Donderdag 17/10/2019

Ontslag regering

Bye bye confederale droom van N-VA? Atoma-schriftjes gaan versnipperaar in

Peter De Roover en Theo Francken (N-VA). Beeld BELGA

Een onderbelicht gevolg van de crisis: de beruchte Atoma-schriftjes van centrumrechts, met daarin een geheim akkoord over een volgende staatshervorming, gaan de versnipperaar in. Bye bye confederale droom van N-VA? 

“Als we vroeger vermoedden dat dit land niet functioneert, dan weten we het ondertussen wel zeker. Je kan in het Belgische huis eens stofzuigen en een nieuw papiertje tegen de muur hangen, maar de fundamenten blijven rot”, benadrukt Peter De Roover, de federale spreekbuis van N-VA. “Ook na deze regeringsdeelname blijven we er dus van overtuigd dat het confederalisme hoognodig is.”

Het mag duidelijk zijn: als het van de Vlaams-nationalisten afhangt, dan wordt de communautaire deal in de Atoma-schriftjes gewoon uitgevoerd. In principe kan dit nog, ook nu de regering ontslagnemend is. Het parlement mag het initiatief nemen. Maar of N-VA hier genoeg medestanders voor zal vinden, lijkt twijfelachtig. In het halfrond zit bijna niemand te wachten op een kladderadatsch van het staatsbestel. CD&V, Open Vld en zeker MR willen N-VA niet meer helpen.

“Ik ben niet van plan om het land te splitsen”, reageert Alexander De Croo, ontslagnemend minister van Financiën voor Open Vld. “Die mening deel ik niet.”

Lastminute bedrog

Het was toenmalig vicepremier Jan Jambon (N-VA) die aan het begin van de regeerperiode verklapte dat er bij de regeeronderhandelingen een geheim akkoord in Atoma-schriftjes was neergeschreven om de grondwet open voor herziening te verklaren. Jambon deed dat op een lezing voor studentenvereniging KVHV om zijn publiek te sussen na kritiek over de communautaire stilstand. Sindsdien is het Atoma-verhaal een eigen leven gaan leiden. 

Voor alle duidelijkheid: van echte Atoma-schriftjes is nooit sprake geweest. Wat wel bestaat – of althans bestond – is een geheime afspraak tussen de voorzitters van N-VA, MR, CD&V en Open Vld. Indien Michel I de rit zou uitzitten, zou aan het einde daarvan een aantal artikelen van de grondwet voor herziening vatbaar worden verklaard. Deze afspraak werd in 2014 gemaakt tijdens de allerlaatste onderhandelingsnacht voor de regering-Michel I. “Zo gaat het altijd”, verduidelijkt een hooggeplaatste bron. “Op het einde spelen de grote jongens om de meest blinkende knikkers.” De grondwet vatbaar verklaren voor herziening is een noodzakelijke stap om tijdens de volgende legislatuur een staatshervorming mogelijk te maken.

Zonder zo’n verklaring blijft in principe alles bij het oude de komende jaren. Het confederalisme invoeren, wordt dan onmogelijk gemaakt. (Ook herfederaliseren, waar Open Vld en Groen voorstander van zijn, lijkt in dit geval geen optie meer.)

Alles welbeschouwd begaf N-VA zich sowieso op glad ijs met de afspraken. Aangezien een verklaring voor herziening van de grondwet alleen op de laatste zitting van het parlement gestemd kon worden, hadden de Vlaams-nationalisten op dat moment geen stok meer achter de deur indien hun partners hen lastminute een loer wilden draaien. Een regering laten vallen op de laatste dag van de legislatuur is zinloos. En zelfs met een geopende grondwet is de schuit nog niet aan wal. Een effectieve wijziging van de grondwet behoeft een tweederdemeerderheid in de Kamer met een meerderheid in elke taalgroep.

Oliemannetje Delcroix

De enige die ooit echt Atoma-schriftjes volschreef, was gewezen minister en CVP-penningmeester Leo Delcroix. In die schriftjes vol afkortingen en initialen hield hij de duistere boekhouding van zijn partij bij. In 1991 namen speurders ze in beslag bij een huiszoeking die paste in een onderzoek naar de ‘smeerpijpaffaire’, waarbij de CVP smeergeld ontvangen zou hebben. Een maand later kreeg Delcroix zijn schriftjes terug. Hij ging uiteindelijk vrijuit. Sindsdien staan Atoma-schriftjes symbool voor allerlei politieke afspraken en akkoorden die het daglicht niet verdragen.

Al overtreft de mythe de werkelijkheid, luidt het in de Wetstraat. “Het is de gewoonte dat de formateur aparte nota’s – vaak een simpel Word-documentje – toevoegt aan het algemene regeerakkoord. Daarin staan dan meer concrete afspraken en budgetten. En dit gaat niet alleen over het communautaire”, reageert een partijvoorzitter. “Als ik regeringsonderhandelingen voer, houd ik de details bij in een schriftje”, zegt CD&V-voorzitter Wouter Beke. “Daarna kan ik die dan correct doorgeven aan mijn partijgenoten. Dat is belangrijk bij de start van een regering.”

Nood breekt grondwet

Worden onderhandelingen over het confederalisme dan totaal onmogelijk na de verkiezingen van mei 2019? Absoluut niet. In Vlaamsgezinde kringen circuleren scenario’s waarbij de Belgische orde door elkaar geschud kan worden zonder grondwetsaanpassingen. In hun boek Sleutels tot ontgrendeling uit 2017 beargumenteren de onafhankelijke oppositieleden Hendrik Vuye en Veerle Wouters een simpele oplossing: politieke nood breekt de grondwet. “Men doet graag alsof dit staatsgevaarlijk is. De werkelijkheid is anders. In België heeft men de grondwet al vaak genegeerd”, zegt Vuye. 

Drie van de meest ingrijpende politieke veranderingen in de vaderlandse geschiedenis zijn volgens het oppositielid doorgevoerd na een miskenning van de grondwet: de invoering van het algemeen stemrecht in 1919, de toetreding tot een reeks internationale organisaties in de jaren 50 en de eerste stappen richting federalisme in de jaren 70. Vuye ziet de mogelijkheid om in het Vlaams Parlement een meerderheid te verzamelen en vandaar de onafhankelijkheid uit te roepen. Zonder referendum of wat dan ook. Er moet dan alleen nog met de Franstaligen onderhandeld worden over de Belgische inboedel, zoals de staatsschuld en de hoofdstad.

Het lijkt onwaarschijnlijk dat de N-VA deze piste zal bewandelen. Voorzitter Bart De Wever heeft zich altijd afgezet tegen een ‘Vlaamse revolutie’. Het is vooral Vlaams Belang dat deze demarche overweegt.  Al laat De Roover wel doorschemeren dat de grondwet niet heilig is voor zijn partij. “Het minderheidskabinet Michel II heeft bewezen dat je wel heel creatief kan omspringen met de grondwet”. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234