Opinie
Orhan Agirdag

Kleurenblindheid en naïef multiculturalisme helpen leerlingen niet vooruit

Orhan Agirdag is socioloog en werkt als professor aan de KU Leuven.

1 Orhan Agirdag. © kos

Vandaag is het 1 september, traditioneel de eerste schooldag. Het traditionele is echter niet meer vanzelfsprekend in een diverse samenleving. Aangezien het offerfeest dit jaar op 1 september valt, zal het voor een grote groep leerlingen vooral een feestdag zijn.

De vraag is wat scholen straks moeten doen met deze diversiteit aan identiteiten. Niet alleen religieuze identiteiten, maar ook wat betreft taal, gender of seksuele voorkeur zijn ze aan de orde. Het antwoord dat we vandaag geven is nogal arbitrair. Denk maar aan de moederdagrel van afgelopen schooljaar toen een Brusselse school besloot om geen cadeaus meer te maken voor moederdag. Dat werd als eerst een ‘aanval op onze waarden’ gezien. Toen het duidelijk werd dat het niet voor moslims, maar wel voor holebi’s bedoeld was, was de maatregel plots wel ok. De ene identiteit is dus de andere niet.

Kleurenblindheid of multiculturalisme?

Als willekeur niet de oplossing is, wat dat dan wel? Doorgaans worden er twee verschillende antwoorden gegeven op het identiteitsvraagstuk. Volgens de ‘kleurenblinde’ aanpak moet je in het onderwijs vooral géén aandacht te geven aan verschillende identiteiten. Dit betekent dat men ongeacht de identiteiten van leerlingen school probeert te maken.

Hiertegenover staat een multiculturalistische visie die vooral wél aandacht wil geven aan de verschillen tussen de leerlingen op vlak van gender, taal, religie, enz. Volgens dit kamp zijn de verschillende identiteiten an sich waardevol. Daarom moeten ze niet alleen gevierd worden, maar ook opgenomen in de eindtermen.

Beide visies zijn ten dele problematisch. Zo is de kleurblinde aanpak in feite een illusie. We zijn immers niet kleurenblind. Onze interacties worden steeds gestuurd door gender en huidskleur van onze interactiepartner, waarbij er steeds bepaalde normen en waarden gelden. Wie kleurenblind meent te zijn, ontkent deze realiteit en bevestigt daarmee de dominante kaders: wit, middenklasse en heteroseksueel. Het is wellicht daarom dat de kleurenblinde aanpak resulteert in ondermaatse schoolprestaties.

Maar ook de naïeve multiculturalistische aanpak is aanvechtbaar. Er is immers een risico van stigmatisering en stereotypering als je ervan uitgaat dat leerlingen altijd bepaalde identiteiten dragen en je hen daarop aanspreekt. Zou het niet kunnen dat voor Ali de islamitische identiteit niet belangrijk is en Lucas geen drager is van een Vlaamse identiteit? Bovendien is de inhoud van deze identiteiten dermate fluïde dat iedere poging om de inhoud ervan te definiëren een lijst van clichés wordt. Naïef multiculturalisme gaat zelden voorbij de diversiteitsweek en de couscous-avond.

Een derde weg?

Ik pleit voor een derde weg, die ik sensitief multiculturalisme noem. In tegenstelling tot de kleurenblinde aanpak erkent het sensitief multiculturalisme wel degelijk dat verschillen tussen leerlingen belangrijk kunnen zijn als stimulans voor kwaliteitsvol onderwijs. Maar in tegenstelling tot het naïef multiculturalisme, veronderstelt het niet dat leerlingen noodzakelijkerwijs dragers zijn van bepaalde identiteiten. Vanuit het sensitief multiculturalisme dienen onderwijzers dus vooral te herkennen wanneer dat wel het geval is. Niet om deze identiteiten te versterken, wel om ze in te schakelen voor de onderwijsdoelen.

Bijvoorbeeld, wanneer een leerling graag zijn Turkse vlag showt in de klas, wil hij wellicht ook wel een opstel schrijven over de ontstaansgeschiedenis van die vlag. Daarmee is het niet de bedoeling om zijn etnische identiteit te versterken, wel hem enthousiasmeren om een opstel te schrijven.

Kortom, het kan niet de bedoeling zijn dat we leerlingen a priori aanspreken als Vlamingen, moslims, hetero’s enz. Dat leidt tot stereotypering en minder kwaliteitsvol onderwijs. Maar het is eveneens een gemiste kans wanneer we ontkennen dat verschillende identiteiten wel een belangrijke rol kunnen spelen om kwaliteitsvol onderwijs te realiseren.

Meer opinie? Krijg elke woensdag en zondag onze Opiniemakers nieuwsbrief.

nieuws

zine