Woensdag 24/07/2019

Luc Coene

Altijd machtig, altijd buiten de schijnwerpers

Als kabinetschef van de premier in de eerste regering-Verhofstadt werd hij de machtigste man na Verhofstadt zelf genoemd. Ook bij de Nationale Bank speelde Luc Coene als gouverneur gretig zijn dominante rol. Hij is op 69-jarige leeftijd overleden aan de gevolgen van een slepende ziekte.

Luc Coene. Beeld Eric de Mildt

Luc Coene was al langer ziek, maar bleef doorwerken zolang dat fysiek mogelijk was. Zijn ernstige ziekte was een publiek geheim, maar er over praten wilde hij nooit. In het laatste, uitgebreide gesprek dat De Morgen met hem had in de interviewreeks 'Monster van de macht' liet hij alle vragen over die private kwestie onbeantwoord. Het publiek moest het maar stellen met zijn openbare optredens, oordeelde Coene. 

Aan publiek optreden was er dan ook geen gebrek bij de hyperactieve Luc Coene. “Moeten gaan vissen, dat zou voor mij een straf zijn”, bekende hij in de krant. Luc Coene was onder meer gouverneur van de Nationale Bank van België (NBB), kabinetschef van Open Vld-politicus Guy Verhofstadt, economisch adviseur van de Europese Commissie.

Heel zijn leven leunde Coen dicht bij de politiek aan, maar een politieke carrière ontbreekt op zijn cv. “Ik heb wel op een Vld-lijst gestaan, maar dat was achteraf gezien een vergissing,” zo analyseerde hij zelf: “Ik was daar niet voor gemaakt. In de politiek moet je een verdomd intens sociaal leven ontwikkelen. Die opoffering wou ik niet maken. Als politicus verkeer je in permanente staat van campagne. Feesten en kermissen aflopen, alle cafés binnengaan en de aandacht van de hele toog trekken, dat is de hel voor mij. (lacht) Het is van mijn legerdienst geleden dat ik nog eens op café ben gegaan. Toen ik op de lijst stond, wilde ik zien hoeveel stemmen vier jaar parlementair werk me zonder campagne zouden opleveren. Bon, niet veel dus. Ook goed, dan hoefde het niet meer voor mij."

Luc Coene was een sober persoon, woonde in Tervuren in een eenvoudige villa, aan de rand van een groene zone. Een straat met netjes geschoren hagen en grasperken. Wars van extravagante of exquise verleidingen, maar wel met standing. Als centraal bankier was hij oppermachtig, discreet als het hem uitkwam. Verantwoording, dat was voor de mindere goden.

In dat interview over macht zei hij daarover in september 215 aan De Morgen: “Ik denk niet dat ik verslaafd ben geraakt aan de macht.” Macht, zo definieerde hij was "de capaciteit om zaken gedaan te krijgen en te veranderen". Hij vond het een positieve kracht, een instrument om de maatschappij vorm te geven. "Je moet in een democratische samenleving altijd rekening houden met regels die zeggen wat kan en wat niet kan. Maar daar ligt net de uitdaging: wat kun je binnen die regels realiseren?

Groot netwerk, weinig vrienden

Luc Coene behaalde na zijn studie economische wetenschappen (UGent) nog een postgraduaat Europese Economische Integratie aan het Europacollege in Brugge. Die kweekvijver van Europa's bestuurlijke elite heeft, vergelijkbaar met de Franse énarques (netwerk van oud-studenten van Ecole Nationale d'Administration), een rist grote namen voortgebracht. Het netwerk heeft zijn tentakels bij de Europese Commissie, de OESO, tot het Internationaal Monetair Fonds (IMF), een instelling waar Coene eind jaren zeventig naartoe trok.

Beeld Eric de Mildt

Of de keuze voor het Europacollege een bewuste keuze voor de macht was? Coene; “Een bewuste keuze voor het beleid. Die had ik al eerder gemaakt. Na de Grieks-Latijnse kozen mijn klasgenootjes voor de advocatuur, geneeskunde of ingenieursstudies. Ik wou in het beleid. Als puber las ik al politieke biografieën. Een scoutsleider heeft me zo op het pad van Economie gestuurd. Ik was nooit een uitblinker in economie, maar het was wel een goede opleiding om beleid te begrijpen. Daarna dan het Europacollege, om de Europese dimensie onder de knie te krijgen, en toen ik de keus had tussen de Nationale Bank en een privébank, koos ik weer voor het beleid. Ik wou de wereld veranderen."

Zijn adresboekje was gevuld met namen van de groten der aarde. Javier Solana, voormalig secretaris-generaal van de NAVO, Mario Monti, ex-premier van Italië, Christine Lagarde (IMF) en - uiteraard - Mario Draghi (ECB).

"Hij is het type dat onzichtbaar in een kamer zit, maar van wie je toch voelt dat hij er is", zo beschreef Open-Vld politicus Herman De Croo Coene bij zijn afscheid van de Nationale Bank. Iemand anders stelde toen vast dat hij ontzag inboezemde. "Ontzag én angst, hij maakt een intimiderende indruk, zelfs op de grote namen uit de politiek en financiële wereld." Weinig mensen durfden met naam en toenaam over Coene praten. "Een balorige, maar geniale man met grote verantwoordelijkheidszin", zei een captain of industry. "Ik ben een kameraad, geen vriend. Veel vrienden heeft hij niet, dat strookt niet met zijn karakter."

Bijzondere tandem

Luc Coene zette zijn eerste stappen in 1973 bij de Nationale Bank, waar hij samen met de huidige NBB gouverneur, Jan Smets startte. De ambitieuze Coene wou echter vanuit een breder perspectief de economie en het monetaire beleid volgen. Dus trok hij naar het IMF in Washington, als assistent van Jacques de Groote die meer dan twee decennia lang de machtigste Belg was bij het IMF.

Het was wijlen Willy De Clercq die Coene terughaalde naar België. De Clerck had in Coene een sluimerend talent ontdekt, toen hij als voorzitter van het Interimcomité, het politieke beleidsorgaan van het IMF, de jonge Belg bezig had gezien.

Dat hij zo ingelijfd werd bij de liberalen was eerder toeval: “Ik was politiek dakloos. Was de CVP me in Washington komen halen voor een kabinetsfunctie, dan had ik waarschijnlijk ook ja gezegd en had mijn carrière er helemaal anders kunnen uitzien.”

Coene moest kiezen tussen Washington, wat hem uitermate beviel, en zijn thuisland. Hij was inmiddels gehuwd, had kinderen, en het IMF beviel hem wel. Tobbend over wat hij zou doen, liep hij een jonge en slungelachtige kathedralenbestormer tegen het lijf. Guy Verhofstadt werkte als adviseur op het kabinet, de twee zouden een bijzondere tandem gaan vormen.

Coene sprak vorig jaar nog lovend over de samenwerking: “Ik heb altijd graag met Guy Verhofstadt samengewerkt. Als je iemand volgt die de horizon erg ver trekt, dan kun je zelf ook ver raken. Maar ik heb altijd beseft dat we die horizon zelf nooit zouden bereiken. En hij besefte dat zelf ook. Natuurlijk wel."

"Verhofstadt hechtte altijd veel belang aan het verhaal dat we zouden vertellen. Elke maandag zaten we op het kabinet samen om te overleggen over hoe we een dossier zouden gaan uitleggen, zodat de mensen mee waren. Met Verhofstadt was het altijd springen naar de sterren en landen op de maan. Dan kun je roepen: mislukking! Ach, we zijn toch maar mooi op de maan geweest."

Als Verhofstadt na de verkiezingen in 1985 minister van Begroting wordt, neemt hij Coene mee. Tijdens de onderhandelingen voorde vorming van de regering Martens VI gaat het er erg onstuimig aan toe. "Verhofstadt had geen parlementaire ervaring, en vloog er redelijk onbezonnen in", herinnert een politicus zich. Luc Coene had voor hem honderd fiches gemaakt met daarop elke uitgave op de begroting die in aanmerking kwamen voor besparingen. Hij kwam uit op een bedrag van 7,5 miljard euro." Het zou Coene de bijnaam 'Rekenmachine van Verhofstadt' opleveren.

Tegenover hem aan de onderhandelingstafel zat de kabinetschef van Wilfried Martens. Diens naam: Fons Verplaetse. Het zou nooit echt meer goed komen tussen die twee.

Het is ook de tijd waaraan Verhofstadt zijn geuzennaam 'da Joenk' te danken heeft, uitgespuwd door Jef Houthuys, toenmalig sterke man van het ACV.

Kleine kantjes

Als de liberalen bij de volgende verkiezingen uit de regering gebonjourd worden, keert Luc Coene terug naar de Nationale Bank. Het zal de minst prettige periode uit zijn professionele loopbaan worden. Gouverneur van de NBB is dan immers Fons Verplaetse, waarmee Coene ettelijke veldslagen had gevoerd als kabinetschef van Verhofstadt.

Maar de politiek en vooral de liberalen laten hem niet los. Samen met Dirk Van Mechelen, die later onder meer Vlaams minister van Financiën zou worden, gaat hij aan de slag om een nota te schrijven, als inspiratie voor het liberale congres van 1993. De PVV vervelde naar Vld.

"We vertrokken van het idee om een nieuwe blik te werpen op onze sociale zekerheid", zegt Van Mechelen. "Luc Coene was de man van het cijferwerk, én van de ideeën. Het was echt pionierswerk, en het congres zorgde voor de nodige commotie", lacht Van Mechelen die met een vleug heimwee terugblikt op die periode. "Ik heb hem sindsdien nooit uit het oog verloren, en nog minder uit het hart."

Later zullen ze elkaar inderdaad nog kruisen, als tussen 1999 en 2003 Paars-groen aan de macht is. Premier Guy Verhofstadt heeft aan zijn zijde Luc Coene geposteerd als kabinetschef, tevens voorzitter van het directiecomité van de Kanselarij.

"Het waren de dagen van de actieve welvaartstaat en de open debatcultuur", lacht een voormalig minister. Coene maakte indruk aan de onderhandelingstafel met zijn tabel waarin de belastingverlagingen, verhoogde sociale uitkeringen en de privatiseringen de basis zouden worden van de regering. "Verhofstadt was een harde werker, maar de details en de uitvoeringen liet hij over aan Coene. Die eiste daarbij een hoge graad van autonomie. Hij toonde zich vaak ook koppig en had weinig oor naar de verzuchtingen van andere ministers."

Ook niet voor de eigen ministers, overigens. Coene had geen goed oog in Rik Daems die destijds minister van Overheidsbedrijven was. De overheidsmanagers, zoals John Goossens (Belgacom), praatten liever met Coene, en omgekeerd. "Je wist dat je op de '16' moest zijn voor je dossiers", getuigt een voormalig manager." Voor een goed begrip, de '16', de ambtswoning van de premier, was tevens het kantoor van Coene.

Beeld Eric de Mildt

Dat Coene geen minister werd, is volgens verschillende bronnen zijn eigen keuze. "Hij had maar met zijn vingers moeten knippen of hij was minister van Financiën geworden. Maar hij wist heel goed dat hij veel meer macht had als kabinetschef."

Coene was ook hoofdrolspeler bij de privatisering van de luchthavenuitbater BIAC. En bij het faillissement van Sabena en de oprichting van SN Brussels Airlines was Coene eveneens onmiskenbaar aanwezig. Filip Van Rossem, het gezicht van de piloten die destijds actie voerden tegen de greep van Swissair op Sabena, zou later getuigen hoe hij door Coene op het matje werd geroepen. Hij kreeg allerhande verwensingen naar het hoofd, waarvan 'crimineel' nog de vriendelijkste was.

Bankencrisis

Wanneer de zittende regering in 2003 de verkiezingen wint, zal Verhofstadt op zoek moeten naar een andere kabinetschef. De vele uren, de nachtelijke onderhandelingen, het begint slopend te worden voor Coene. Hij wordt beloond als vicegouverneur van de Nationale Bank. Een zekere periode van professionele rust breekt aan.

Daaraan komt abrupt een einde wanneer de financiële crisis losbarst. De crisis kwam halverwege 2007 in de Verenigde Staten aan de oppervlakte, maar het zou duren tot eind 2008 vooraleer de financiële brand ook hier toesloeg.

De grootbanken Dexia, Fortis en KBC komen één voor één in problemen. Het begin van een ongelooflijk slopende maand die begint op 26 september en eindigt op 27 oktober. In die korte periode wordt het hele Belgische bankenlandschap compleet herschreven.

De reddingsoperaties met miljarden overheidssteun, de nachtelijke onderhandelingen, vaak tegen de klok, de verkoop van onderdelen. En Luc Coene die als architect van dat alles het overzicht houdt, de lijnen uitzet, en het laatste woord heeft.

Hindsight, noemen de Engelsen het, wijsheid achteraf. De geschiedenisboeken zullen oordelen of Coene juist heeft gehandeld. Mensen die er toen bij waren, oordelen vandaag grotendeels positief.

Gevraagd of hij het land van een bankroet heeft gered, antwoordde Coene zelf: "Ach, het had ook iemand anders kunnen zijn geweest die het heft in handen nam tijdens de crisis. Alleen, er was niemand anders die het aandurfde. Toen heb ik zelf de koe maar bij de horens gevat en heeft de regering een pilootcomité opgericht om een uitweg te zoeken. . Als ik een probleem zie, dan wil ik het oplossen. Dat is mijn natuur. Heel direct, niet teveel omwegen. Ik ben nogal hands on, en ik heb graag de zaken zelf onder controle."

Of hij trots was op die periode? "Het is waarschijnlijk de meest zenuwslopende periode in mijn carrière geweest. Samen met Peter Praet en de pilootgroep stonden we er helemaal alleen voor. Politici zagen de financiële wereld knock-out gaan. Ze begrepen niet wat er gaande was. Doen jullie maar, zeiden ze ons. Ook wij wisten niet hoe de markten zouden evolueren. Ik zeg dat niet met minachting voor de toenmalige leiders. Yves Leterme (CD&V) en Didier Reynders (MR) hebben onze voorstellen om Fortis te splitsen en te verkopen aanvaard. Dat was hun politieke verantwoordelijkheid. En als ze gezegd hadden dat Fortis 'van ons' moest en zou blijven, dan hadden we daar ook mee moeten werken."

"Het waren achteraf gezien de goede oplossingen, maar op dat moment was het erg benauwend omdat ook wij niet wisten of we goed bezig waren.Dat kruipt in je kleren, hoor. Je gaat slapen in onzekerheid of je niet de volgende dag wakker wordt te midden van een rokende puinhoop.”

Internationale stem

Het optreden van Luc Coene als crisisbeheerser levert hem uiteindelijk de kroon op zijn loopbaan op. In april 2011 wordt hij gouverneur van de Nationale Bank van België. Het levert hem meteen ook een plaats op in de raad van bestuur en de algemene raad van de Europese Centrale Bank (ECB), dat het Europese monetaire beleid uittekent. Alle centrale bankiers van de Europese lidstaten hebben daar zitting, maar Coene is met zijn 545.369 euro wel de best betaalde centrale bankier. Volgens indiscreties vanuit die omgeving telde Luc Coene aan de vergadertafel ook wel degelijk mee. "Not the size of the bank is what matters , it's the size of the man", klinkt het.

Gevraagd of hij zelf tevreden terugblikte op zijn carrière besloot Coene: "Met enige tevredenheid. We hebben veel kunnen realiseren, dat is juist. Maar we hadden nog veel meer willen realiseren. Had ik meer kunnen bereiken? Ik denk het niet. Ik heb eruit gehaald wat er in zat. Mijn echtgenote en mijn kinderen hebben mij ook de ruimte gegeven om dat te kunnen realiseren. Zonder hen was dat niet mogelijk geweest. Ik ben hen daar dankbaar voor. Ik ben tot de limiet van het haalbare geraakt. Ik heb in mijn leven het geluk gehad om veel te kunnen doen. Er is dus niet veel waarvan ik spijt heb."

Luc Coene: biografie

1947 geboren in Gent (11 maart)

1947 geboren in Gent (11 maart)

1970 licentiaat economische wetenschappen, Rijksuniversiteit Gent

1971 postgraduaat Europese Economische Integratie, Europacollege Brugge

1973-1979 Nationale Bank van België: departementen Studiën en Buitenland

1979-1985 IMF: assistent Belgische Beheerder

1985 adjunct-kabinetschef minister van Financiën

1985-1988 kabinetschef vicepremier en minister van Begroting Guy Verhofstadt (PVV)

1988 IMF: visiting scholar

1989-1992 Europese Commissie: economisch adviseur

1992-1995 Nationale Bank van België: adviseur van de chef departement Buitenland

1995-1999 senator voor de VLD

1999-2001 kabinetschef van premier Guy Verhofstadt, secretaris Ministerraad

(Dit is het begin van de periode van de paarse kabinetten Verhofstadt I en II. Bij het faillissement van Sabena, in november 2001, was Luc Coene nauw betrokken)

2001-2003 voorzitter Directiecomité Kanselarij Eerste Minister, secretaris Ministerraad

2003 benoemd tot minister van Staat

2003-2011 vicegouverneur van de Nationale Bank van België

(In 2008 en 2009 was er de bankencrisis. Vooral in de bewogen septembermaand 2008 speelde Coene in de coulissen een cruciale rol)

2011-2015 gouverneur van de Nationale Bank, tot 10 maart 2015

2015 (vanaf 11 maart) lid van de toezichtsraad van het Single Supervisory Mechanism, de ECB-instelling die toezicht houdt op grote banken

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden