Opinie
Katleen Gabriels, Tania Moerenhout

Zorg past niet in een McDonaldsmodel

Katleen Gabriels is computerethicus (VUB) en auteur van Onlife (Lannoo). Tania Moerenhout is huisarts en werkt aan een doctoraat over de digitale arts-patiëntrelatie (UGent).

2 ©ANP XTRA
Katleen Gabriels. ©rv

Dorien Meulenijzer, adviseur toegankelijkheid in Leuven, klaagt samen met Bieke Verlinden, Leuvens schepen voor sp.a, het gebrek aan menselijkheid in de zorg aan. Alles draait om efficiëntie en checklists, waardoor zorgverleners gestrest zijn: "Er is geen millimeter marge of ruimte meer." De zorg wordt steeds meer gemanaged als een fastfoodketen: efficiënt, voorspelbaar en strikt gecontroleerd. En, zoals het een keten betaamt, met weinig menselijk contact tussen 'klant' en 'personeel'.

In 1997 was de gemiddelde levensverwachting van een Belgische vrouw 80,5 jaar; in 2014 steeg die tot 83,5 jaar. De samenleving vergrijst en dit zet extra druk op onze verzorgingsstaat. De zorgsector kampt met onderbezetting en een hoge werkdruk. Nochtans biedt digitalisering mogelijkheden om een stuk van de zorg over te nemen. Via telemonitoring zouden de waarden van diabetes- of hypertensiepatiënten geautomatiseerd door zorgverleners kunnen opgevolgd worden, via de smartphone. En wanneer een patiënt al over alle waarden beschikt en de thuisverpleegkundige niet meer zelf moet meten, komt er tijd vrij voor interpretatie en zorgplanning. En in het beste geval ook voor een praatje.

Fastfood

Helaas wordt digitalisering in de zorg momenteel vooral ingezet in een streven naar kwantiteit en controle. Met het oog op meer transparantie moet bijvoorbeeld bij elk bezoek van een thuisverpleegkundige de elektronische identiteitskaart (eID) van de patiënt met de tablet ingelezen worden. Als de patiënt de eID niet meteen vindt, tikken de al strak berekende minuten van de thuisverpleegkundige weg.

De 'McDonaldisering' van de zorg is geen nieuw gegeven: in het bekende boek The McDonaldization of Society beschrijft de Amerikaanse socioloog George Ritzer hoe de maatschappij steeds vaker ingericht wordt volgens de principes van een fastfoodrestaurant. De klemtoon ligt veelal op management, efficiëntie, voorspelbaarheid en controle. Door dit toe te passen op gezondheidszorg, hoopt men de toenemende druk op het systeem de baas te kunnen. Maar zorg past niet in die fastfoodmal. Als een patiënt valt of diarree krijgt in bed, dan heeft de verpleegkundige extra tijd nodig die niet zomaar op voorhand, in een theoretisch streven naar orde en overzicht, te becijferen is. De aanpak wordt onmenselijk als de werkwijze tot op het bot in regeltjes en codes is uitgewerkt.

Lees ook: "Elk greintje menselijkheid is weg uit de zorgverlening"

Snel!

Share

Als een patiënt valt of diarree krijgt in bed, dan heeft de verpleegkundige extra tijd nodig die niet zomaar op voorhand te becijferen is

In het veelbesproken artikel 'Ik wil me niet meer moeten verontschuldigen voor mijn job' klaagde een jonge Vlaamse verpleegster afgelopen zomer de werkdruk in zorgtehuizen aan. "Toen ik aan de hogeschool leerde een injectie te geven, hadden ze er beter een chronometer naast gehouden", schreef ze. 

Een vergelijkbare strijd tegen de klok vindt bij de thuisverpleging plaats. Naast digitalisering hebben we de mond vol van robotisering, ook in de zorg. Zo wordt zorgrobot Alice ontwikkeld, die ouderen gezelschap moet bieden: een praatje maken en terloops herinneren aan medicatie die nog moet genomen worden... Alice neemt deze functies op zich. Robots worden steeds 'menselijker', maar worden verpleegkundigen tegelijkertijd niet te veel gereduceerd tot een uitvoerende robot? De patiënt is daar het eerste slachtoffer van.

Het mag niet verbazen dat patiënten en zorgverstrekkers de noodkreten sturen. In tegenstelling tot degenen die van op afstand managen, is de verpleegkundige moreel nabij: hij of zij komt in aanraking met de praktijk en bijbehorend verdriet en eenzaamheid, en ervaart rechtstreeks dat patiënten graag een praatje willen maken. Maar daar is geen tijd voor. Een andere fastfoodketen heeft in dit opzicht een toepasselijke naam: quick!

Kwalitatieve of gecontroleerde zorg?

De obsessie met controle en management in de zorg, in de hoop dat die besparingen met zich meebrengt, leidt tot een eenzijdige toepassing van digitale technologie ten dienste van de bureaucratie. Hierdoor wordt het potentieel van die digitalisering niet benut, integendeel: die brengt een bijkomende belasting met zich mee.

Digitalisering en big data moeten zo ingezet worden dat er net méér tijd kan worden vrijgemaakt voor menselijkheid en oprechte betrokkenheid. Dát moet een primaire insteek van het maatschappelijk debat zijn. Wat we nu zien, is de voorspelbare tendens van een winstcultuur: nog meer werk moeten verrichten in nog minder tijd.

In plaats van zorgbehoevenden een snelle, smakeloze en voorspelbare hap te bieden, moeten we nadenken over hoe digitalisering geen belasting, maar een ondersteuning van de zorg wordt. Enkel zo houden we de focus op wat echt belangrijk is: een kwalitatieve, op mens gemaakte zorg.

nieuws

cult

zine