Vrijdag 30/10/2020

Portret

Aleksej Navalny, de onverschrokkken luis in de pels van Poetin

Navalny vuurt de massa aan tijdens een anti-Poetin-rally in Moskou, in 2018.Beeld AFP

Aleksej Navalny (44), Ruslands meest onverschrokken oppositiefiguur, ligt ‘ernstig maar stabiel’ in het ziekenhuis nadat hij - wellicht terwijl hij thee dronk in de luchthaven - vergiftigd werd. Wie is Navalny, de luis in de pels van Poetin?

Op zondagochtenden liep Vladimir Poetins grootste vijand vaak een hardlooprondje langs de rivier de Moskva. Zwetend in zijn eentje, zonder bodyguards. Hij wist dat het in Rusland toch geen zin heeft om zichzelf te beschermen tegen huurmoordenaars.

Wat hij ook wist: de enige manier om het op te nemen tegen dit regime, is om geen enkele angst te kennen. Maar ken maar eens geen angst als je vriend en collega doodgeschoten wordt op de stoep van het Kremlin. Als je broer jarenlang opgesloten wordt in een strafkolonie. Als medewerkers van je spoorloos verdwijnen en hun familieleden op straat injectiespuiten toegediend krijgen met gif. En als je zelf in de gevangenis ook al een keer bent vergiftigd.

Aleksej Navalny komt van een andere planeet. Niemand in Rusland is zo vastbesloten en onbevreesd in het verzet tegen Poetins regime. Daarom is Navalny (44) al decennia de onbetwiste oppositieleider.

Navalny groeide op in een provinciestad niet ver van Moskou, als zoon van twee mandenvlechters. Hij studeerde rechten en bemoeide zich in 2004 voor het eerst met politiek: met een actiecomité voorkwam hij de sloop van woningen die plaats moesten maken voor plannen van grote vastgoedbedrijven. De confrontatie met de regering gaat hij in 2008 voor het eerst aan: hij koopt aandelen van grote staatsbedrijven om op die manier ongemakkelijke vragen te kunnen stellen over de financiën.

Zijn blog over corruptie sloeg meteen aan bij veel jongeren, maar het grote publiek leert hem pas echt kennen bij massale demonstraties in 2011. Voor meer dan 100 duizend demonstranten noemt Navalny de partij van Poetin een partij van ‘boeven en dieven’ – het wordt een nationale slogan voor de oppositie. Hij wordt voor het eerst opgesloten, maar mag later wel meedoen aan de burgemeesterverkiezingen van Moskou: Navalny krijgt bijna een derde van de stemmen, ook al had hij geen toegang tot de staatstv. Het is het moment waarop de repressie tegen hem toeneemt.

Russen speculeren al jaren aan de keukentafel dat hij wordt vermoord. Navalny’s oppositiemakker Boris Nemtsov is immers ook al omgelegd. Met vier kogels in zijn rug, afgevuurd door Tsjetsjeense huurmoordenaars. Maar de vraag die in zulke gesprekken altijd opkomt is: durven ze Navalny wel te vermoorden?

Een symbool, een martelaar

Navalny is op vrije voeten vervelend voor de machthebbers, maar in de gevangenis is hij misschien wel gevaarlijker – en dood al helemaal. Want dan kan hij een symbool worden, een martelaar. Toen een rechter hem in 2013 veroordeelde tot vijf jaar cel voor ‘verduistering’, liepen duizenden mensen ziedend van woede naar het Kremlin. Een dag later veranderde dezelfde rechter zijn vonnis in een voorwaardelijke straf.

Wel neemt Navalny voorzorgsmaatregelen, om te voorkomen dat ze hem op een andere manier onschadelijk maken. Hij rijdt bijvoorbeeld geen auto. Dan kan er ook niemand opzettelijk voor zijn auto springen, waardoor Navalny opgesloten zou kunnen worden voor redenen die niet politiek lijken. Dus neemt hij meestal de metro vanaf zijn flatje in een Moskouse buitenwijk, waar hij woont met zijn vrouw Julia en zijn zoontje Zachar – zijn dochter Daria studeert in de VS.

Maar het grootste gevaar voor Navalny (en zijn gezin) heeft ermee te maken dat Poetin niet zijn enige tegenstander is. Hij vecht tegen het hele regime, met al zijn KGB’ers, duistere oligarchen en gelieerde criminelen.

Navalny ontmaskert ze een voor een. Aan de hand van kadastergegevens, vluchtradars en schepenradars lokaliseren Navalny en zijn medewerkers de paleizen, vliegtuigen en jachten van Ruslands machtigste mensen. Ze gaan er met drones op af en presenteren hun corruptieonderzoeken in gelikte video’s die miljoenen keren bekeken worden. Een onderzoek naar oud-premier Dmitri Medvedev heeft 36 miljoen views – een kwart van de bevolking.

Angst bij het volk

Maar het probleem van Navalny is altijd geweest dat de bevolking wel angst kent. Voor Navalny is dat moeilijk te begrijpen. Al die onschuldige mensen in strafkolonies, al die corruptie die hij heeft blootgelegd, al die staatspropaganda die misdaden van de regering verdoezelt. Hoe kun je dan in vredesnaam blijven zwijgen?

Russen demonstreren wel, maar niet massaal, op een paar uitzonderingen na. Rusland is geen Wit-Rusland, waar de bevolking de straat op gaat ondanks arrestaties, martelingen, moorden door de veiligheidsdiensten. Want wat begin je tegen een veiligheidsapparaat van honderdduizenden agenten, zeggen Russen vaak schouderophalend. Zo gaat het toch al eeuwen hier? Een deel vindt het onkies om tegen de eigen president te demonstreren: dat is landverraad. Anderen zeggen dat ze zich niet kunnen vinden in Navalny, omdat hij in een verleden meeliep met een nationalistische mars. Beter maar tevreden zijn met wat je hebt, anders raak je je baan nog kwijt. Of je vrijheid.

Dus zoekt Navalny naar andere manieren om de onvrede van de Russen om te zetten in verandering. Dat lukt steeds beter, hoewel hij zelf niet mag meedoen aan verkiezingen. Bijvoorbeeld via ‘slim stemmen’, zijn site waarmee kiezers bij regionale verkiezingen kunnen zien op welke tegenkandidaat ze massaal moeten stemmen om Poetins partij te marginaliseren. Het zorgde ervoor dat de partij in verschillende regionale parlementen verpulverd is. Volgend jaar wil Navalny de site inzetten bij landelijke parlementsverkiezingen.

Onvrede groeit

Dat kan problemen opleveren voor het Kremlin. Want onvrede is er wel degelijk, en die groeit. Poetin liet vorige maand niet voor niets alle regels en waarnemers afschaffen bij een stemming over de opheffing van zijn termijnlimiet als president. Zulke vervalsingen van verkiezingen worden steeds duidelijker en maken de bevolking bozer.

De regering probeert zich te verdedigen door Navalny’s geloofwaardigheid te schaden en hem het werk onmogelijk te maken. De staats-tv zendt documentaires uit waarin met nepdocumenten geprobeerd wordt om Navalny te framen als CIA-agent. Zijn organisatie is gebrandmerkt als ‘westerse agent’. De boetes aan de organisatie zijn zo groot dat Navalny deze maand besloot om een nieuwe organisatie op te zetten. Maar de staatsmedia kunnen niet op tegen YouTube, Facebook en Instagram – daar slaat Navalny de trom.

Ondertussen leidt Navalny collega’s op tot oppositiekopstukken. Zodat zij acties kunnen coördineren als hij zelf weer eens een paar weken vastzit. Of voor het geval waar niemand binnen de oppositie over praat.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234