Dinsdag 21/01/2020
Open Vld-partijcongres.

Analyse Open Vld

Broederstrijd bij Open Vld legt oude wonden bloot: ‘Dit is De Gucht en Verhofstadt revisited’

Open Vld-partijcongres. Beeld Thomas Nolf

Zeven jaar kon Gwendolyn Rutten als voorzitter de macho’s en macha’s in bedwang houden, maar die relatieve rust is voorbij. Kan ze Open Vld in de richting van een paars-groene regering duwen zonder dat de partij barst? ‘Dit is De Gucht versus Verhofstadt revisited.’

27 mei 2019, het Chinees restaurant Hong Kong Delight, Sint-Katelijnestraat, Brussel. Bart Tommelein, Francesco Vanderjeugd en Vincent Van Quickenborne lunchen samen, de middag na de verkiezingen, niet ver van het liberale hoofdkwartier. De Kortrijkse en de Oostendse burgemeester eten allebei Peking-eend, een van de favoriete gerechten van ‘Q’. Alledrie zijn ze aangeslagen door de verkiezingsuitslag: Open Vld bleef steken op 13 procent.

“Ik wil voorzitter worden”, zegt Vanderjeugd, de jongste burgemeester van België sinds 2013, out of the blue tegen zijn tafelgenoten. Tommelein trekt bleek weg boven zijn gelakte eend. De Oostendenaar geniet van het burgemeesterschap van zijn stad aan zee, maar zijn echte ambitie is het voorzitterschap, dat hij maar wat graag van Gwendolyn Rutten wil overnemen. Tommelein kreeg van Rutten de wenk dat hij zich in de coulissen gedeisd moest houden, en dan op het gepaste moment het voorzittersstokje van haar zou kunnen overnemen.

Nakende clash

De scène in het restaurant toont aan: één dag na de stembusslag spelen de voorzittersverkiezingen al op. Vanderjeugd zal begin juni zijn ambities ook publiek maken. Hij wil dat er meer geluisterd wordt naar de basis. 

In juli en augustus zal Van Quickenborne verzuchten dat de partij meer naar rechts moet opschuiven. Hij ziet in Egbert Lachaert de ideale voorzitter. 

Elke sortie zet de partij even onder hoogspanning. Telkens moet Rutten de gemoederen bedaren.

Beeld Thomas Nolf

Nu dit weekend de keuze gemaakt moet worden tussen een paars-groene en een paars-gele coalitie, wordt de kwestie urgent. Kan Rutten maandag aan de slag als formateur voor een coalitie met groenen en socialisten? Of wordt toch Bart De Wever voor N-VA nog de wei in gestuurd? 

De basis mort, zij die naar rechts willen afslaan, met ‘Q’ op kop, sturen aan op een clash. Hoewel het etentje vooral bedoeld was om Vanderjeugd er weer bovenop te helpen nadat hij niet verkozen was geraakt – eventueel door hem gecoöpteerd senator te maken –, tekenden zich daar bij de Peking-eend al de fundamentele problemen af waar Open Vld nu mee worstelt.

Vincent Van Quickenborne en Egbert Lachaert zien de partij het liefst naar rechts evolueren. Beeld Photo News

Twee kampen strijden om de macht. Hun visies, hun ambities en hun strategieën botsen. “Dit is Karel De Gucht versus Guy Verhofstadt revisited”, zegt een oud-minister. De Gucht en Verhofstadt, beiden uit Oost-Vlaanderen, stonden in 2004 lijnrecht tegenover elkaar over het migrantenstemrecht. Nestor Willy De Clercq probeerde toen met een emotionele speech op het partijcongres de brokken te lijmen. “Helaas hebben we nu geen Willy meer”, zegt een toenmalige hoofdrolspeler.

Heimwee naar paars-groen

In het eerste kamp zit federaal fractieleider Egbert Lachaert, samen met de burgemeesters uit veelal kleinere gemeentes en het merendeel van de federale fractie. Vicepremier Alexander De Croo steunt hen achter de schermen, maar doet er zelf het zwijgen toe. Officieel zit hij op de lijn van Rutten: “De inhoud primeert.”

In het tweede kamp zit behalve Rutten en Tommelein de rest van de partijtop, met Bart Somers, maar ook met Sven Gatz en Guy Vanhengel, en vele ex-ministers, die met nostalgie terugblikken op de paars(-groene) regeringen van Guy Verhofstadt. 

Gentenaar Mathias De Clercq is de enige burgemeester die openlijk voor paars-groen lobbyt. Somers (Mechelen) en Tommelein (Oostende) hebben dat nog niet en plein public gedaan. Ook de Vlaamse fractie, met Somers en fractieleider Willem Frederik Schiltz, meent dat de partij het gesprek met de paars-groene partijen moet aangaan. “Door uit het wiel te rijden, kom je in het debat. En dan vang je inderdaad meer tegenwind”, meent Schiltz. 

Kritische ondergrens

Beide kampen maken wel dezelfde analyse over 26 mei: de kritische ondergrens voor de partij is bereikt. “De fundamentele vraag is nu hoe we weer kunnen groeien”, zegt Kamerfractieleider Egbert Lachaert. “Anders wordt het existentieel.” Hoe dat het best gebeurt, daar zit de clash.

Rutten, Somers en De Clercq willen groeien door zich af te zetten tegen N-VA. Open Vld is te lang de naloper van De Wever geweest en kan alleen weer een eigen verhaal vertellen als ze zich losmaakt van de N-VA. Dat kan het best, denken ze, door paars-groen een kans te geven. Ze ergeren zich consequent aan de tweets van Theo Francken en de communautaire eisen van N-VA. “Die partij bezorgt me steeds meer rillingen”, zegt een van hen. “We mogen niet langer bekrompen, angstig en vijandig zijn, zoals de N-VA. Dat zijn echte liberalen niet.”

De partijvoorzitter begrijpt dat dat losmakingsproces van de N-VA voor de basis moeilijk ligt. Ze brengt begrip op voor hun emotionaliteit en ongerustheid over een mogelijk paars-groen avontuur, en probeert die in een-op-eengesprekken weg te nemen. Ze wil echter absoluut niet meestappen in de communautaire eisen van de Vlaams-nationalisten. “Dit kan de laatste regering van België niet zijn”, valt te horen in haar entourage. 

Bovendien heeft de N-VA de kans gehad een Vlaams front te maken tijdens de Vlaamse regeringsonderhandelingen en heeft de partij dat niet gedaan. 

Bart Somers en Gwendolyn Rutten zijn in de loop van de Vlaamse onderhandelingen naar elkaar toe gegroeid. Beeld Wouter Van Vooren

Het hoofdkwartier maakt de inschatting dat Rutten nu moet doorpakken – tegen een deel van de achterban in – en dat zij haar achteraf wel gelijk zullen geven over haar strategie. In de zomermaanden zei de Aarschotse ook ‘neen’ tegen een Vlaamse regering met N-VA en Vlaams Belang, en kreeg ze daarvoor veel tegenwind in haar eigen partij. Die is nu volledig gaan liggen. 

De partijtop denkt dat hetzelfde zal gebeuren met het verzet tegen paars-groen. De top sluit ook niet uit dat CD&V en cdH nog aan boord getakeld worden, omdat dat een veel stabielere coalitie oplevert. Paars-groen, met 76 zetels, heeft maar één zetel op overschot. 

Stedelijk liberalisme

Rutten zweefde lang boven alle kampen in de partij, maar kiest steeds meer voor het zachtere, stedelijke liberalisme van Somers. Tijdens de verkiezingscampagne werd Somers’ aanpak in Mechelen al de hemel in geprezen, en tijdens de onderhandelingen voor de Vlaamse regering groeiden de twee nog meer naar elkaar toe. 

Somers was onder de indruk van de manier waarop Rutten de onderhandelingen aanpakte, en kreeg op het einde van de rit zijn droomportefeuille: minister van Samenleven. Het maakt dat Somers Rutten onvoorwaardelijk steunt.

Het was dan ook niet toevallig Somers die twee weken in VTM Nieuws stelde dat de N-VA niet in een federale regering wil stappen. Een interview dat duidelijk was doorgesproken met Rutten, tot grote verbazing van Lachaert en Van Quickenborne. Quick had de week voordien nog op zijn donder gekregen omdat hij in een interview met De Zondag nog eens had gepleit voor paars-geel. Er zouden geen voorkeuren meer worden uitgesproken, en nu komt Somers doodleuk de N-VA uit de gesprekken duwen?

De partijtop meent dat ze voldoende duidelijke signalen heeft gekregen van de N-VA-top dat die geen zin heeft in federale regeringsdeelname. De Wever nu aanstellen als informateur om alsnog paars-geel te proberen, heeft weinig zin, is de inschatting. De N-VA-partijvoorzitter heeft immers de behendigheid om zich niet in een hoekje te laten dringen. Hij kan hetzelfde doen als bij de val van de regering door het VN-migratiepact: uit de regering stappen, maar de achterban wel doen geloven dat ze eruit geduwd zijn.

Liberale familie

Dat is niet de enige reden waarom Rutten geen zin heeft in een aanstelling van De Wever als spelverdeler na het weekend. Mocht de N-VA er op miraculeuze wijze toch in slagen een paars-gele regering te vormen, dan is de kans groot dat Open Vld daar geen deel van uitmaakt. De PS liet al meermaals blijken dat ze de Zweedse partijen niet zomaar gaat depanneren. In een paars-gele regering, met de socialisten, N-VA, CD&V en MR, kan Open Vld overbodig zijn.

Het verklaart ook waarom Open Vld en MR zich steeds meer aan elkaar geklonken hebben. Keek Michel vooral naar CD&V-voorzitter Wouter Beke (de as Beke-Michel), dan klikt het nu best wel tussen de partijtop en premier Sophie Wilmès en de nieuwe MR-partijvoorzitter Georges-Louis Bouchez. 

Door zich nadrukkelijk als één familie te presenteren kunnen de liberalen, met slechts twee zetels minder dan de socialisten, ook met recht en reden het premierschap opeisen. Zeker omdat het, na twee Franstaligen, logisch is dat een Vlaming aan de beurt is. 

“Onze regeringsdeelname moet afhangen van de inhoud”, zegt voormalig minister Annemie Neyts. “Dat is geen boutade, dat meen ik echt. Maar wie denkt dat een voorzitter van een andere partij ons programma zal overnemen in zijn nota, is ofwel naïef ofwel onnozel. Wat het ook wordt, het zal nooit alle liberalen behagen.”

En inhoudelijk valt er wel wat binnen te halen. De partijtop kan zich best vinden in het optrekken van het minimumpensioen, dat ook veel kleine zelfstandigen ten goede kan komen, en beseft dat een grote hervorming van de arbeidsmarkt of de pensioenen sowieso moeilijk wordt, in welke constellatie ook. De economie en de sociale en ecologische agenda zullen de komende jaren primeren, is hun overtuiging.

Ondertussen aan de overkant

Het donkerblauwe kamp begrijpt niet waarom de partij zich zo nodig moet afzetten tegen de N-VA, integendeel. “De Vlaams-nationalisten zitten in de patatten”, zegt een prominente stem. “Het is tijd om ons historische electoraat terug te winnen.” 

Bij de lokale verkiezingen in 2018 lukte dat in heel wat gemeenten. Open Vld ging vooruit ten koste van N-VA in Merelbeke (Lachaert) en Kortrijk (Van Quickenborne). Uit postelectoraal onderzoek blijkt dat de overlap tussen N-VA en Open Vld veel groter is dan die tussen Groen en Open Vld. Tekeergaan tegen de N-VA heeft dan weinig zin, redeneren deze tegenstanders van Rutten. “Onze mensen begrijpen niet waarom we ruziemaken met de N-VA”, klinkt het.

De rol van De Croo is cruciaal in de stammentwist, maar blijft voor veel partijleden onduidelijk. “Hij is een enigma”, zegt een topper. 

Tussen De Croo en Rutten zit het scheef sinds die laatste, zonder overleg, in volle verkiezingcampagne ineens liet weten dat ze best wel premier wil worden. Bovendien: de vicepremier betaalde in de Zweedse regering een zware prijs voor de departementen die Maggie De Block mocht bestieren: Sociale Zaken en Gezondheidszorg. Hij moest zich tevreden stellen met Ontwikkelingssamenwerking, Digitale Agenda, Telecommunicatie en de Post. 

Alexander De Croo in gesprek met Egbert Lachaert. Welke rol speelt hij precies in de stammentwist? Beeld Photo News

De Croo wil meer. Op 26 mei haalde hij meer dan 80.000 voorkeurstemmen – een absolute topscore bij Open Vld – en die wil hij verzilveren. “Alexander wil niet dienen onder Gwendolyn. Hij wil zelf de nummer één van de partij zijn”, zegt een voormalig minister.

Overmorgen weten we zeker of Rutten haar partij in paars-groen kan loodsen en of zij of een andere liberaal al wordt aangesteld als formateur. Lukt dat maandag, of enkele dagen later, dan zal Tommelein zich beginnen warm te lopen voor het voorzitterschap en zal hij het, zonder ongelukken, halen. Vanderjeugd zal dan weinig kans maken. 

Als Rutten de muiterij toch niet onder controle krijgt, wacht de partij een pijnlijke en lange broederstrijd met een onbekend einde. Zegt een ingewijde: “Maar daar zijn wij, liberalen, helaas erg goed in.”

De Morgen sprak met achttien (ex-)ministers, parlementsleden en (ex-)medewerkers van de partij. De meesten onder hen verkozen anoniem te blijven. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234