opinie

Geradicaliseerde jongeren zijn géén probleem van de islam

Brecht De Smet is onderzoeker bij de Middle East and North Africa Research Group (UGent).

Share

De oorzaken van de opkomst van de radicale islam kunnen niet door een interpretatie van de Koran of door een religiekritiek naar boven worden gebracht

In zijn opiniestuk (13/9) en wederwoord in De Morgen (17/9) wil Maarten Boudry het over hedendaagse vormen van radicale islam hebben: "...over het salafisme, de voedingsbodem voor de gewelddadige jihad die zich in Syrië en Irak voltrekt." Hij deelt een bezorgdheid met een grote meerderheid van moslims over de gewelddaden die in naam van hun religie worden gepleegd. Tevens wijst hij op het gevaar om zich te baseren op een religieuze bron als de Koran aangezien deze contradictorische stellingen bevat omtrent vrede, geweld en tolerantie tegenover andersdenkenden. Wie als gelovige dan het dogma van de Koran als het eeuwige woord van God aanvaardt, sluit zich uit van de kritische rede en kan de interpretatiestrijd met de jihadisten niet winnen.

Naast de paternalistische toon waarop Boudry zich tot de gelovigen richtte die hij probeerde te overtuigen, ontspoort ook de inhoud van zijn kritiek. Ten eerste kan men zich afvragen hoe dwingend een bepaalde religieuze tekstinterpretatie maatschappelijke attitudes schept. Als de Koran in zijn essentie een problematisch zingevend boek is vanwege haatdragende passages, waarom zijn moslimgemeenschappen in de regel niet meer of minder gewelddadig dan christelijke of seculiere groepen? Begrijpen de meeste moslims dan de gewelddadige elementen binnen hun eigen traditie niet? Of verkiezen zij gewoon die passages die als inspiratie kunnen dienen voor vredig en moreel samenleven? Moeten wij hen dan samen met de salafisten confronteren met een 'correcte' en 'zuivere' interpretatie die evengoed een 'invented tradition' is? Zit de ware aard van een religie in de theologie vervat of in de reële beleving ervan door gelovigen? Moeten we, met andere woorden, als niet-gelovigen de moslims uitleggen dat de manier waarop ze hun godsdienst interpreteren fout is en dat de salafisten gelijk hebben?

Ten tweede gaat Boudry uit van een direct, causaal verband tussen een conservatieve, letterlijke interpretatie van de Koran en maatschappelijk geweld. Wie echter een beetje van islamgeschiedenis afweet, onderkent echter dat het jihadisme van bijvoorbeeld een Sayyid Qutb haaks staat op traditionalistische interpretaties van de islam en sterk beïnvloed is door westerse concepten van sociale strijd en politieke transformatie. Veel salafistische stromingen zijn daarentegen apolitiek en daarom, ironisch genoeg, perfect compatibel met een moderne, identitaire interpretatie van religie als morele en sociale 'lifestyle'. Ook het zogenaamde kalifaat van IS(IS) is geen terugkeer naar het werkelijke verleden, maar naar een imaginaire geschiedenis die het product is van een moderne, globale samenleving.

Dit brengt ons tot het derde en meest fundamentele element van kritiek en dit kan niet genoeg benadrukt worden: de problematiek van IS(IS) en geradicaliseerde jongeren is in de grond géén probleem van de islam. De oorzaken van de opkomst van de radicale islam kunnen niet door een interpretatie van de Koran of door een religiekritiek naar boven worden gebracht. In zijn "Inleiding tot een Bijdrage tot de Kritiek op Hegels Rechtsfilosofie" schreef Marx de beroemde regels: "Religie is de zucht van het onderdrukte schepsel, het hart van een harteloze wereld, en de ziel van zielloze omstandigheden. Het is de opium van het volk." In deze tekst uit 1844 bekritiseerde Marx reeds filosofen zoals Bruno Bauer die meenden dat (de uitwassen van) godsdienst kon bestreden worden door een gedegen religiekritiek. Niettegenstaande Marx geen gelovige was en zelf elke religieuze premisse hard bekritiseerde, besefte hij dat aan de oorsprong van religie en haar historische succes maatschappelijke oorzaken lagen, die niet zomaar door een rationele kritiek konden worden opgeheven.

In verband met de jihadistische islam kunnen we dan ook stellen dat we de opkomst van IS(IS) en de radicalisering van (een klein deel van) onze moslimjongeren niet kunnen begrijpen zonder de politieke en economische destabilisering van de regio en het blijvende racisme en de falende sociale integratie in ons eigen land in rekenschap te brengen. De meest correcte analyse van de Koran zal ons hier niets over bijleren. Net zomin kan een exegese van deze religieuze tekst de rol verduidelijken die Brits kolonialisme en modernisering hebben gespeeld in de opkomst van de Egyptische Moslimbroeders in de jaren '30; of de relatie blootleggen tussen Koude Oorlog, oliedollars en het succes van de Taliban in de jaren '80. Wie fenomenen zoals IS(IS) en jihadisme wil begrijpen, moet bijgevolg niet de samenstelling van het 'opium des volks' analyseren, maar vooral de concrete maatschappelijke contexten waarin religieus geïnspireerd geweld wortel kan schieten.

Mede-ondertekenaars: Sami Zemni (UGent), Pascal Debruyne (UGent), Koenraad Bogaert (UGent), Jo Van Steenbergen (UGent), Thomas Decreus (KUL), Sigrid Vertommen (UGent), Dorien Vanden Boer (UGent), Loes Debuysere (UGent), An Van Raemdonck (UGent), Rima Othman (UGent), Jelle Versieren (UA).

Meer opinie? Krijg elke woensdag en zondag onze Opiniemakers nieuwsbrief.

nieuws

cult

zine