Theater

Essentieel toneel opgelijst

Nieuwe canon richt spot op monumenten uit Nederlandstalige theaterliteratuur

1 ► Beeld uit Ten Oorlog!, de Shakespeare-bewerking van Tom Lanoye die de nieuwe theatercanon aanvoert. ©UvA

Onder de noemer 'In Reprise' is een nieuwe canon van het Nederlandstalige theater voorgesteld, met Tom Lanoyes 'Ten Oorlog!' als lijsttrekker. "Te veel Nederlandstalige stukken verdwijnen uit het collectieve geheugen omdat ze niet meer gespeeld worden", zeggen de drie initiatiefnemers.

Repertoiretheater doet het nog steeds goed. Stukken van Shakespeare of Tsjechov worden nog jaarlijks opgevoerd. Maar de grote kleppers uit de Nederlandstalige theatergeschiedenis moeten het vaak met heel wat minder aandacht stellen. Komt dat doordat we ons te weinig bewust zijn van een grote, Nederlandstalige canon?

"Er wordt in Nederland vooral veel buitenlands repertoire opgevoerd", stelt theaterwetenschapper Rob van der Zalm (Universiteit van Amsterdam). "Maar onze geschiedenis beschikt ook over grote namen als Vondel en Bredero, en ook in de laatste decennia van de twintigste eeuw zijn veel topstukken gemaakt. Maar die zijn sindsdien te vaak in de lade blijven liggen. Het is zonde dat zo'n grote schat onaangeroerd blijft."

Namens de Koninklijke Nederlandse Akademie voor Wetenschappen (KNAW) stelde Van der Zalm samen met literatuurwetenschapper Bart Ramakers (Rijksuniversiteit Groningen), literair historicus René van Stipriaan en dertig andere experts een longlist van 100 canonstukken op, om daaruit de 25 beste te lichten, onder de titel In Reprise.

Share

'Je kunt je toch ook niet voorstellen dat men in Frankrijk Molière of Racine niet kent'

Tom Lanoye, schrijver

De lijst werd gisteren voorgesteld door Gijs Scholten van Aschat, acteur bij Toneelgroep Amsterdam. In de top 10 komen middeleeuwse klassiekers als Elckerlyc (15de eeuw), Vondels Lucifer (1654) en Bredero's Spaanschen Brabander (1617) voor, maar evengoed recentere stukken als Hugo Claus' Een bruid in de morgen (1953) en Maria Goos' Cloaca (2002).

Opvallend: de lijst wordt aangevoerd door Ten Oorlog!, de marathonvoorstelling die Tom Lanoye in 1997 samen met regisseur Luk Perceval maakte. Geïnspireerd op Shakespeare, en toch een topper in de Nederlandstalige canon? "Is het een bewerking of is het een op zichzelf staand stuk? Daar ontstond inderdaad meteen discussie over", geeft Van der Zalm toe. "Maar dat is goed."

Dat vindt ook Lanoye zelf. "Als dit de enige, in stenen tafelen gebeitelde canon zou zijn, ben ik ertegen. Maar als dit tot discussie leidt, ben ik helemaal voor." Lanoye wijst zelf de in de lijst opgenomen Judith Herzberg, Maria Goos en Hugo Claus - "Vrijdag is een echte klassieker" - als canonschrijvers aan. "Maar ook Peter Verhelst zou hier absoluut in moeten zitten. Net als Groenten uit Balen van Walter Van den Broeck."

De motivatie achter In Reprise begrijpt Lanoye wel. "Er worden in Vlaanderen en Nederland heel veel nieuwe stukken geschreven, en daar ben ik niet rouwig om. De kracht van het Vlaamse toneel is dat we niet gebukt gaan onder de verstikkende erfenis van een traditie waar men té veel respect voor heeft, zoals lange tijd in Frankrijk het geval was."

Die hang naar steeds nieuwe stukken heeft ook een keerzijde. "Je kunt je niet voorstellen dat men in Frankrijk Molière of Racine niet kent, terwijl er hier blijkbaar toch een grote barrière is om Vondel te lezen. Er zijn in Vlaanderen en Nederland veel stukken die wel in de bibliotheek terechtkomen, maar die uit het collectieve geheugen verdwijnen omdat ze niet meer gespeeld of gelezen worden."

Juiste sleutel

Of de stukken van In Reprise theatermakers kunnen inspireren tot een opwaardering van de canon, moet nog blijken. Maar Van der Zalm heeft er vertrouwen in. "Zelfs een middeleeuws stuk als Elckerlyc kan nog relevant zijn. Het was toen misschien een moraliteit over aardse zonden, maar vandaag kan het evengoed bekeken worden als een aanklacht tegen de lege ballon van de consumptiemaatschappij. Soms is het gewoon wachten op een regisseur die de juiste sleutel vindt om zo'n canonstuk weer bevattelijk te maken."

Must sees op de planken

1. Tom Lanoye Ten Oorlog! (1997)

2. Joost Van den VondelLucifer (1654)

3. Judith HerzbergLeedvermaak, Rijgdraad, Simon (1982, 1997, 2002)

4. G. A. BrederoSpaanschen Brabander (1617)

5. Herman Heijermans Op hoop van zegen (1900)

6. Hugo Claus Een bruid in de morgen (1953)

7. Onbekende auteur De abele spelen (omstreeks 1410)

8. Joost Van den VondelGijsbrecht van Aemstel (1637)

9. Onbekende auteurElckerlyc (omstreeks 1470)

10. Maria Goos Cloaca (2002)

De volledige canon, én de longlist, staan op www.inreprise.org.

nieuws

cult

zine