Voorpublicatie
Luc Huyse

Het misprijzen voor de lokale verkiezingen moet stoppen

1 Luc Huyse. © Franky Verdickt

Luc Huyse is socioloog en emeritus hoogleraar van de KU Leuven.  Dit is een lichtjes gewijzigde passage uit Red de verkiezingen. Een routeplanner. 

Nu al zet elke regeringspartij ministers en staatssecretarissen op de lokale lijsten voor de gemeenteraadsverkiezingen van oktober 2018. Desnoods, om het effect te verhogen, verhuizen deze mannen en vrouwen. Het is vrijwel zeker dat geen van hen, zolang zij in de federale of gewestregeringen zetelen, een lokaal mandaat van enig gewicht wil opnemen. Onbekende kandidaten zullen hun plaats innemen. Meer nog, het gebeurt dat wie migreert van Puurs naar Antwerpen niet eens verbergt dat hij zich in de plaatselijke strijd gooit om in poleposition de federale slag van 2019 in te gaan. De gemeenteraadsverkiezingen devalueren bijgevolg tot het voorprogramma van de federale. Daarmee wordt niet alleen de kiezer bedrogen, maar snijdt men tegelijkertijd een veelbelovende weg naar politieke vernieuwing af.

Want steden en gemeenten bieden veel ruimte voor innovatie en experimenten die de democratie verrijken en de verkiezingen kunnen redden. Dat heeft uiteraard met hun schaal te maken. De complexiteit is beperkter dan op de hoger gelegen plaatsen. De zichtbaarheid van succesvolle ingrepen is er groter. (Steden als Mechelen, Leuven en Kortrijk demonstreren deze dynamiek al ruim vijftien jaar.) Het signaal van de kiezer is makkelijker te ontcijferen en dus moeilijker te kapen. Wat het algemeen belang is, is beter te identificeren. Verkiezingen, om de zes jaar, liggen ver genoeg uit elkaar om hoge koorts, die vervelende onrustzaaier, langer te ontwijken. Een politiek microklimaat dat dus uitnodigt om de politiek van binnenuit te renoveren.

Kapers op de kust

Maar er liggen kapers op de kust. De top van grote partijen wantrouwt de experimenteerlust van wie lokaal politiek bedrijvig is. Dat is al vijftig jaar bezig. Het zit zo. Ons land telde rond 1970 2.586 gemeenten, waarin hoofdzakelijk louter lokale partijen actief waren. In de late jaren 70 is in een grote fusieoperatie het aantal herleid tot 596. Dat was voor de top van de gevestigde partijen het startsein voor de verovering van het plaatselijke politieke landschap. Het is gekneed naar het beeld en de gelijkenis van wat op het nationale vlak al aanwezig was. Die vorm van kolonisering heeft tot op vandaag standgehouden. Al zou daar nu wel verandering in kunnen komen. 

Share

De top van grote partijen wantrouwt de experimenteerlust van wie lokaal politiek bedrijvig is

Twee ontwikkelingen zijn er de motor van. Hier en daar gaan lokale politici en burgers op zoek naar alternatieven voor de oude partijvormen. Soms gaat het om allianties, tussen sp.a en Groen in Gent bijvoorbeeld, die als langlopend zijn bedoeld. Elders duikt de formule van de stadspartij op, zoals in Oostende. Daar is de band met de hoofdkwartieren al zwakker. Er verschijnen in enkele gemeenten ook spelers op de verkiezingsmarkt die meer burgerbeweging zijn dan partij. Zij spiegelen zich aan het succes van voorgangers in het buitenland. De verscheidenheid aan initiatieven is dus groot en nog niet adequaat in kaart te brengen. Hoe duurzaam dat alles zal zijn is een open vraag. Mogen we toch zeggen dat de ban gebroken is?

Wijk- en buurtcomités zijn in aantal en in betekenis fel gegroeid. Dat is de tweede ontwikkeling. Zij staan model voor een veel omvattender fenomeen: de lokale versie van wat deliberatieve democratie heet. In die bedding kunnen een meer eigentijds burgerschap en partijbestel tot ontwikkeling komen. Dat is goed te zien op plaatsen waar het schepencollege bewonersgroepen uitnodigt om een rol te spelen in de opmaak van de begroting. 

De meerwaarde voor de burgers die in deze activiteit betrokken worden, is groot. Zij doen ervaring op met selfgovernment, gaan inzien dat de rechten van een individu of groep kunnen botsen met het algemeen belang, beseffen dat compromissen vaak onafwendbaar zijn, voelen dat politiek activisme resultaat kan boeken, vertrouwen meer in anderen. Kortom, hun politieke en sociale vaardigheden nemen toe. Zo kunnen zij vervellen van passieve klant van de overheid tot coproducent. Ook de politici winnen. Hun agenda sluit beter aan bij wat er in de bevolking leeft. Burgers reiken cruciale kennis aan. (Dat is wat in het Antwerpse Oosterweel-dossier is gebeurd.) Het vertrouwen van kiezers in de politiek, de verkiezingen en de democratie groeit. De doorleefde ervaringen die lokale ontwikkelingen bieden, wekken leven.

Geen groot masterplan

Share

Laten we de hoofdkwartieren in Brussel luidop weten dat het blokkeren van de lokale route naar vernieuwing geen democratische optie meer is

Beide trends, de zoektocht naar alternatieve partijvorming en de komst van deliberatieve initiatieven, versterken elkaar. Voor de beschrijving daarvan ga ik te rade bij Filip De Rynck, hoogleraar aan de universiteit Gent. In een publicatie van de Vereniging van Vlaamse Steden en Gemeenten (Lokale politiek & democratie, 2017) schrijft hij: "Democratie verandert door praktijken en dat zijn heel vaak en vooral lokale praktijken." Daar zit "geen groot masterplan" achter. Ze zijn "brokkelig, fragmentair, hier tijdelijk en ginds dan weer niet". En ze veranderen voortdurend "onder invloed van autonome burgerinitiatieven, van gewilde of ongevraagde participatieve praktijken, die zich opdringen of die zich handig in het politieke stelsel nestelen". (p. 148).

So far, so good. Maar, parallel met de lokale vernieuwingsdrang neemt de bemoeizucht van de nationale partijen nog toe. Opnieuw Filip De Rynck. "In de laatste twintig jaar zijn de lokale partijen steeds meer franchisehouders" van de partijtop geworden. Zij zijn "de speelbal van een spel op een veel groter schaakbord". En daarom "nu vooral tot uitsluitend vehikels voor de organisatie van de lokale verkiezingen". (p. 150) 

Wat dat laatste concreet betekent zou goed te voelen kunnen zijn als oktober 2018 dichterbij komt. Stroomlijning van de plaatselijke campagnes, zowel wat de lijstvorming als het programma betreft. Vanuit Brussel aangestuurde marketingtechnieken. Misschien wel één enkele, nationale slogan. En eens de stemmen geteld zijn, een coalitievorming die naadloos aansluit bij wat de top op dat moment nodig vindt – hoogstwaarschijnlijk met het oog op de samenvallende verkiezingen in 2019. Het zou, als het inderdaad zo loopt, een hernieuwde besmetting met het partijpolitieke virus zijn. Laten we de hoofdkwartieren in Brussel luidop weten dat het blokkeren van de lokale route naar vernieuwing geen democratische optie meer is.

Onderschrijf je deze oproep? Deel hem.

Het volledige essay Red de verkiezingen is te lezen op luchuyse.be.

Meer opinie? Krijg elke woensdag en zondag onze Opiniemakers nieuwsbrief.

nieuws

cult

zine