Maandag 13/07/2020

InterviewAvraham Burg

Avraham Burg: ‘De Shoah is een gevangenis geworden waaruit Israël zich moet bevrijden’

Beeld Akrogmann

Op een zonderling na zal iedereen het er wel over eens zijn hoe verschrikkelijk de Holocaust was. Maar over een belangrijke politieke consequentie ervan, het ontstaan van de staat Israël, bestaan de meest uiteenlopende meningen. Ook onder de afstammelingen van de Joodse slachtoffers van weleer, blijkt uit de Canvas-serie Kinderen van de Holocaust. Avraham Burg, oud-voorzitter van het Israëlische parlement, heeft Israëls relatie met de Shoah jarenlang bestudeerd en houdt er een uitgesproken standpunt op na. ‘De Shoah is een gevangenis geworden waaruit Israël zich moet bevrijden.’

Kinderen van de Holocaust is uitzonderlijk beklijvende televisie, en daarom was het een uitstekend idee van Canvas de hele serie van zeven afleveringen meteen op VRT.nu te plaatsen. Althans, dat was de bedoeling, want in een eerste fase werden slechts vier afleveringen aangeboden: de vijfde moest terug naar de montagetafel. Geert Clerbout, eindredacteur van Kinderen van de Holocaust: ‘Toen we de gesprekken voor de reeks opnamen, viel ons op hoe belangrijk de kwestie Israël en de Holocaust was voor onze twaalf getuigen. Daar speelt mee dat een aantal getuigen, allemaal afstammelingen van Joodse slachtoffers, vandaag in Israël wonen. We besloten er een aparte aflevering aan te wijden, waarin een waaier van reacties aan bod komt: van de wat provocerende opmerking dat de Israëliërs vandaag hetzelfde doen als de Duitsers tijdens de Tweede Wereldoorlog, tot een heftige verdediging van de bezetting van Palestijnse gebieden, die door God aan de Joden geschonken zijn. De afspraak was dat de getuigen de reeks vooraf te zien zouden krijgen, en toen bleek dat één van de getuigen zich niet kon vinden in de teneur van die aflevering. Daarom hebben we een nieuwe montage gemaakt, zonder die getuigenis.’

Malka Koretzki heet de vrouw die liever uit de vijfde aflevering werd geknipt. Ze woont in Samaria, in door Israël bezet Palestijns gebied, en ze vindt dat ze daar thuishoort, want zo wordt de uitroeiing van de Joden door de Palestijnen vermeden. ‘Hoe meer land wij, Joden, kunnen bezetten’, zegt ze in het boek dat de tv-serie begeleidt, ‘hoe kleiner de kans dat we ooit in zee gedreven worden.’ Als ik Avraham Burg één en ander uitleg, zie ik hem even zuchten tijdens onze videocall. Hij gaat onvermoeibaar in discussie met zijn landgenoten en hoort dat soort argumenten geregeld.

Avraham Burg: “We raken maar niet weg uit een denkraam dat uitsluitend op onze veiligheid is gericht. We moeten ontsnappen uit die pathologische cirkel waarbij we maar blijven terugkeren naar het trauma waarmee Hitler ons heeft opgezadeld.”

Avraham Burg publiceerde in 2008 De Holocaust is voorbij. Afrekenen met Hitlers erfenis. Dat boek trok de aandacht, want Burg is geen onbekende in Israël: hij was van 1999 tot 2003 voorzitter van de Knesset, het Israëlische parlement, en was zelfs even interim-president.

Vooraan in dat boek staat de mooie zin: ‘De voortdurende aanwezigheid van de Shoah in mijn leven lijkt op het suizen van een oor.’ Wanneer merkte u dat u met die wel bijzondere vorm van tinnitus zat?

Burg: “Dat is heel geleidelijk gebeurd. Maar zodra ik het doorhad, raakte ik het besef nooit meer kwijt: de Shoah is alomtegenwoordig in Israël, aanweziger dan God, zo lijkt het wel. Er gaat geen dag voorbij dat ik er niet over lees in de krant. De Shoah is de pijler van de Israëlische identiteit geworden.”

Het is ooit anders geweest: ik dacht dat het in de eerste jaren na de oprichting van Israël in 1948 behoorlijk stil was rond de Holocaust?

Burg: “Klopt. De slachtoffers zaten stil in hun hoekje, en de Joodse gemeenschap was druk bezig met de opbouw van de nieuwe staat. Het brute overleven ging voor. Maar in 1960 arresteerden Israëlische geheim agenten Adolf Eichmann in Argentinië: ons was een nazi in de schoot gevallen die we zelf konden berechten! Ik was 6 jaar toen het proces werd gevoerd, en we woonden niet ver van de rechtbank. Tot aan het vonnis waren het weken van intense spanning. Alle geesten kwamen uit de fles, plots had iedereen het over de Shoah: bzzz... Dat gezoem is nooit opgehouden. En vanaf 1977, toen de regering van Menachem Begin aantrad, de stichter van de Likoedpartij, is er rond de Shoah een nieuwe Israëlische religie ontstaan.”

Menachem Begin was de man die in 1982 de eerste oorlog tegen Libanon begon. Hij wilde het ‘monster op twee benen’ Yasser Arafat verslaan, lees ik in uw boek. Het handvest van de Palestijnse Bevrijdingsorganisatie (PLO) vergeleek hij graag met ‘Mein Kampf’.

Burg: “Zolang we ons blijven vasthaken aan dat megatrauma van de Shoah, zijn we alleen in staat tot posttraumatisch gedrag. We moeten ons verweren, denken we, door de absolute macht te verwerven, door onze tegenstanders compleet te controleren. Je kent allicht Yad Vashem, het Shoahmuseum hier in Jeruzalem, het centrum van de Shoahreligie, waar alle buitenlandse gasten naartoe worden gebracht. Iemand zei me eens: ‘Israël staat voor Yad Vashem plus een leger.’ En zo is het ongeveer.

“Wij zien Israël graag als een deel van de westerse wereld, maar psychologisch stellen we ons heel anders op. Kijk naar de Europese Unie: ook al heb je in de coronacrisis niet meteen de indruk dat die unie optimaal functioneert, ten gronde ben ik er wel van overtuigd dat president Macron en bondskanselier Merkel handelen op basis van vertrouwen in elkaar. En dat werkt: vergeet niet dat twee oorlogvoerende partijen, Frankrijk en Duitsland, meteen na de oorlog begonnen zijn vorm te geven aan een verenigd Europa. Dan denk je toch: wow, wat is er allemaal mogelijk als je elkaar vertrouwt! Israël daarentegen kent alleen de strategie van het wantrouwen, de achterdocht. Wij vertrouwen hier niemand, ook onszelf niet (lachje).

“De Israëliërs hebben van zichzelf een volk van slachtoffers gemaakt, en dan verlies je empathie voor het lijden van anderen. Het lijden is universeel, we moeten ophouden te claimen dat ons leed groter is dan dat van anderen, of het nu om de Armeense genocide gaat, de uitroeiing van de Herero in Namibië of de natives in Noord-Amerika. Op basis van hun historische ervaringen zou je van de Joden toch een solidaire opstelling verwachten in plaats van die opeising van de uniciteit van de Shoah?

“Ik herinner me één van de vele betogingen tegen de gang van zaken in Gaza een paar jaar geleden. Toen de demonstratie afgelopen was, stapten drie jongeren op me af. Rechts-extremistische activisten, dat zag je meteen. Ik verwachtte enig geweld. ‘Burg, we willen met je spreken! Jij bent tegen de oorlog in Gaza, hè?’ Ik zeg: ‘Natuurlijk, ik ben tegen elke oorlog.’ Waarop zij weer: ‘Maar gaskamers hebben we niet gebouwd in Gaza, hè, dus het zal wel in orde zijn.’ Tja, als je álles vergelijkt met die absolute destructie waar de Shoah voor staat, dan ga je onvermijdelijk allerlei wangedrag en wreedheid relativeren. Die obsessie met de Shoah onderhouden we door de Israëlische jongeren systematisch naar Auschwitz te sturen voor ze soldaat worden. Zo creëer je een psyche waardoor ze in staat zijn ongeoorloofde dingen te doen, zoals Palestijns gebied bezetten.”

In uw boek stelt u een ander soort pedagogische reis voor: naar plekken waar jongeren kunnen leren wat het wil zeggen een leven te leiden dat vrij is van bedreigingen – naar Joodse gemeenschappen in de VS, bijvoorbeeld. Maar dat idee is niet opgepikt?

Burg (lacht): “Nee, wat had je gedacht? Nu zou ik iets anders voorstellen. Het eerste wat Israëlische jongeren moeten doen, is in Gaza gaan rondkijken. En daarna kunnen ze nog naar andere oorden reizen. Als je naaste buren zo overduidelijk in ellende leven, is het een vreemd pedagogisch project jongeren ver weg naar Polen te sturen om over het menselijk lijden te reflecteren. De Holocaust heeft plaatsgevonden, we moeten weten wat er gebeurd is en dat blijven bestuderen, maar lokale ervaringen lijken mij doorslaggevend om de gevoeligheid en verantwoordelijkheidszin van jongeren te ontwikkelen.”

‘'Gaskamers hebben we niet gebouwd in Gaza, hè, dus is het oké,' zeggen extreemrechtse jongeren me. Tja, als je álles vergelijkt met de Shoah, dan ga je wreedheid relativeren.’Beeld Belgaimage

COALITIE TEGEN HATERS

U komt uit een uiterst zionistisch milieu: uw vader, Josef Burg, behoorde tot de Nationaal-Religieuze Partij. Was het voor u moeilijk om uit dat milieu weg te raken?

Burg: “Dat ging makkelijker dan je zou denken, want het zionisme (het Joodse streven naar en handhaven van een eigen staat, red.) bij ons thuis was socialistisch van aard, niet conservatief. En aan de top van het religieuze zionisme stonden toen gematigde, linkse mensen. Mijn vader was in 1967, bijvoorbeeld, een tegenstander van de invasie van de Gazastrook en de Sinaï en de verovering van Jeruzalem.”

Hij was ook minister onder premier Begin. Zelf was u bij de vredesbeweging Peace Now: dat moet thuis toch pittige discussies opgeleverd hebben?

Burg: “Mijn vader was toen minister van Binnenlandse Zaken, maar zijn persoonlijke omgeving was niet extreem, hij was een man die bruggen wilde bouwen. Je kunt de protofascistische club die vandaag overblijft van zijn partij, absoluut niet met de partij van toen vergelijken.”

Zelf werd u actief binnen de centrumlinkse Arbeidspartij, op vraag van Shimon Peres. Dat was toch een grote stap, van een protestbeweging naar het hart van het establishment?

Burg: “Als je de realiteit wilt veranderen, moet je dáár belanden waar de hefbomen van de macht zich situeren, zo simpel is het. Je moet de mouwen opstropen en het moeilijke en soms vuile werk verrichten dat onvermijdelijk is als je aan maatschappelijke invloed wilt winnen. We hebben lang niet al onze doelstellingen bereikt en Israël ziet er nu anders uit dan we voor ogen hadden, maar we hebben wel een voetafdruk achtergelaten in de Israëlische politiek. Toen ik in de politiek stapte, was het concept van een Palestijnse staat nog een marginaal gegeven. Wij hebben ervoor gezorgd dat het de focus van de politiek werd, en het stemt me gelukkig dat ik een deel van die beweging ben geweest.”

Erg groot lijkt dat geluk toch niet te zijn, als ik uw geschriften lees: om op de ladder te kunnen klimmen, schrijft u, moest u soms uw persoonlijke ideeën verbergen en uzelf beliegen.

Burg: “Politiek is de industrie van het compromis. Wil je vooruitgang maken, dan moet je elke dag wel vijf deals afsluiten – met je collega's, met je vijanden, met jezelf. Er kan een punt komen dat je authenticiteit verdampt als je nog méér compromissen maakt, en dan moet je ermee ophouden. Dat heb ik gedaan, en ik kan mijn authenticiteit vandaag heruitvinden door veel te schrijven en over de politiek te reflecteren. Ik kan alleen maar hopen dat wat ik schrijf voor iemand een aansporing kan zijn: ‘Hé, interessant! Het geeft me zin om ook in het politieke bad te duiken en tussen de haaien te gaan zwemmen.’”

U nam in 2003 afscheid van de Knesset met een speech waarvoor u zelfs van partijgenoten geen applaus kreeg. Het ging over de tekenen dat het antisemitisme weer in opmars is. U stelde dat de ‘gehate Jood’ in deze 21ste eeuw tegelijk meer bescherming geniet dan ooit. Zou u het nog herhalen, nu die tekenen nog duidelijker zijn?

Burg: “O, jawel! Als je maar beseft dat ik niet wil ontkennen dat er antisemitische geweldplegingen zijn. Mijn punt is dat in de afgelopen twintig jaar álle hate crimes toegenomen zijn. Er is ook geweld tegen immigranten, moslims, er is geweld tegen vrouwen, homo’s, en ja, ook Joden. Maar het is verkeerd alleen het antisemitische geweld te zien. De juiste aanpak is dat je probeert een coalitie te smeden van al wie zich tegen dat geweld wil verzetten, een coalitie tégen de haters.

“Als de Joodse Churchill, onze premier Benjamin Netanyahu, maar blijft herhalen dat we vandaag teruggekatapulteerd zijn naar 1938 en dat de grote vervolging er weer aankomt, dan denk je toch: heeft die man geen ogen in zijn kop? We leven in 2020 in een heel andere wereld dan die van 1938: zoveel wetten, instellingen, regeringen, kerken, burgerorganisaties, leiders en intellectuelen keren zich resoluut tegen het antisemitisme. Er is echt een stevige muur die ons beschermt.

“Laat me daar nog aan toevoegen dat het niet helpt als diezelfde Netanyahu elke kritiek op Israël wegens wat we de Palestijnen aandoen in de bezette gebieden, gelijkstelt met antisemitisme. Hij is de chef die er verantwoordelijk voor is dat antisemitisme, antizionisme en kritiek op Israël op één hoop worden gegooid.

“Ik ben een boek aan het schrijven waarin ik betoog dat het niet zo verstandig is altijd weer de opdeling tussen Joden enerzijds en antisemieten anderzijds op te voeren. Hoe pijnlijk en beschamend het ook is om vast te stellen: Joden en antisemieten gebruiken dezelfde grammatica. Té veel Joden geloven dat wij een uniek en uitzonderlijk volk zijn – de uitverkorenen, de getalenteerden, enzovoort. En de antisemieten zeggen: ‘Jood, je bent een uitzondering, en daarom moet ik je niet.’ Allebei geloven ze dus in het Joodse exceptionalisme. Daardoor krijg je een nieuwe opdeling tussen aan de ene kant Joden en antisemieten en aan de andere kant universalisten en humanisten, die geloven dat alle mensen gelijk zijn.”

Na de publicatie van De Holocaust is voorbij waren de reacties erg heftig – heftiger dan u had verwacht?

Burg: “Ik hoop dat het niet arrogant overkomt, maar die reacties kunnen me echt niet schelen. Ik zie met mijn eigen ogen wat er gaande is, waarom zou ik mijn waarheid verzwijgen? Vrijheid bevrijdt. En er zijn niet alleen onaangename reacties. Nog altijd komen mensen aankloppen om over die kwestie te praten, omdat ze relevant vinden wat ik erover heb geschreven. Door dat boek heb ik ook Helmut leren kennen, een Duitse ex-nazi die het had gelezen en contact met me zocht. Ik heb hem in Berlijn opgezocht, en die ontmoeting is voor ons allebei heel belangrijk geweest. Toen hij stierf, heb ik een rede geschreven, en die tekst is mee in zijn kist gegaan.”

‘Door Israëlische jongeren systematisch naar Auschwitz te sturen, creëer je een psyche waardoor ze in staat zijn ongeoorloofde dingen te doen, zoals Palestijns gebied bezetten.’Beeld Belgaimage

VRESELIJKE ERFENIS

Twaalf jaar geleden was uw inschatting van de politieke impasse erg pessimistisch, zodat u kon schrijven: het kan alleen maar beter worden. Maar het werd alleen maar erger. Is de generatie van de ‘duiven’ van de vredesbeweging, zoals Amos Oz en David Grossman, niet naar de marge van de Israëlische samenleving geduwd?

Burg: “Als er geen vooruitgang is gemaakt, is dat ook omdat Amos Oz – hij ruste in vrede – en zijn gelijken in feite een hypocriete politiek aanhielden. Zelfs zeventig jaar na de oprichting van de staat Israël en alle problemen die daaruit voortkwamen, weigerden ze de notie van de Joodse superioriteit op te geven. Ze hebben nooit de moed gehad een volgende stap te zetten, die nochtans heel eenvoudig is. Of we nu één staat, of twee staten, of wie weet drie staten nodig hebben, laten we ophouden over die kwestie. Ik tel geen staten, ik tel mensenrechten. Eigenlijk heb je maar twee mogelijkheden. Of je kiest voor de huidige situatie: één staat waarbinnen twee regimes heersen, waarbij de Joden volop bevoordeeld worden en de Palestijnen volop gediscrimineerd. Of je kiest voor de creatie van één staat, van de Middellandse Zee tot aan de Jordaan, met precies dezelfde rechten voor iedereen.

“Het probleem met links in Israël is dat het nauwelijks bestaat, want de zogenaamde linkerzijde heeft het maar over één ding: een regeling met de Palestijnen, terwijl de privileges voor de Joden overeind blijven. In plaats van zo'n lege doos zou links een breed alternatief moeten aanbieden, dat veel meer inhoudt dan een oplossing van onze problemen met de Palestijnen en de Arabieren binnen Israël: gelijkheid van alle burgers, scheiding van kerk en staat, een rechtvaardige verdeling van het overheidsgeld, een andere economie... Voor zo’n allesomvattend programma zijn zeker medestanders te vinden, als je maar de moed hebt om het voor te leggen.”

Voorlopig is Benjamin Netanyahu nog aan zet.

Burg: “Ja, en zijn erfenis is verschrikkelijk. Wat hem interesseerde, was de vernietiging van de oude elite en het uitdrijven van zoveel mogelijk sociaaldemocratische ideeën die een welvaartsstaat kunnen stutten. En nu probeert hij een derde doelstelling te realiseren: de annexatie van een zo groot mogelijk deel van de bezette gebieden.”

‘Een staat geleid door rabbi’s en generaals is geen onmogelijke nachtmerrie’, schreef u twaalf jaar geleden.

Burg: “Het lijkt wel een beschrijving van de situatie van vandaag.”

‘Hoelang nog kan Israël rekenen op enig moreel krediet van de internationale gemeenschap? Dat slinkt zienderogen.’Beeld Akrogmann

‘Liever een eervolle ballingschap dan leven in een staat waarin het kwaad geïnstitutionaliseerd is’, schreef u ook. Maar zou dat niet als een grote nederlaag aanvoelen?

Burg: “Waarom zou ballingschap een nederlaag zijn? Ze biedt veel mogelijkheden! De dag dat Israël geen democratie meer is, zou ik hier niet meer kunnen leven. Vandaag is het onder Netanyahu een kreupele democratie, we zitten heel dicht bij de rode lijn. De mensen in zijn omgeving zitten daar niet om een politieke lijn uit te zetten, maar om hun persoonlijke gewin.”

En biedt de coalitie tussen oud-generaal Benny Gantz en Netanyahu die recent tot stand is gekomen enig perspectief?

Burg: “Het is haast niet de moeite het over Gantz te hebben. Heeft hij een goeie dag, dan zou ik hem een niet-bestaand element kunnen noemen. Heeft hij een kwade dag, dan houd ik het bij een dóm niet-bestaand element. Gantz was niet meer dan een instrument in handen van mensen die alleen op een negatieve campagne uit waren: geen Netanyahu meer! Het is geen echt alternatief, het is hetzelfde programma, dat nu plots blauwe ogen en een eloquentere stem heeft.”

Een eindeloze verlenging van het status quo zal voor de Palestijnen allicht uitmonden in een definitief verlies van de bezette gebieden?

Burg: “Dat weet ik niet, zolang het niet duidelijk is wat er in Washington gebeurt. Bel me eens terug na de Amerikaanse presidentsverkiezingen. Als Trump niet wordt herverkozen, komt er een reset van de internationale arena.”

Als ik nog eens mag terugkeren naar de reeks Kinderen van de Holocaust: hoe zou u reageren op die mevrouw Koretzki in Samaria, als ze met het argument komt dat er geen alternatief is voor de bezetting van dat gebied? Dat het een kwestie van leven of dood is?

Burg: “We hebben allemaal persoonlijke emoties bij de Holocaust. Als zij zich geborgen voelt in zo’n nederzetting, in feite een apartheidsstaat, goed voor haar. Haar gevoelens zijn niet de mijne, maar uiteindelijk doet dat niet ter zake. De politiek van een land mag niet gedicteerd worden door persoonlijke emoties, maar moet berusten op een zoektocht naar evenwichten en een erkenning van diverse belangen. De politieke leiders van dit land zouden het grotere plaatje moeten zien. Hoelang nog kunnen wij een miljoen mensen hun fundamentele rechten ontzeggen? Hoelang nog kunnen wij onze jongeren doen opgroeien in een cultuur van geweld? Hoelang nog kan Israël rekenen op enig moreel krediet van de internationale gemeenschap? Dat slinkt zienderogen.

“Ongelukkig genoeg hebben we niet de leiders die een strategie doordrukken die het belang van het land dient. Te vaak zijn het individuen die hún strategie doordrukken. Een idioot loopt met een vlag en een geweer een berg op, en bam: er komt weer een nederzetting bij en de grens wordt opgeschoven, omdat die idioot de steun heeft van vijf rabbi’s en twee parlementsleden, en omdat de premier niet durft op te treden uit angst dat zijn coalitie uiteenvalt.”

Het klinkt behoorlijk ontmoedigend.

Burg: “Je moet ervan uitgaan dat veranderingen heel veel tijd vergen. Mij schrikt dat niet af, ik ben een marathonloper.”

Kinderen van de Holocaust, Canvas, dinsdag 26 mei, 21.25 uur – Piet Boncquet, Kinderen van de Holocaust, uitgeverij Polis

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234