Dinsdag 11/05/2021

AchtergrondLopende zaken

Confederalisme is geen vaccin tegen slecht bestuur

De deelgebieden, met Jan Jambon en Elio Di Rupo als architect, smeden almaar vaker een bondgenootschap tegen de federale regering. Beeld BELGA
De deelgebieden, met Jan Jambon en Elio Di Rupo als architect, smeden almaar vaker een bondgenootschap tegen de federale regering.Beeld BELGA

‘Dat dit land niet werkt, heeft corona duidelijk gemaakt.’ Met dat argument warmt N-VA-voorzitter Bart De Wever zijn pleidooi voor een confederale staatshervorming nog eens op. Maar klopt dat argument wel?

Het was, alweer, niet de beste week uit de geschiedenis van de N-VA. Terwijl de Vlaams-nationalisten afgelopen weekend de inhoudelijke speerpunten voor een ideologisch congres in 2023 vastlegden, moest de partij toch weer de hele week spitsroeden lopen over haar rol in het Antwerpse subsidiedebacle rond Let’s Go Urban. Binnen de partij wordt gemopperd dat zij stilaan meer dan Open Vld, de ex-partij van Sihame El Kaouakibi, bekritiseerd wordt; erbuiten klinkt het juist dat N-VA met nogal voorspelbare schampschoten over staatshervorming en migratiebeleid de Antwerpse malaise poogt te smoren.

Feit is dat de poging om het debat te verschuiven amper enige deining heeft veroorzaakt. Dat is ooit weleens anders geweest. De tijd dat al wat

N-VA zei of deed meteen de toon en het ritme van het politieke debat bepaalde – van boerkini tot kerststal – lijkt (even) voorbij.

Wanhopen hoeven Bart De Wever & co. nog niet. Dit is België en dus komt, willen of niet, de communautair-institutionele discussie ooit wel weer op gang. In de coronacrisis ziet de N-VA zelfs een uitstekende kans om haar confederale staatsmodel te propageren. “Corona heeft intussen aangetoond dat het Belgische systeem niet werkt. Die analyse wordt nu zelfs breed gedragen”, stelt N-VA-opperconfederalist Sander Loones.

Klopt dat? Wat niet te ontkennen valt, is dat de aanpak van de coronacrisis in België soms belabberd was, zeker naar de maatstaven van een rijke welvaartsstaat met een alom gelauwerd gezondheidssysteem. Een deel van die tekortkoming is toe te wijzen aan de Belgische staatsvorm, waarbij de ene bevoegdheidslaag als in een lasagne aan de andere kleeft. Sommige ministers leken pas in deze absolute noodsituatie te beseffen hoe ingewikkeld zij het land hebben ingericht.

Robbertje vechten

Vlaams minister Wouter Beke (CD&V) vocht vorig jaar met de toenmalige federale minister Philippe De Backer (Open Vld) menig robbertje uit over het zeggenschap over contactopsporing en de corona-app. Het resultaat was vertraging en teleurstelling.

Dus: federalisme op de schop, welkom confederalisme? De analyse is gecompliceerder dan dat. België is lang niet het enige welvarende land dat een pover coronarapport moet voorleggen. De staatsvorm blijkt geen beslissend voordeel op te leveren: centraal gestuurde landen als Frankrijk, Spanje of Nederland doen het niet te best, maar ook federale staten als de VS, België en uiteindelijk zelfs Duitsland komen schaamrood uit de crisis.

Eigenlijk kreeg het hele Europese continent het zwaar te verduren vanwege covid. Bevolkingsdichtheid, vergrijzing en een hooghartige onderschatting van het risico waren daarin beslissend. Wel is het zo dat landen met een zwakke bestuurscultuur en bijgevolg zwak vertrouwen in de overheid – zie Centraal- en Zuid-Europa – het over het algemeen slechter doen dan landen met een sterker vertrouwen in de overheid – zie Noord-Europa. België neigt naar de eerste categorie.

Matroesjka

Maar of dat dan de verantwoordelijkheid is van de nationale, ‘federale’ regering, is weer een andere kwestie. Brussel en Wallonië doen zeker niet beter, maar veel Vlamingen hebben tot hun frustratie ook hun eigen Vlaamse overheid leren kennen als een afwachtende, tragische, ingewikkelde overheid. Een verzuild en bureaucratisch mini-België als het ware. De Belgische staat doet denken aan een matroesjka: open je het grootste popje (federaal), dan komen er kleine popjes uit die er exact hetzelfde uitzien (Gewesten & Gemeenschappen).

Zeggen dat de coronacrisis de roep om nog meer confederale splitsing van bevoegdheden kracht bijzet, doet de waarheid dan ook geweld aan. Raadpleeg je de bevolking over een betere staatsvorm na corona, dan mag je er op rekenen dat een flinke meerderheid der Belgen juist voor een terugkeer naar een meer vereenvoudigde, gecentraliseerde overheid kiest, met meer ‘eenheid van commando’.

Dat is niet het ultieme intellectuele argument, maar in een democratie is de volkswil ook geen non-issue. En de vraag of decennia van intensieve staatshervorming ons, burgers, beter en efficiënter bestuur hebben opgeleverd, is wel degelijk pertinent. Een blik op staatsschuld én overheidsbeslag in dit land met zéér veel politiek per hoofd van de bevolking geeft minstens een deel van het antwoord.

En dan is er nog iets. De recente bijeenkomsten van het Overlegcomité van de regeringen tonen een interessante, nieuwe dynamiek. Tot niet zo heel erg lang geleden dienden die Overlegcomités vooral om een conflict tussen Vlaanderen en Franstalig België vast te stellen. Nu smeden de deelgebieden, met de Vlaamse en Waalse minister-presidenten Jan Jambon (N-VA) en Elio Di Rupo (PS) als architect, almaar vaker een bondgenootschap tegen de federale regering. De versnelde afbouw van de coronamaatregelen komt uit die dynamiek voort.

Plots blijkt de kloof tussen de twee grote landsdelen toch niet zo onoverbrugbaar. Het economische liberalisme uit Vlaanderen (dat de handel snel weer wil opengooien) vindt een bondgenoot in het meer filosofische liberalisme in Wallonië (dat de vrijheid koestert). Het valt alleszins op dat vooral rechtse Vlaamse stemmen al een tijdje met veel instemming de gematigde stemmen van Franstalige virologen versterken als tegenwicht tegen de voorzichtigere koers bij de meeste Vlaamse experts.

Het laatste woord op het Overlegcomité is wel nog altijd vaak voor de federale regering. Di Rupo maar ook Jan Jambon schikken zich redelijk loyaal naar die informele hiërarchie. Dat is opmerkelijk omdat Jambon zo het centrale punt van zijn eigen partij –‘het land werkt niet’ – nogal vakkundig ondergraaft.

Die positie van Jambon – in de cockpit, maar niet aan het stuur – hindert federale oppositiepartij N-VA meer dan haar lief is. Wellicht daarom werd de Vlaamse minister-president vorigweekend naar de tv-studio’s gestuurd met de communautair explosieve eis dat als Vlaanderen sneller vaccineert het ook sneller de regels wil versoepelen. Het moet ook niet te gezellig worden.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234