire en Rhode Island.

Omdat er binnen de Republikeinse Partij en Democratische Partij veel verschillende smaken zijn, zijn ook die voorverkiezingen heel spannend. Veel door Donald Trump gesteunde kandidaten, sommigen extreemrechts, hebben het deze zomer gewonnen van de gematigde Republikeinen. Bij de Democratische Partij hebben op veel plekken meer gematigde kandidaten het juist gewonnen van de progressieve Democraten, zelfs in een linkse staat als New York.

Volgens de laatste peilingen van Politico ziet het ernaar uit dat de Democraten in november hun meerderheid zullen verliezen in het Huis van Afgevaardigden. Maar de The Wall Street Journal peilde afgelopen week een kleine voorsprong van een paar procent bij de Democraten. Sinds het recht op abortus in veel staten is afgeschaft, neigen veel onafhankelijke kiezers meer naar de Democraten dan naar de Republikeinen. Hoe dan ook worden de verkiezingen heel spannend, want als de Democraten verliezen wordt het moeilijk voor president Joe Biden om de komende twee jaar zijn plannen te verwezenlijken.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234